Skip to main content

Full text of "Peter Abaelards philosophische Schriften"

See other formats


Digitized by the Internet Archive 

in 2009 with funding from 

Boston Library Consortium Member Libraries 



http://www.archive.org/details/peterabaelardsphOOabel 



BEITRÄGE ZUR GESCHICHTE 
DER PHILOSOPHIE DES MITTELALTERS 



TEXTE UND UNTERSUCHUNGEN 



IN VERBINDUNG MIT 

f GEORG GRAF VON HERTLING 

FRANZ EHRLE S. J. 

MATTHIAS BAUMGARTNER und MARTIN GRABMANN 

HERAUSGEGEBEN VON 

CLEMENS BAEUMKER 



BAND XXI. HEFT 1 

DR. BERNHARD GEYER; PETER AB AELARDS PHILOSOPHI- 
SCHE SCHRIFTEN. I. DIE LOGICA „1NGREDIENTIBUS". 
1. DIE GLOSSEN ZU PORPHYRIUS. 



MÜNSTER i. W. 1919 

VERLAG DER ASCHENDORFFSCHEN VERLAGSBUCHHANDLUNG 



Beiträge zur Geschichte der 
Philosophie und Theologie des Mittelalters. 

Texte und Untersuchungen, begründet v. Clemens Baeumker. 
In Verbindung mit Franz Kardinal Ehrle S. J., Matthias Baumgartner, 
Ludwig Baur, Bernhard Geyer, Joseph Geyser u. Franz Pelster S. J. 
herausgegeben von Univ.-Prof. Dr. Martin Grabmann -München. 

Band L 1. Paul Correns: Die dem Boethius fälschlich zugeschriebene Abhandlung des 

Dominicus Gundisalvi de unitate. IV u. 56 S. 2,40 

2—4. Gem. Baeumker: Avencebrolis (Ibn Gebirol) Föns Vitae. Ex arabico in latinum trans- 

latus ab Johanne Hispano et Domüiico Gundissalino. Fascicul. I— III. XXVIII u. 558 S. 22 — 

Band II. 1. Matth. Baumgartner: Die Erkenntnislehre des Wilh. v, Auvergne. VIIIU.102S. 4,20 

2. Max Doctor: Die Philosophie des Josef (lbn) Zaddik. Vin u. 52 S. 2,40 

3. Georg Bülow: Des Dominicus Gundissalinus Schrift Von der Unsterblichkeit der Seele. 
Nebst einem Anhange, enthaltend die Abhandlung des Wilhelm von Paris De immortalitate 
animae. VIII u. 144 S. 6,— 

4. Matth. Baumgartner: Die Philosophie des Alanus de Insulis. XII u. 148 S. 6,~ 

5. Albino Nagy: Diephüosoph.AbhandlungendesJa'qübbenlshäqal-Kindi. XXXI Vu. 84 S. 5,40 

6. Gem. Baeumker: Die Impossibilia des Siger vonBrabant. VIII u. 200 S. 7,80 

Band DX 1. B. Domanskl: Die Psychologie des Nemeslus. XX u. 168 S 7,20 

2. Gem. Baeumker: Witelo, ein Philosoph und Naturforscher des XIL Jhd. XXII u. 686 S. 26,40 

3. Mich. Wittmann: Die Stellung des hl.ThomaB von Aquin zuAvencebroL VIII u. 79 S. 3,30 

4. M. Worms: Die Lehre v. d. Anfangslosigkeit der Welt bei den mittelalt arab. Philosophen 
d. Orients u. ihre Bekämpfung durch die arab. Theologen (Mutakallimün). VHI u. 72 S. 3,— 

5. J.N.Espenberger: Die Philosophie d. Petrus Lombardusu. ihre Stell, i. 12. Jhd. XII u. 140 S. 5,70 

6. B. W. Swltalskl: Des Chalcidius Kommentar zu Piatos Timaeus. Vm u. 116 S. 4,80 

Band IV. 1. Hans Willner: Des Adelard v. Bath Traktat De eodem et diverso. VIII u. 112 S. 4,50 

2—3. Ludw. Baur: Gundissalinus, De divisione philosophiae. XH u. 408 S. 15,60 

4. WUh. Engelkemper: Die relph. Lehre Saadja Gaons über die Hl. Schrift. VIII u.76S. 3,15 

5—6. Artur Schneider: Beiträge zur Psychologie Alberts des Großen. XVI u. 292 S.u. Vin 

u. 293-560 S. 21,60 

Band V. 1. Mich. Wittmann: Zur Stellung Avencebrols im Entwicklungsgange der arabischen 
Philosophie. VDI u. 80 S. 3,30 

2. Seb. Hahn: Thomas Bradwardinus u. s. Lehre v.d. menschl. Willensfreiheit. IV u. 56 S. 2,30 

3. M. Horten: Das Buch der Ringsteine Farabis. Mit dem Kommentar des Emir Isma'il el- 
Hoseini el-Faräni. XXVIH u. 615 S. 20,40 

4. P. Parthenlus Minges 0. F. M.: Ist Duns Scotus Indeterminist? XII u. 140 S. 5,50 
5—6. Engelb. Krebs: Meister Dietrich, sein Leben, s. Werke, s. Wissenschaft. XII u. 232 S. 15,- 

Band VI. 1. Heinrich Ostler: Die Psychologie des Hugo von St Viktor, vm u. 184 S. 7,20 

2. Jos. Lappe: Nicolaus v. Autrecourt Sein Leben, 8. Philosophie, s. Schriften. XXXI u. 48 S. 3,30 

3. G. Grunwald : Geschichte d. Gottesbeweise L M A bis z. Ausgang d. Hochscholastik. X u. 164 6,60 
4—5. Ed. Lutz: Die Psychologie Bonaventuras. VHI u. 220 S. 8,40 
6. Pierre Rousseiot*. Pour l'histoire du probleme de l'amour au Moyen Age. H u. 104 S. 

2, Auflage in Vorbereitung. 

Band VU. l.P. Parth. Minges O.F.M.: Der angebl. exz. Realismus d. Duns Scotus. Xu.l08S. 4,5o 

2—3. B. Geyer: Die Sententiae divinitatis, ein Sentenzenbuch d.Gilbertseh.Schule.VIu.208S. 10.50 

4—5. P. O. KeicherO. F. M.: Raymundus Lullus u. s. Stell z. arab. Philosophie. VIII u. 224 S. 8,70 

6. Arnold Grünfeld: Die Lehre vom göttlichen Willen bei den jüdischen Religionsphilosophen 

des Mittelalters von Saadja bis Maimuni. Vin u. 80 S. 3,3'J 

Band VIII. 1—2. P. Augustin Daniels O. S. B.: Quellenbeiträge und Untersuchungen zur Ge 
schichte der Gottesbeweise im dreizehnten Jahrhundert mit besonderer Berücksichtigung 
des Arguments im Proslogion des hL Anselm. XII u. 168 S. 6,75 

3. Jos. Ant Endres: Petrus Damiani und die weltliche Wissenschaft. 36 S. 1,35 

4. P. Petr. Blanco Soto O. E. S. A.: Petri Compostellani De consol. rat libriduo. IV u. 152 S. 6,20 

5. Jos. Reinere: Der Nominalismus in der Frühscholastik. VHI u. 80 S. 3,30 

6. E. Vansteenberghe : Le „De Ignota Litteratura" de Jean Wenck de Herrenberg. 43 S. 1,80 

7. Georg Gral: Die Philosophie u. Gotteslehre des Jahjä ibn 'Adiu. spät Autoren. VHI u. 80 S. 3,30 



Äschendorf fsche Verlagsbuchhandlung, Münster in Westf. 



BEITRÄGE ZUR GESCHICHTE DER 

PHILOSOPHIE UND THEOLOGIE 

DES MITTELALTERS 

TEXTE UND UNTERSUCHUNGEN 

BEGRÜNDET VON CLEMENS BAEUMKER 



IN VERBINDUNG MIT 

FRANZ KARDINAL EHRLE S. J M 

MATTHIAS BAUMGARTNER, LUDWIG BAUR, 

BERNHARD GEYER, JOSEPH GEYSER UND 

FRANZ PELSTER S. J. 

HERAUSGEGEBEN VON 

MARTIN GRABMANN 



EINUNDZWANZIGSTER BAND 




MÜNSTER l.W. 1933 

VERLAG DER ASCHENDORFFSCHEN VERLAGSBUCHHANDLUNG 



BOSTON ■ . . . .. 



267881 



Meinem Freunde 

Dr Friedrich Heyer 

Professor der Rechte an der Universität Bonn 

im Gedenken 
an die langjährigen gemeinsamen Forschungen in 
der wissenschaftlichen Literatur des Mittelalters 



BERNHARD GEYER 
PETER ABAELARDS PHILOSOPHISCHE SCHRIFTEN 

HEFT 1, 1919 Seite 

Einleitung V— XII 

I. Die Logica Jngredientibus' 

1. Die Glossen zu Porphyrius 1 — 109 

HEFT 2, 1921 

2. Die Glossen zu den Kategorien 111 — 305 

HEFT 3, 1927 

3. Die Glossen zu IJsqI sQfiijveiag 307 — 503 

HEFT 4, 1933 

II. Die Logica »Nostrorum petitioni sociorum'. 

Die Glossen zu Porphyrius , . 505 — 580 

III. Aus den anonymen Glossen des Cod. Ambr. M. 64 sup. . 581 — 588 

Untersuchungen 589 — 633 

Sachindex zu den Texten 634 — 648 



BEITRÄGE ZUR GESCHICHTE DER PHILOSOPHIE 



TEXTE UND UNTERSUCHUNGEN. 



IN VERBINDUNG MIT 

GEORG GRAF VON HERTLING, 

FRANZ EHRLE S. J., 

MATTHIAS BAUMGARTNER und MARTIN GRABMANN 

HERAUSGEOEBEN VON 

CLEMENS BAEUMKER. 



BAND XXI. HEFT 1. 

DR. BERNHARD GEYER: PETER ABAELARDS PHILOSOPHI- 
SCHE SCHRIFTEN. I. DIE LOGICA ,1NGRED1ENTIBUS'. 
1. DIE GLOSSEN ZU PORPHYRIUS. 



MUNSTER i. W. 1919. 

VERLAG DER ASCHENDORFFSCHEN VERLAGSBUCHHANDLUNG. 



PETER ABAELARDS 
PHILOSOPHISCHE SCHRIFTEN. 

I. DIE LOGICA ,INGREDIENTIBUS'. 

1. DIE GLOSSEN ZU PORPHYRIUS. 



ZUM ERSTEN MALE HERAUSGEGEBEN 

VON 

DR. BERNHARD GEYER, 

STUDIENRAT, PRIVATDOZENT AN DER UNIVERSITÄT BONN. 



MUNSTER i. W. 1919. 

VERLAG DER ASCHENDORKFSCHEN VERLAGSBUCHHANDLUNG. 



DRUCK DER ASCUENDORFFSCHEN BUCHDRUCKEREI 



Einleitung. 

über die Notwendigkeit einer vollständigen kritischen Aus- 
gabe der Werke Peter Abaelards 1 kann kein Zweifel be- 
stehen, da die Ausgaben von V. Cousin 2 unvollständig sind 
und nicht den modernen Anforderungen an eine Textausgabe 
entsprechen. Deshalb ist auch' von zuständigen Fachleuten 
in jüngster Zeit wiederholt der Wunsch nach einer solchen 
Ausgabe geäußert worden 3 . Dabei verdient naturgemäß das 
ungedruckte Material in erster Linie Berücksichtigung. Ich 
habe es daher unternommen, die bisher noch ungedruckten 
und last ganz imbekannt gebliebenen philosophischen Schriften 

1 Daß der Name Abaelardus' geschrieben und Abaelardus (fünfsilbig) 
gesprochen werden muß, ergibt sich aus dem Zeugnisse der ältesten und besten 
Hss. Während in diesen Hss der Diphthorg ae stets als einfaches e oder 
geschwänztes e. geschrieben ist, steht in dem Namen Abaelard stets ae, woraus 
sich ergibt, daß diese Buchstaben nicht als Diphthong zu sprechen sind. Das- 
selbe geht aus gleichzeitigen metrischen Darstellungen hervor, in denen der 
Name vorkommt; z. B. Sümmorüm maiör Petrus Abaelardus (Migne PL 178, 

^' ' Celebrcm theologum vidimus Lombardum; 

cum Yvone Helyam Petrum et Bernardum, 
quorum ope balsamum spirat os et nardum, 
et professi plurimi sunt Abaelardum. 
(Th. Wright, The latin poems commonly attributed to Waller Mapes col- 
lected and edited. London 1841, p. 28. Der dritte Vers lautet hier offenbar 
falsch: quorum opobalsamum spiratos et nardum.) Den ersten Hinweis auf 
die richtige Aussprache des Namens, den ich meinerseits durch die angeführ- 
ten Belege nur bestätigen konnte, gab Dr. Hey er, Bonn. Vgl. die Notiz von 
E. Krebs, Rom, Quartalschrift, XXVII (1913), S. 40 K 

2 V. Cousin, Ouvrages inedits d 'Abelard. Pour servir ä l'histoire de 
la philosophie scolastique en France, Paris 1836. (Collection de documents 
inedits sur l'histoire de France. II. serie. Histoire des lettres et des sciences). 
— Pelri Abaelardi opera hactemis seorsim edita nunc primiim in unum 
collegit, textum recensuit, nolas, argum., indiecs adiec.il Victor Cousin adju- 
vante C. Jourdain. t. I, Par. 1849, t. II, ib. 1859. 

8 M. Grabmann, Geschichte der scholastischen Methode, Bd. II (Freibg. 
1911) S. 175 1 ; Hofmeister, Neues Archiv für ältere deutsche Geschichts- 
kunde, XXXVII (1912), S. 635 1; ,Eine kritische Gesamtausgabe der Schriften 
Abälards und vor allem eine sorgfältige und erschöpfende Untersuchung der 
Quellen, die den heutigen Anforderungen an Wissenschaft entspräche, fehlt. 
Sie ist . . . ein dringendes Bedürfnis.' Ders., a. a. 0., Bd. XXXV11I, S. 322. 
Beiträge XXI. Geyer, Abaelards philos. Schriften. I** 



VI Einleitung. 

des Peripateticus Palatinus der Öffentlichkeit zugänglich zu 
machen. Eine eingehende literar- und philosophiegeschichtliche 
Würdigung dieser Schriften gedenke ich erst nach der voll- 
ständigen Veröffentlichung der Texte zu bieten. Nur einige 
Hinweise auf die Bedeutung des neuen Materials will ich zur 
Orientierung des Lesers schon hier geben; daran sollen sich 
die notwendigen Ausführungen über die Handschriften und die 
Methode der Edition anschließen. 

Der ungeheure Einfluß, den Peter Abaelard auf die Ent- 
stehung und Entwicklung der Scholastik ausgeübt hat, ist von 
der Forschung der letzten Jahrzehnte mit steigender Klarheit 
ans Licht gestellt worden, und damit ist auch das Interesse 
an seiner Persönlichkeit und seinen Schriften neu erweckt. Ein 
abschließendes Urteil über ihn wird aber erst dann möglich 
sein, wenn uns seine Schriften vollständig in einer den Anforde- 
rungen der Kritik genügenden Edition vorliegen, auch jene, deren 
Inhalt vielleicht durchweg nicht unser besonderes Interesse 
erregt. So bieten in der Tat diese hier zum ersten Male ver- 
öffentlichten Schriften einen neuen Einblick in das Schrifttum 
Abaelards, geben neue Anhaltspunkte für die chronologische 
Festsetzung und gegenseitige Abhängigkeit seiner Werke und 
führen damit Probleme der Lösung entgegen, die auf Grund 
der bisherigen Texte mit Sicherheit nicht geklärt werden konnten. 

Insbesondere aber wird durch diese Texte endlich über 
die philosophische Bedeutung Peter Abaelards Klarheit 
geschaffen. Die von Cousin herausgegebenen Texte waren 
hierzu weniger geeignet; sie ließen uns vor allem im Stiche 
betreffs des wichtigsten Problems der damaligen Philosophie, 
des Universalienproblems. Infolgedessen hat der Scharf- 
sinn der Forscher mit der Frage nach der Stellung, Abaelards 
zu diesem Problem seit 100 Jahren vergeblich gerungen. Die 
vorliegenden Texte bringen hier erst Klarheit; mit größter 
Ausführlichkeit wird das Problem von Abaelard erörtert, und 
diese Abhandlungen verraten einen solchen kritischen Scharf- 
sinn und eine solche Selbständigkeit des philosophischen Denkens, 
daß wir kein Bedenken tragen, sie als die wertvollste philo- 
sophische Leistung des XII. Jahrhunderts zu erklären. Der 
Nominalismus des XIV. Jahrhunderts kommt im Wesentlichen 
nicht über das hier Gesagte hinaus und zeigt in den wichtigsten 
Punkten eine vielfach wörtliche Übereinstimmung mit den von 



Einleitung. VII 

Abaelard gebotenen Erklärungen \ Wir können nunmehr wirk- 
lich verstehen, welchen überwältigenden Eindruck diese kriti- 
sche Philosophie auf seine Zeitgenossen ausgeübt hat, ein Ein- 
druck, der sich in dem ehrenden Beinamen Peripateticus Pala- 
tinus 2 am deutlichsten ausspricht. 

Weiterhin läßt sich jetzt der Einfluß Abaelards auf die 
Entwicklung der Logik klarer als bisher erkennen. Auch 
hier zeigt er sich stets als selbständigen, scharfsinnigen Kopf, 
der auch die für unsern Geschmack langweiligsten Fragen geist- 
voll und interessant zu behandem versteht. Die richtige Ab- 
schätzung der Verdienste Abaelards auf diesem Gebiete wird 
sich allerdings erst gewinnen lassen, wenn die übrige reiche 
philosophische Glossenliteratur des XII. Jahrhunderts erforscht 
sein wird. Unsere Ausgabe der Glossen Abaelards soll die 
Grundlage bilden, von der aus durch Vergleichung in die ver- 
wandte Literatur Licht gebracht werden kann. Das reich - 
bewegte Bild der damaligen Schulphilosophie wird dann von 
neuem vor unsern Augen erstehen, und die berühmten Lehrer 
der Dialektik, ein Roscelin von Compiegne, Wilhelm von 
Champeaux, Gauslenus von Soissons, Walter von Mor- 
tagne, Adam de Parvo porite, die bisher in der Geschichte 
der Philosophie ein ziemlich nebelhaftes Dasein führen, werden 
greifbare Gestalt gewinnen und manche ganz Vergessenen 
wieder auferstehen. Diese schulmäßig behandelte Dialektik ist 
aber der erste Versuch einer zusammenhängenden rein philo- 
sophischen Denkarbeit im abendländischen Mittelalter, während 
die übrigen philosophischen Disziplinen damals nur unsyste- 
matisch, eklektisch und mehr vom theologischen Standpunkte 
aus betrieben wurden. So liegen in dieser dialektischen Schul- 
philosophie die eigentlichen Wurzeln der abendländischen Philo- 
sophie. Ihren literarischen Niederschlag aber bilden die Glossen 
zu den logischen Schriften des P6rphyrius, Aristoteles und 
Boethius. C. Prantl hat bereits auf Grund des damals be- 
kannten Materials die Geschichte der Logik im Abendlande 
geschrieben; aber die Erforschung der ungedruckten Glossen 



1 Diese Übereinstimmung hat auf Grund der von mir bereits früher 
(Festschrift für Cl. Baeumker, Münster 1913, S. 116 ff.) mitgeteilten Texte Baum- 
gar tn er nachgewiesen In Überwegs Grundriß der Geschichte der Philosophie. 
II. Teil, 10. Aufl., Berlin 1915, S. 599, 601. 

2 Joh. Saresber., Metal, PL. 199, p. 832 B. 



VIII Einleitung. 

wird dieses Bild wesentlich verändern und bereichern; schon 
die hier edierten Glossen Abaelards erheischen eine völlige 
Umarbeitung der Prantl sehen Darstellung. 

Daß auch die Geschichte der Theologie hierdurch neue 
Beleuchtung erfährt, ist bei dem engen Verhältnis zwischen Theo- 
logie und Dialektik in dieser Zeit und besonders bei Abaelard 
selbstverständlich. Da er von der Dialektik zur Theologie über- 
ging und auch in der Theologie stets Dialektiker blieb, so ist das 
genaue Verständnis seiner theologischen Schriften und seiner 
Theologie von der Kenntnis seiner Dialektik abhängig, wie man 
überhaupt für die dialektische Theologie der Zeit nur dann ein 
Verständnis gewinnen kann, wenn man von der Bedeutung und 
dem weitausgestalteten Betrieb der Dialektik einen richtigen Be- 
griff gewonnen hat. 

Die Glossen, die in diesem Bande zum ersten Male ver- 
öffentlicht werden sollen, stellen sich als Bestandteile zweier als 
Gesamtdarstellung der Logik gedachten Werke dar, von denen 
wir nicht wissen, inwieweit sie vollendet worden sind. Mangels 
einer sonstigen eindeutigen Benennung bezeichne ich sie nach 
den Eingangsworten als Logica Jngredientibus' und als 
Logica ,Nostrorum petitioni". Nimmt man dazu die von 
V. Cousin unvollständig herausgegebene Dialectica, so er- 
geben sich drei Bearbeitungen der Dialectica, die unterein- 
ander in enger Beziehung stehen, teilweise sogar wörtlich 
übereinstimmen. Es ist ein durchaus analoges Verhältnis wie bei 
dem theologischen Hauptwerk Abaelards, dessen Bearbeitungen 
in De imitatc et trinitate divina, Theologia christiana und Theo- 
logia (gewöhnlich Introductio in theologiam genannt) vorliegen. 

Die Logica Jngredientibus' ist uns erhalten in der 
A Handschrift der Ambrosiana zu Mailand Cod. M. 63 sup. 
Im textkritischen Apparat bezeichne ich sie, soweit sie die 
Schriften Abaelards enthält, mit A. Sie wird bereits von den 
Verfassern der Histoire litteraire de la France erwähnt l , 
hat dann im XIX. Jahrhundert die Beachtung keines Gerin- 
geren als A. Rosmini - Serbatis gefunden, der den Aus- 
führungen über das Universalienproblem großen Wert beige- 
legt hat. In seinem nachgelassenen Werke Aristotele esposto ed 



1 Histoire litteraire de la France, t. XII, p. 130: ,A la bibliotheque 
Ambrosicnne de Milan se voient Petri Ahailardi in Porphyrii universalia, in 
praedieamenta, in libros Periherraenias.' Abdruck bei Migne, PL 78, p. 38. 



Einleitung. IX 

esaminato l veröffentlicht er einige Stellen aus den Glossen zu 
Porphyrius und erklärt, sie ganz herausgeben zu wollen 2 . Diese 
Hinweise auf die Hs der Ambrosiana sind aber fast ganz un- 
beachtet geblieben 3 , so daß M. Grabmann 4 sie von neuem 
entdecken mußte. Er hat sie auch zum ersten Male mit der ge- 
nauen Signatur angegeben und beschrieben. Die Herausgabe 
der Glossen, die er zunächst selbst ins Auge gefaßt hatte, 
hat er in freundlicher Weise mir überlassen, nachdem ich die 
Glossen der Logica ,Nostrorum petitioni' wieder aufgefunden hatte. 
Die Mailänder Hs selbst einzusehen, hat mich der Krieg ge- 
hindert. Die Ausgabe beruht auf Photographien, die mir in lie- 
benswürdiger Weise der damalige Direktor der Ambrosiana Monsi- 
gnore Ratti besorgt hat. Die Hs enthält Abaelards Glossen zur 
Isagoge des Porphyrius (f. lr — 15v), zu den Kategorien des 
Aristoteles (f. 16 r — 44 v) und zu Ileol eQuiji'tiac, (f. 45r— 72r); 
daran schließen sich, von anderer Hand geschrieben, anonyme 
Glossen zur Isagoge des Porphyrius mit dem Incipit: Incipiunt 
Glossae super Porphyrium secundum vocales. Quod antiquitus 
(f. 72 v — 81 v), die ich ebenfalls edieren werde, weil sie in 
engster Beziehung zu den Glossen Abaelards stehen und in 
textkritischer und literargeschlchtlicher Beziehung für diese von 
Bedeutung sind. In den textkritischen Noten werden sie zum 



1 A. Rosmini-Serbati, Aristotele esposto cd esaminato Törino 1857, 
p. 26. Der von Rosmini gebotene Text ist allerdings sehr fehlerhaft. Vgl. 
unten S. 10, 13. 19. 2 A. a. 0. S. 28. Anm. 

3 Josef Reiners {Der aristotelische Realismus in der Früh Scholastik. 
Ein Beitrag zur Geschichte der Universalienfrage im Mittelalter. Aachen 1907. 
Bonner phrl. Diss. S. 80, 31) hat eine der von Rosmini mitgeteilten Stellen 
(unten S. 1.9) angeführt nach der Wiedergabe in der Civilta cattolica 1805, 
ser. 3, vol. 2, p. 402 3 . Er sagt, daß Rosmini diese Stelle aus einer Hs der 
Ambrosianischen Bibliothek ausgezogen habe, bemerkt aber nicht, daß sie 
von Abaelard herrührt obschon das auch in der Civilta call, ausdrücklich 
erwähnt wird. Infolgedessen reiht er die hier vertretene Ansicht an der ganz 
falschen Stelle ein, nämlich bei der Darstellung der Status-Lehre, wahrend 
sie in der Abhandlung über die Universalienfrage bei Abaelard (Reiners, 
Der Nominalismus in der Frühscholastik. Ein Beitrag zur Geschichte der 
Universalienfragc im Mittelalter. Nebst einer neuen Textausgabe des Briefes 
Roscelins an Abaelard, Münster 1910. Beiträge zur Geschichte der Philosophie 
des Mittelalters, herausg. von Cl. Baeumker, Bd. VIII, Cap. 5, S. 41 — 59) über- 
haupt nicht erwähnt wird. 

4 M. Grabmann, Mitteilungen über scholastische Funde in der Biblio- 
theca Ambrosiana zu Mailand. Tübinger Theol. Quartalschrift, 93. Jahrg. 
(1911) S. 538—44. 



X Einleitung. 

Unterschied von den Glossen Abaelards zu Porphyrius in der- 
A 2 selben Hs mit A 2 bezeichnet. Die Werke Abaelards in dieser 
Hs sind von der gleichen Hand des ausgehenden XII. oder an- 
fangenden XIII. Jahrhunderts durchweg sauber und gut leser- 
lich geschrieben. Ich bemerke, daß sich noch häutig das ge- 
schwänzte e (e) findet und i-Striche nur bei doppeltem i an- 
gewandt werden. Die Textüberlieferung ist aber sehr mangel- 
haft und bietet der Edition große Schwierigkeiten. 
L Die Logica ,Nostrorum petitioni sociorum', im Appa- 

rat mit L bezeichnet, ist nur in der Hs n. 6 der Stadtbibliothek 
von Lunel (Dep. Herault) l in Frankreich erhalten. Ravaisson 
hat sie zum ersten Male benutzt und sich Auszüge daraus 
gemacht, die er seinem Freund Ch. de Remusat zur Ab- 
fassung seines trefflichen Werkes über Abaelard 2 zur Ver- 
fügung stellte. Dieser gab durchweg nicht den lateinischen 
Text wieder, da er annahm, daß Ravaisson die Glossen bald 
edieren werde, sondern begnügte sich mit einer französischen 
Paraphrase, bei der man nicht unterscheiden kann, was der 
Text Abaelards, was Zutat des Bearbeiters ist. Mit dieser 
unzulänglichen Wiedergabe der so bedeutsamen Ausführungen 
Abaelards über die Universalienfrage hat man sich bis heute 
begnügen müssen, was zu vielen irrtümlichen Ansichten An- 
laß gegeben hat. Ais Cousin diese Glossen in seine Ge- 
samtausgabe der Werke Abaelards aufnehmen wollte und zu 
diesem Zwecke bei Ravaisson nach der Hs sich erkundigte, 
lehnte dieser eine Mitteilung darüber ab, weil er sie selbst 
edieren wolle 3 . Dieser Plan kam aber durch ein eigentümliches 
Geschick nicht zur Ausführung. Ravaisson hatte nämlich, wie 
er später B. Haureau mitteilte, selbst vergessen, wo er die 
Hs gefunden hatte, und konnte ihrer nicht mehr habhaft werden. 
Alle Bemühungen, die Hs, deren Bedeutung immer mehr erkannt 
wurde, wieder aufzufinden, waren vergebens. Auch J. Reiners 4 
bedauert in seiner Untersuchung über den Nominalismus in 
der Frühscholastik, diesen wichtigen Text nicht benutzen zu 

1 Catalogue general des manuscrits des bibliotheques publique*. Dep. 
t. XXXI, 1898 p. 1157, n. 6. 

2 Ch., de Remusat, Abelard, Paris 1845, II 93 K. Remusat nennt 
die Schrift ,un Fragment precieux pou'r l'histoire de Ja Philosophie'. 

8 V. Cousin, Petri Abaelardi Opera t. II, Paris 1859, p. 756 sqq. , 
1 .T. Reiners, Der Nominalismus in der Frühscholastik, Münster 
1910, S. 42 3 . 



Einleitung. XI 

können, indem er auf Grund einer Mitteilung Cl. Baeumkers 
den Sachverhalt darlegt. Hierdurch aufmerksam gemacht, kam 
ich dazu, die Hs mit der in dem Katalog der Bibliothek von 
Lunel n. 6 beschriebenen zu identifizieren l . Aber noch waren 
die Hindernisse, der Hs habhaft zu werden, nicht überwun- 
den. Bei einem zweimaligen Aufenthalt in Lunel (i. J. 1911) 
konnte ich nur mit den größten Schwierigkeiten von dem Bi- 
bliothekar die Möglichkeit erwirken, die Hs abzuschreiben, nach- 
dem man die Erlaubnis zum Photographieren verweigert hatte. 

Die Hs von Lunel bietet nur die Glossen zu Porphyrius 
f. 8r — 41 r, von einer Hand aus dem Beginn des XIII. Jahr- 
hunderts schön und sauber geschrieben, f. 41 r folgen Glossen 
zu Boethius, De syllogismo categorico, die nicht von Abaelard 
herrühren; f. 69 wird nämlich Abaelard zitiert: ,Item sciendum 
est quod antecessores magistri p. abaelardi videntes Aristotelem 
praemisisse duas propositiones in syllogismis ad tertiam nega- 
tionem inferendam de unoquoque syllogismo duas conversas 
faciebant . . .' Eine Eigentümlichkeit der Hs, die das Lesen 
erschwert, besteht darin, daß der erste Buchstabe bei dem 
Wort zu Anfang eines kleinen Abschnittes, wo eine gemalte 
Initiale stehen sollte, fehlt. 

Der Text der Glossen ist in beiden Hss sehr mangelhaft 
überliefert, was, da ja nur je eine Hs zur Verfügung steht, der 
Herausgabe oft fast unüberwindliche Schwierigkeiten bereitet. 
Ich habe in Bezug auf Konjekturen möglichste Zurückhaltung 
geübt, aber zur Herstellung eines sinnvollen Textes zahlreiche 
Eingriffe in den überlieferten Text nicht umgehen können. Ob 
alle diese Verbesserungen, auf die ich viel Zeit und Nach- 
denken verwendet habe, glücklich sind, wage ich nicht zu ent- 
scheiden. Jedoch ist der Leser stets in der Lage, die Lesart der 
Hs zu vergleichen, da alle irgendwie bedeutenden Abweichungen 
von der Hs in den textkritischen Noten angegeben sind. Für 
die Glossen zu Porphyrius stand als willkommenes Mittel der 
Textverbesserung die Vergleichung der drei Glossen AA 2 L zur 
Verfügung. Ich habe hierbei in den übereinstimmenden Partien 



1 B. Geyer, Rezension von Heiners, Der Nominalismus in der Früh- 
scholastik, in der Theol. Revue, Münster 1911, S. 14. Ders., Die Stellung 
Pelcr Abaelards in der Universalienfrage. Festschr. für Cl. Racumker. Münster 
1913, S. 101—127. Vgl. Ueberweg-Baumgartner, Grundriß der Gesch. 
der Philos., II, 10. Aufl., Berlin 1915, S. 278 ff. 



XII Einleitung. 

dieser drei Glossen jeweils zu dem einen Text nur jene Lesarten 
der anderen Glossen angeführt, die zur Textverbesserung dien- 
lich erschienen. Eigene Hinzufügungen zum überlieferten Text 
sind durch spitze Klammern < >, Streichungen durch eckige Klam- 
mern [ ] bezeichnet. Ich habe die moderne Orthographie an- 
gewandt, da der Text so leichter lesbar und zitierbar ist. 

Um die Übersicht zu erleichtern und die Verbindung 
zwischen dem Kommentar und dem kommentierten Text deut- 
licher hervortreten zu lassen, habe ich auf den Rand Hinweise 
auf die entsprechende Stelle in den Ausgaben des Boethius ge- 
setzt und zwar so, daß jedes Mal der Beginn eines neuen Ab- 
schnittes in der Texteinteilung des Boethius bezeichnet ist. Hier- 
für wurde bei der Isagoge des Porphyrius und Aristoteles' JTsqI 
eQprjvsiac, jeweils der zweite Kommentar des Boethius gewählt, 
da auch Abaelard sich durchweg an diesen anschließt, der 
eine in der Ausgabe von Samuel Brandt 1 , der andere in der 
von Carl Meiser 2 . Für die Kategorien ist auf die Ausgabe 
von Migne verwiesen, da diese die verbreitetste ist. 



Meine Arbeit hat sich von den ersten Anfängen an der 
wohlwollenden Fürsorge des Geheimen Hofrats Professor Dr. 
Baeumker in München, meines verehrten Lehrers, sowie des 
Geheimen Regierungsrates Professor Dr. Baumgartner in Bres- 
lau erfreut, der auch den Druck überwacht und mir für die Text- 
gestaltung manche wertvollen Ratschläge gegeben hat. Beiden 
Herren an dieser Stelle meinen aufrichtigen Dank! Für manche 
Vorschläge in editionstechnischer Beziehung bin ich auch meinem 
Freunde Dr. Friedrich Hey er in Bonn zu Dank verpflichtet. 

Eine Untersuchung der aus den vorliegenden Texten sich 
ergebenden literar-, Philosophie- und theologiegeschichtlichen 
Fragen, die von der hochw. kath.-theol. Fakultät der Univer- 
sität Bonn als Habilitationsschrift angenommen worden ist; soll 
nach Beendigung der Drucklegung der Texte in erweiterter Form 
erscheinen. 



1 Anicii Manlii Severini Boethii in Isagogen Porphyrii Commenta 
copüs a Geogin Schepso comparatis suisque usus rccensuit Samuel Brandt. 
Vindobonae 1906 (Corpus script. eccl. lat. vol. 48). 

2 A. M. Sev. Boetii commentarn in librum Aristotelis Heg) iQpijveias 
recensuit Carolus Meiser, pars post. Lipsiae 1880 (Bibl. Teubneriana). 



Incipiunt Glossae secundum magistrum 
Petrum Abaelardum super Porphyrium. 

Ingredientibus nobis logicam pauca de proprietate eius praeli- 
bantes a genere ipsius quod est philosophia ducamus exordium 1 . 

5 Philosophiam autem non quamlibet scientiam Boethius 2 appellat, sed 
quae in maximis rebus consistit; non enim philosophos quoslibet 
scientes dicimus, sed quorum intelligentia penetrat subtilia. Huius 
autem tres species Boethius 3 distinguit, speculativam scilicet de 
speculanda rerum natura, m oralem de honestate vitae consideranda, 

iü rationalem de ratione argumentorum componenda, quam logicen 
Graeci nominant 4 . Quam tarnen a philosophia quidam dividentes non 
philosophiae partem, sed instrumentum teste Boethio 5 dicebant, 
eo videlicet quod in ea quodammodo ceterae operentur, dum argumentis 
ipsius ad proprias probandas quaestiones utuntur. Veluti si ex naturali 

15 vel morali speculatione quaestio fiat, ex logica sumuntur argumenta. 
Contra quos ipse Boethius 6 nihil impedire dicit idem eiusdem et 
instrumentum esse et partem, sicut est manus humani corporis. Ipsa 
etiam logica sui saepe instrumentum videtur, cum et quaestionem ad 
se pertinentem suis approbat argumentis, veluti istam : ,homo est spe- 

20 cies animalis'. Nee tarnen ideo minus est logica, quia logicae est in- 
strumentum. Sic nee philosophia, quia philosophiae. Quam etiam 
ipse Boethius a duabus aliis philosophiae speciebus proprio fine 
suo distinguit qui in componendis argumentationibus consistit. Nam 
etsi physicus argumenta componit, non ad hoc eum physica, sed sola 

25 instruit logica. 



1 G. a. mag. petr. abaelard. super porphirium A 8 autem A<i enim A 
15 Hat Ai hant A 

1 Boethius, In Isog. Porph. Ed. I. ed. S. Brandt, Vindobonae 1906 
(Corpus Script, eccl. Lat. 48), p. 7 n . 

2 Boeth., In Top. Cic. comm. L. I. PL 64, p. 1044 C. 

3 Boeth., In Porph. ed. I., p. 8 6 . 

* Boeth., In Porph. ed. I., p. 9 20 . 

* Boeth., In Porph. ed. L, p. 10 ;t ; ed. IL, p. 140 13 . 
6 Boeth., In Porph. ed. II., p. 142 «. 

Beitr. XXI, I. Geyer, Abaelards philos. Schriften. 1 



2 Peter Abaelards Logica .Ingredientibus'. 

De qua etiam hac ratione conscriptam esse meminit 1 atque 
eam ad certas argumentationum regulas reductam esse, ne nimium 
vagos ialsis complexionibus in errorem pertrahat, cum id quod in 
rerum natura non invenitur, rationibus suis videatur astruere et saepe 
contraria in conditionibus suis colligere hoc modo: ,Socrates est corpus, 5 
corpus autem album, quare Socrates est albus.' Rursus: ,Socrates 
est corpus, corpus autem nigrum, quare Socrates est niger.' 

In scribendo autem logicam hie ordo necessarius est, ut quoniam 
argumentationes ex propositionibus iunguntur, propositiones <ex> 
dictionibus, eura qui logicam perfecte scribit, primum de simplieibus 10 
sermonibus, deinde de propositionibus necesse est scribere, tandem in 
argumentationibus finem logicae consummare, sicut et prineeps 
noster Aristoteles fecit, qui ad sermonum doctrinäm Praedi- 
camenta perscripsit, ad propositionum Peri ermeneias, ad argu- 
mentationum Topica et Analytica. 15 

Iste autem Porphyrius sicut ipsa inscriptio tituli docet, hanc 
introduetionem ad Praedicamenta Aristotelis praeparat 2 , quam 
tarnen ipse ad totam artem necessariam posterius demonstrat. Cuius i n - 
tentio, materia, modus traetandi, utilitas aut cui dialecticae 
parti supponatur praesens scientia, breviter distinguatur subtilius. 20 

Est autem intentio lectorem praeeipue ad Praedicamenta 
Aristotelis instruere, ut facilius ea quae ibi traetantur queat in- 
telligere. Quod facit traetando de quinque, quae sunt eius materia, 
genere scilicet, specie, differentia, proprio et aeeidente, quorum prae- 
eipue cognitionem ad Praedicamenta utilem iudieavit, quod de his 25 
fere in tota serie Praedicamentorum disputetur. Quod autem quinque 
diximus, et ad haec nomina: genus, species et cetera et ad eorum 
significata quodammodo referri potest. Nam et horum quinque nominum 
significationem convenienter aperit, quibus Aristoteles utitur," ne 
cum ad Praedicamenta ventum fuerit, quid in his nominibus intelligen- 30 
dum sit, ignoretur. Potest etiam et de significatis omnibus istorum 
nominum quasi de quinque agi, quia licet singillatim aeeepta infinita 
sint, quippe infinita sunt genera et similiter species et cetera, de 
omnibus tarnen, ut dictum est, quinque agitur, quia de omnibus seeun- 
dum quinque proprietates traetatur, de omnibus quidem generibus as 
seeundum hoc quod sunt genera, et de ceteris similiter. Sic namque 
et octo partes orationis considerantur seeundum octo quidem earum 
proprietates, cum singillatim aeeeptae sint infinitae. 



1 conscripta A 3 vagas A 8 hie A^L huius A 14 periermeias A 
15 analetica A 25 cognitionem A^L agnitionem A 29 ne L nee A om. A-i 
30 nominibus Ai rationibus A omnibus L 

1 Boeth., In Topica Cic, PL 64, p. 1044 D. 

2 Boeth., In Porph. ed. IL, p. 143 11 . 



1. Die Glossen zu Porphyrius. 3 

Modus Vero tractandi hie est quod singulorum prius distinetis 

naturis in diversis eorum traetatibus tandem ad maiorem eorum 

cognitionem ad communitates eorum simul et proprietates descendit. 

Utilitas autem, ut ipse Boethius docet, cum principaliter ad 

s Praedicamenta dirigatur. Quadrifariam tarnen spargitur, quod postmo- 
dum, ubi ipse id dicet 1 , diligentius aperiemus. 

Per quam pavtem vero ad logicam praesentis operis scientia 
tendat, statim dinosdtur, si prius logicae partes diligenter distinxeri- 
mus. Sunt autem duae auetore Tullio et Boethio 2 quae logicam 

io componunt, scientia scilicet inveniendi argumenta et diiudicandi, 
hoc est confirmandi et comprobandi, ipsa inventa. Duo enim necessaria 
sunt argumentanti, primum ut inveniat argumenta per quae arguat, 
deinde si quis ea calumnietur tamquam vitiosa aut non satis firma, 
ea confirmare sciat. Unde Tullius 3 inventionem naturaliter priorem 

i& dicit. Ad utramque autem logicae partem, maxime vero ad inven- 
tionem haec scientia pertinet. Et pars quaedam est scientiae inve- 
niendi. Quomodo enim ex genere argumentum aut specie seu ceteris 
duci possit, nisi his quae hie traetantur cognitis? Unde ipse Ari- 
stoteles horum dehnitiones in Top i eis suis inducit, cum locos 

20 eorum traetat, sicut et Tullius in suis. Sed quoniam ex eisdem 
confirmatur argumentum ex quibus invenitur, a iudicio non est aliena 
haec scientia. Sicut enim ex natura generis aut speciei trahitur 
argumentum, ita ex eadem confirmatur extractum. Considerans nam- 
que in homine quantum ad animal speciei naturam ex ipsa statim 

25 argumentum ad probandum animal invenio. Quod si quis calumnietur, 
ipsum statim argumentum idoneum ostendo assignans in eisdem 
speciei aut generis naturam, ut ex eisdem terminorum habitudinibus 
et inveniatur argumentum et confirmetur inventum. 

Quidam tarnen hanc scientiam nee non praedicamentorum aut 

so divisionum seu definitionum vel etiam propositionum omnino ab in- 
ventione et iudicio separant nee ullo modo in partibus logicae reci- 
piunt, cum tarnen eas ad totam logicam necessarias iudicent. Quibus 
quidem tarn auetoritas quam <ratio> contraria videtur. Boethius 
namque super Topica Ciceronis 4 duplicem divisionem dialecticae 
85 ponit, quarum utraque ita alteram vicissim includit, ut singulae totam 
dialecticam comprehendant. Prima quidem est per scientiam inveniendi 



5-6 postmodo A 8-9 distinxerimus] dilexerimus A 12 argumen- 

tandi A% argumentatorum A 24, 27 natura A 25 quam A 32 iu- 

dicetur A 35 utramque A 

1 Boeth., In Porph. ed. IL, p. 147 17 . Cf. infra p. 5—7. 

2 Boeth., In Top. Cic, PL 64, p. 1044 C; In Porph. ed. II., p. 139 a». 

3 Boeth., In Top. Cic, l. c 

* Boeth., In Top. Cic, PL 64, p. 1045 D sqq. 

1* 



4 Peter Abaelards Logica Jngredientibus'. 

et iudicandi, secunda per scientiam dividendi, definiendi, colligendi. 
Quas etiam ad se invicem ita reducit, ut in scientia inveniendi, quod 
unum membrum est prioris divisionis, scientiam quoque dividendi vel - 
definiendi includat, pro eo scilicet quod tarn ex divisionibus quam 
ex definitionibus argumenta ducantur. Unde generis quoque scientia 5 
et speciei seu aliorum simili ratione inventioni accomodatur. Ipse 
f. lv etiam BoethiusUngredientibus | logicam primum exAristotelis libris 
textum Praedicamentorum occurrere dicit. Ex quo apparet Prae- 
dicamenta a logica non separari, in quibus introitum logicae lector 
habet, praesertim cum distinctio illa praedicamentorum vires argu- 10 
mentandi maximas ministret, cum per eam, cuius naturae unaquaeque 
res sit aut non sit, valeat confirmari. Propositionum quoque pro- 
prietas ab argumentis non est aliena, cum modo hanc <modo> illam 
aut ut contrariam vel contradictoriam seu quomodolibet aliter <oppo- 
sitam> probet. Quia itaque omnes tractatus logicae ad finem eius, id '5 
est argumentationem, inclinantur, nullius eorum scientiam <a> logica 
secludimus. 

His praelibatis literae insistamus. 
Boeth. Cum sit necessarium etc. Scripturus de materia praemittit 

* K * prooemium, in quo et materiam ipsam assignat et utilitatem operis et 20 
modum scribendi introductorium promittit, iuxta hoc quod de his 
philosophi recte senserunt. Sunt autem .necessarii' tres consuetae 
significationes 2 , cum scilicet modo pro inevitabili ponitur, ut necesse 
est substantiam non esse qualitatem, modo pro utili, ut ire ad 
forum; modo pro determinato, ut hominem quandoque mori. Duae 25 
vero primae necessarii significationes huiusmodi sunt, ut inter se 
certare videantur, quae earum convenientius possit hie aeeipi. Nam 
et summa necessitas est haec praenosse, ut ad alia perveniatur, cum 
sine his illa sciri non possint, et aperta utilitas. Si quis tarnen seriem 
literae diligenter attendat, convenientius utile dici iudicabit quam 30 
inevitabile. Cum enim supponit ad quid dicat necessarium, quasi ad 
aliud relationem quandam intendens utilitatis significationem insinuat. 
Utile enim ad aliud spectat, inevitabile per se dicitur. 

Sic construe : necessarium est, id est utile, nosse enim quid sit ge- 
nus etc., id est cuius proprietatis sint singula, quod in eorum definitioni- 35 
bus ostenditur, quae quidem non seeundum eorum substantiam assigna- 
tae sunt, sed seeundum eorum accidentales proprietates. Quippe ge- 
neris nomen et ceterorum non substantiae, sed aeeidentis designa. 



10-11 argumentorum audi.4 13 haec A 14 contraria vel contra- 

dictoria A 16 nullius] non illius A 16 post scientiam lacuna in A 

logicae A 18 literam A 19 praemittit A^L praemisit A 31 quid A<i 
quam A 

1 Boeth., In Porph. ed. I., p. 14 25 . 2 Boeth., In Porph. ed. II., p. 149 10 . 



1. Die Glossen zu Porphyrius. 5 

tivum est. Unde illud ,quid' magis secundum proprietatem quam 
substantiam accipimus. Et ad eam etc. Quattuor supponit, in quibus 
utilitatem quadrilariam ostendit, ut supra merainimus, scilicet praedica- 
menta, definitiones, divisiones, demonstrationes, id est argumentationes, 

5 quae propositam quaestionem demonstrant. Quae, scilicet scientia 
praedicamentorum, est apud Aristotelem, id est in tractatu eius 
continetur. Nam et liber quandoque nomine auctoris designatur, ut 
Lucanus. Et ad assignationem deänitionum, id est ad assignandas 
et ad componendas definitiones. Et omnino. Etiam haec quinque 

10 sunt utilia ad ea quae in divisione sunt vel demonstratione, hoc 
est argumentatione. Et cum sit necessarium, id est, ad tot utile est 
nosse ista, tentabo aggredi ea quae ab antiquis dicta sunt faciens 
tibi traditionem, id est tractatum, de speculatione istarum verum, id 
est consideratione horum quinque, traditionem dico compendiosam, id 

15 est brevem mediocriter. Quod statim exponit dicens : breviter et 
velut introductorio modo. Possit enim nimia brevitas nimiam obscu- 
ritatem inferre iuxta illud Horatii 1 : JBrevis esse laboro, obscurus 
fio.' Unde ne diffideret lector ex brevitate seu confunderetur ex 
prolixitate, introductorium modum se servare in scribendo promittit. 

20 Qualiter autem tarn ad praedicamenta quam ad alia tria hoc opus 
valeat, ipse satis diligenter Boethius 2 assignat, quae tarnen et nos 
breviter tangamus. 

Ac primum ostendamus qualiter illarum quinque singuli tractatus 
ad praedicamenta 2 conveniant. Generis notitia in hoc ad prae- 

25 dicamenta pertinet quod ibi Aristoteles decem genera suprema 
omnium disponit, in quibus omnium rerum nominum infinitas signi- 
ficationes comprehendit, quae qualiter genera aliorum sint, cognosci 
non potest, nisi generum cognitione praeposita. Speciei quoque 
cognitio non est ab eis aliena, sine qua nee generis potest esse 

30 cognitio, quippe cum relativa sint, suam ab invicem contrahunt 
essentiam et cognitionem. Unde et alterum definiri per alterum 
necesse est, sicut et ipse testatur Porphyrius 3 . Differentia quoque 
quae adiuneta generi speciem complet, ad discretionem speciei ne- 
cessaria est nee non ad generis, in cuius posita divisione eius signifi- 

86 cationem quam species continet, ipsa ostendit. Plura etiam ab Ari- 
stotele in Praedicamentis indueuntur, ubi de his tribus, genere, 
specie, differentia, agitur, quae nisi praecognita sint, ista intelligi non 
possunt. Qualis est regula illa: Diversorum generum etc. 4 . Proprii 



1 quidem A 8 assignandas Ai signandas A 18 difficeret A 

difhdentes L 28 non Ai nc A 30 cum] etiam A 34 nee non] necn A 
nee tarnen et A?, 37 agitur A<i argr A ista A<> ita A 

1 Horat., De arte poet. v. 25—26. 2 Boeth., J. c, p. 151 10 sqq. 
3 Boeth., I. c, p. 2021«. * Boeth., I. c, p. 152». 



6 Peter Abaelards Logica Jngredientibus'. 

quoque cognitio in eo iuvat, quod ipse praedicamentorum propria 
assignat, ut cum substantiae dicit proprium esse quod cum sit unum 
et idem numero etc. x . Ne igitur proprii natura tunc ignoraretur; 
demonstranda nunc erat. Illud tarnen notandum, quod tantum pro- 
pria specialissimarum specierum Porphyrius tractat, Aristoteles & 
vero propria generum investigat, sed tarnen ex istorum propriorum 
similitudine illorum quoque manifestatur natura, quia eodem modo illa 
dicuntur propria generum quomodo ista specierum, eo scilicet quod 
omni et soli ejt semper conveniant. Quantum vero accidentis notitia 
ad praedicamenta valeat, quis dubitet, cum in novem praedicamentis 10 
sola accidentia reperiat? Praeterea ipse Aristoteles frequenter et 
diligenter eorum quae in subiecto sunt, id est accidentium, proprie- 
tates inquirit, ad quod praecipue tractatus pertinet accidentis. Ad 
discretionem quoque differentiae vel proprii accidentis [et] proficit 
notitia, quia nee illa perfecte cognoseuntur, si istius discretio non 15 
teneatur. 

Nunc autem quomodo eadem quinque ad def initiones valeant, 
ostendamus. Definitio vero alia substantialis, alia descriptio ; substan- 
tialis quidem quae speciei tantum est, genus sumit ac differentias 
ideoque ad eam tarn generis quam differentiae quam speciei tractatus 20 
valet. Descriptio vero frequenter ab aeeidentibus trahitur. Unde ad 
eam praecipue accidentis cognitio valet. Proprii autem notitia gene- 
raliter ad omnes definitiones prodest quae eius similitudinem in eo 
tenent, quod et ipsae quoque ad definitum convertuntur. 

Ad divisiones quoque adeo haec quinque necessaria sunt, ut 25 
praeter eorum notitiam casu potius quam ratione fiat divisio. Quod 
per singulas divisiones inspiciendum est. Sunt autem tres divisiones 
seeundum se, generis scilicet, totius et vocis; rursus tres seeun- 
dum aeeidens, quando scilicet vel aeeidens in subieeta vel subieeta 
in accidentia vel aeeidens in accidentia dividitur. Ea vero divisio quae 30 
generis est, modo in species fit, modo in differentias pro speciebus 
positas. Unde ad eam tarn genus quam species quam differentia 
conveniunt eademque ad discretionem divisionis totius et vocis profi- 
ciunt, quae quidem cum fierent, generis videri possent, nisi generis 
natura praecognita esset, veluti ea quod omne genus de singulis 35 
speciebus praedicatur univoce, totum vero de componentibus se sin- 
gillatim non praedicatur neque vox multiplex dividentibus suis univoce 
convenit. Per hoc etiam ad divisionem aequivocae vocis haec pluri- 
raum prosunt, Quia ad definitiones utilia erant, quippe ex definitioni- 



2 dicit A2 lacuna in A 11 frequenter Aristoteles A 19 sumu A 

24 tenent A-> tenetur A convertuntur A2 convertitur A 

1 Boeth., In Categ. Ar. PL 64, p. 198 B. 



1. Die Glossen zu Porphyrius. 7 

bus quid aequivocum sit vel non sit, cognoscitur. Ad eam quoque 
divisionem quae secundum accidens est, accidentis cognitio, quo ipsa 
constituitur, necessaria est, cetera vero ad discretionem ipsius quoque 
prosunt, alioquin ita genus in species vel differentias divideremus, 

5 sicut accidens in subiecta. 

Ad inveniendas quoque argumentationes vel ad confirmandas 
inventas horum quinque notitia, ut supra meminimus, aperte valet. 
Nam et secundum generis et speciei naturam seu aliorum et invenimus 
argumenta et confirmamus inventa. Quod autem Boethius hoc loco 

io haec quinque sedes syllogismorum appellat 1 , contra hoc | videtur quod f. 2r 
nolumus esse locos in complexione perfecta syllogismorum. Sed 
profecto speciale vocabulum pro genere abutitur, syllogismum scilicet 
pro argumentatione ponens, alioquin utilitatem minueret, si eam ad 
syllogismos tantum dirigeret et non generaliter ad omnes argumen- 
ta tationes, quae similiter a Porphyrio demonstrationes appellantur. 
Possunt etiam perfectis quoque complexionibus syllogismorum loci 
quodammodo assignari, non ut eorum per se sint, sed quia ad eorum 
quoque adduci evidentiam possunt per confirmationem enthymematum 
quae ex eis ducuntur. Nunc autem his de utilitate ostensis ad literam 

20 redeamus. 

Altioribus quidem. Quomodo introductorium modum servet, 
supponit, abstinens scilicet a quaestionibus arduis et obscuritate im- 
plicitis et simpliciores tractans mediocriter. Nee vacat quod ait ,me- 
dioeriter'; posset enim res esse facilis in se nee tarnen lucide traetari. 

25 Mox de generibus. Quae sint altiores illae quaestiones, deter- 

minat, cum tarnen eas non dissolvat. Et de ntroque causa redditur, 
quod videlicet et eas inquirere praetermittat et tarnen de eis mentionem 
faciat. Ideo enim eas non traetat, quia rudis lector ad inquirendas 
eas et pereipiendas non sufficit. Ideo autem easdem commemorat, ne 

30 lectorem neglegentem faciat. Si enim omnino eas taeuisset, lector 
omnino nihil amplius de istis inquirendum esse arbitrans earum 
omnino inquisitionem despiceret. Sunt autem tres, ut Boethius 2 dicit, 
secretae et perutiles et non a paucis philosophorum tentatae, sed a 
paucis dissolutae. Prima autem est huiusmodi, utrum genera et 

35 species subsistant an sint positain solis etc., ac si diceret: utrum verum 
esse habeant an tantum in opinione consistant. Secunda vero est, 
si concedantur veraciter esse, utrum essentiae corporales sint <an in- 
corporales, tertia vero, utrum separata sint> a sensibilibus an in 



Boeth. 
I>. 15931 



2 quoque A 4 ita A% tota A divideremus A<t dividimus A 9 Quod A 2 
quam A 18 emptimeraatum A 24 lucide A^L dilicidus A 28 inquirendis A 
37-38 an . . . sint addidi sec. Porph., quia per dütographiam omissa 

> Boeth., In Porph. ed. IL, p. 158 ". 2 Boeth., I. c, p. 159 17 . 



8 Peter Abaelards Logica ,Ingredientibus'. 

eis posita. Duae sunt namque incorporeorum species *, quia alia 
praeter sensibilia ipsa in sua incorporeitate permanere possunt, ut 
Deus et anima, alia vero praeter sensibilia ipsa in quibus sunt, nulla- 
tenus esse valent, ut linea absque subiecto corpore. Has autem 
quaestiones sie transcurrit dicens: Mox de generibus et speciebus 5 
illud quidem dicere recusabo sive subsistant etc. sive ipsa subsistentia 
sint corporalia an incorporalia et utrum ipsa cum incorporalia 
dicantur, separentur a sensibilibus etc. et circa ea constantia. Hoc 
diversis modis aeeipi potest. Sic enim possimus aeeipere, ac si dicat : 
haec tria supra posita de eis recusabo dicere et alia quaedam con- 10 
stantia circa ea, quippe istas tres quaestiones. Possunt et aliae fieri . 
de eisdem quae similiter difficiles sunt, sicut est illa de communi 
causa impositionis universalium nominum quae ipsa sit, seeundum 
quod scilicet res diversae conveniunt, vel illa etiam de intellectu uni- 
versalium nominum, quo nulla res coneipi videtur nee de aliqua re 15 
agi per universalem vocem, et aliae multae difficiles. Possumus sie expo- 
nere ,et circa <ea> constantia', ut quartam quaestionem adneetamus, 
scüicet utrum et genera et species, quamdiu genera et species sunt, 
necesse sit subieetam per nominationem rem aliquam habere an 
ipsis quoque nominatis rebus destruetis ex significatione intellectus 20 
tunc quoque possit universale consistere, ut hoc nomen ,rosa', quando 
nulla est rosarum quibus commune sit. De his autem quaestioni- 
bus diligentius posterius disputabimus. 

Sed nunc prooemii literam prosequamur. Nota, cum ait: woa?, 
id est praesenti traetatu, id eum quodammodo innuere, ut alibi sol- 25 
vendas has quaestiones lector exspectet. Altissimum enim. Causam 
supponit, quare hie ab his quaestionibus abstineat, quia scilicet eas 
traetare altissimum est quantum ad lectorem qui ad eas pertingere 
non possit, quod statim determinat. Et maioris inquisitionis egens, 
R .. quippe cum auetor sufficiat ad solvendum, lector non sufficit ad inqui- 30 
p 167 21 rendum. Maioris, inquam, inquisitionis, quam tua sit. Illud vero. Ostensis 
his quae reticet, docet ea quae ponit, illa scilicet quae de his, genere 
videlicet et specie ac de aliis tribus propositis, antiqui, non aetate qui- 
dem, sed sensu, traetaverunt probabiliter id est verisimiliter, in quibus 
scilicet omnes convenerunt nee ulla fuit dissensio. Nam in praedictis 35 
quaestionibus dissolvendis alii aliter et alii aliter sentiebant. Unde 
Boethius 2 Aristotelem commemorat genera et species in sensibili- 
bus tan tum velle subsistere, extra autem intelligi, Pia ton em vero 
non solum ea extra sensibilia intelligi, verum etiam esse. Et horum 
antiqui, dico, et maxime Feripatetiei, pars scilicet horum antiquorum; 40 
Peripateticos autem dialecticos seu quoslibet argumentatores appellat. 



21 rosa quando] res aqn A 25 alibet A 41 appellat A2 appellant A 
1 Boeth., I. c, p. 160 23 . 2 Boeth., I. c, p. 167 12 . 



1. Die Glossen zu Porphyrius. 9 

Nota etiam quae prooemiis conveniunt, in hocposse assignari. Dicit 
enim Boethius super Topica Ciceronis 1 sie: ,Omne prooemium, 
quod ad componendum intenditur auditorem, ut in Rhetoricis dicitur, 
aut benevolentiam captat aut attentionem praeparat aut efficit docilita- 

5 tem.' Alterum enim horum trium vel plura simul omni prooemio 
inesse convenit; duo vero in hoc notari possunt, docilitas quidem, 
ubi materiam praelibat, quae est illa quinque, et attentio, ubi ex 
utilitate quadrifaria traetatum commendat de his quae antiqui ad ho- 
rum instituerant doctrinam, vel ubi modum introduetionis promittit. 

10 Benevolentia vero hie non est necessaria, ubi non est perosa scientia 
ei qui traetatum eius a Porphyrio requirit. 

Nunc autem ad suprapositas quaestiones, ut promisimus, redea- 
mus easque diligenter et perquiramus et solvamus. Et quoniam genera 
et species universalia esseconstat, in quibus omnium generaliter 

15 universalium naturam tangit, nos hie communiter universalium per 
singularium proprietates distinguamus et utrum hae solis voeibus seu 
etiam rebus <conveniant>, perquiramus. 

Definit autem universale Aristoteles <in> Peri ermeneias 2 '. 
,quod de pluribus natum est aptum praedicari', Porphyrius 3 vero 

20 singulare quidem, id est individuum: ,quod de uno solo praedicatur'. 
Quod tarn rebus quam voeibus adscribere videtur auetoritas, rebus 
quidem ipse Aristoteles, ubi ante universalis definitionem statim 
praemiserat sie dicens 4 : , Quoniam autem haec quidem rerum sunt 
universalia, illa vero singularia; dico autem universale quod de plu- 

25 ribus natum est praedicari, singulare vero quod non' etc. Ipse etiam 
Porphyrius 5 , cum voluit speciem ex genere et differentia confici, 
haec in rerum natura assignavit. Ex quibus manifestum est univer- 
sali nomine res ipsas contineri. 

Universalia quoque n o m i n a dieuntur. Unde Aristoteles 6 : ,Ge- 

30 nus, inquit, qualitatem circa substantiam determinat; quäle enim quiddam 
significat' Et Boethius in libro divisionum 7 : ,Illud autem, inquit, 
scire perutile est quod genus una quodammodo multarum specierum 
similitudo est, quae earum omnium substantialem convenientiam mon- 



1 Dicit Ai lacuna in A 3 retericis A reticis A<i 5 plurium A 

plura At 

1 Boeth, In Top. Cic, PL 64, p. 1042 D. 

2 Boeth., In libr. Arist. liegt Sq/*., ed. C. Meiser, t. 2, Lipsiae 1880, 
p. 135 23: ,quod in pluribus natum est praedicari.' 

s- Boeth., In Porph. ed. II., p. 183 7 . 

4 Boeth., In libr. Arist. LTeqI eq[i., I. c, p. 135 21 . 

5 Boeth., In Porph. ed. IL, p. 258 10 . 

e Boeth., In Categ. Arist., PL 64, p. 194 C. 
7 Boeth., Lib. de div., PL 64, p. 885 C. 



10 Peter Abaelards Logica Jngredientibus'. 

straf Significare autem vel monstrare vocum est, significari vero 
rerum. Et rursus 1 : ,Vocabulum, inquit, nominis de pluribus nominibus 
praedicatur et quodammodo species sub se continens individua.' 
Non autem proprie species dicitur, cum non sit substantiale, sed acci- 
dentale vocabulum, universale autem indubitanter est, cui universalis 5 
definitio convenit. Ex quo voces quoque universales esse convincitur, 
quibus tantum praedicatos terminos propositionum esse adscribitur. 

Cum autem tarn res quam voces universales dici videantur, quae- 
rendum est, qualiter rebus definitio universalis possit aptari. Nulla 
enim res nee ulla collectio rerum de pluribus singillatim praedicari 10 
videtur, quod proprietas universalis exigit. Nam etsi hie populus vel 
haec domus vel Socrates de omnibus simul partibus suis dicatur, 
nemo tarnen omnino ea universalia dicit, cum ad singularia praedi- 
catio eorum non veniat. Una autem res multo minus quam collectio de 
pluribus praedicatur. Quomodo ergo vel rem unam vel collectionem 15 
universale appellant, audiamus atque omnes omnium opiniones ponamus. 

Quid am 2 enim ita rem universalem aeeipiunt, ut in rebus di- 
versis ab invicem per formas eandem essentialiter substantiam collo- 
cent, quae singularium, in quibus est, materialis sit essentia et in se 
ipsa una, tantum per formas inferiorum sit diversa. Quas quidem 20 
f. 2v formas si separari contingeret, | nulla penitus differentia rerum esset, 
quae formarum tantum diversitate ab invicem distant, cum sit penitus 
eadem essentialiter materia. Verbi gratia in singulis hominibus nu- 
mero differentibus eadem est hominis substantia, quae hie Plato per 
haec aeeidentia fit, ibi Socrates per illa. Quibus quidem Porphyrius 2 s 
assentire maxime videtur, cum ait 3 : ,Participatione speciei plures homines 
unus, <in> particularibus autem unus et communis plures.' Et rursus 4 : 
Jndividua, inquit, dieuntur huiusmodi, quoniam unumquodque eorum con- 
sistit ex proprietatibus, quarum collectio non est in alio.' Similiter et in 
singulis animalibus specie differentibus unam et eandem essentialiter 30 
animalis substantiam ponunt, quam per diversarum differentiarum 
suseeptionem in diversas species trahunt, veluti si ex hac cera modo 
statuam hominis, modo bovis faciam diversas eidem penitus essentiae 
manenti formas aptando 5 . Hoc tarnen refert quod eodem tempore 
cera eadem statuas non constituit, sicut in universali conceditur, quod 35 



7 propositionum] ponum A 19 singularium Rosm. singlr Ä 21 si] 
se A Rosm 28-29 unumquodque eorum consistit scripsi seeundum Porph. 

et enim A 34 manendi A 

1 Boeth., I. c, p. 886 B. 

2 Quae sequuntur usque ad verba: Socrates per illa (v. 25), iam edita 
sunt a clarissimo viro A. Rosmini-Serbati, Aristotele esposto ed esami- 
nato, Torino 1857, p. 26. 3 Boeth., In Porph., p. 228 9 . 4 l. c, p. 234". 

5 Idemexemplum Abaelardus affertin 77h?oJ. Christ., PL 178, p. 1288 BC. 



1. Die Glossen zu Porphyrius, 11 

scilicet universale ita commune Boethius 1 dicit, ut eodem tempore 
idem totum sit in diversis, quorum substantiam materialiter constituat, 
et cum in se sit universale, idem per advenientes formas singulare 
sit, sine quibus naturaliter in se subsistit et absque eis nullatenus 

5 actualiter permanet, universale quidem in natura, singulare vero actu 
et incorporeum quidem et insensibile in simplicitate universalitatis 
suae intelligitur, corporeum vero atque sensibile idem per accidentia 
in actu subsistit et eadem teste Boethio 2 et subsistunt singularia et 
intelliguntur universalia. 

10 Et haec est una de duabus sententiis. Cui etsi auctoritates con- 

sentire plurimum videantur, physica modis omnibus repugnat. Si enim 
idem essentialiter, licet diversis formis occupatum, consistat in singulis, 
oportet hanc quae his formis affecta est, illam esse quae Ulis occu- 
pata, ut animal formatum rationalitate esse animal formatum irratio- 

15 nalitate et ita animal rationale esse animal irrationale et sie in eodem 
contraria simul consistere, immo iam nullo modo contraria, ubi eidem 
penitus essentiae simul coirent, sicut nee albedo nee nigredo contraria 
essent, si simul in hac re contingerent, etiamsi ipsa res aliunde alba, 
aliunde nigra esset, sicut aliunde alba, aliunde dura est, ex albedine 

20 scilicet et duritia. Neque enim contraria diversa etiam ratione eidem 
simul inesse possunt, sicut relativa et pleraque alia. Unde Aristo- 
teles 3 in ,Ad aliquid' magnum et parvum quae ostendit diversis re- 
spectibus simul eidem inesse, per hoc tarnen quod simul eidem in- 
sunt, contraria non esse qonvincit. 

25 Sed fortassis dicetur seeundum illam sententiam, quia non 

inde rationalitas et irrationalitas minus sunt contraria quod taliter re- 
periuntur in eodem, scilicet eodem genere vel in eadem specie, nisi 
scilicet in eodem individuo fundentur. Quod etiam sie ostenditur: 
Vere rationalitas et irrationalitas in eodem individuo sunt, quia in 

30 Socrate. Sed quod in Socrate simul sint, inde convincitur quod simul 
sunt in Socrate et burnello 4 . Sed Socrates et burnellus sunt Socrates. 



15 et sie] de si A 26 inde] idem A 28 fundeturyl 31 Sed] in A 

1 Boeth., In Porph. ed. IL, p. 162 2°. 2 Boeth., I. c, p. 166 22 . 

3 Boeth., In Categ. Arist, PL 64, 210 B. 

4 De hoc noraine burnellus vel brunellus cf. Haureau, Histoire de la 
Philosophie scolastique I, Paris 1872, p. 380 K ,Nom propre d'äne dans Abelard 
...et dans Albert le Grand.' Raymundus Dreiling, Der Konzeptualismus 
in der Universalienlehre des Franziskanerbischofs Petrus Aureoli, Münster 
1913 (Beiträge zur Gesch. der Philos. des Mittelalters von CL Baeumker, Bd. XI, 
H. 6.) S. 99. Du Cange, Gloss. s. v. Buricus: ,Mss mannus, equus brevior 
quem vulgo Brunicum vocant;' s. v. Brunicus: ,Isid. 1. 12, Orig. c. 1. Mannus 
vero equus brevior est quem vulgo Brunitum vel Brunitium. Rectius in glossis 
antiquis Mss Brunicum.' Godefroy s. v. brunel, brun. ,toreau veut labourer 
la terre, Bruneau la seile veut porter'. 



12 Peter Abaelards Logica .Ingredientibus'. 

Et vere Socrates et burnellus sunt Socrates, quia Socrates est Socrates 
et burnellus, quia scilicet Socrates est Socrates et Socrates est bur- 
nellus. Quod Socrates sit burnellus, sie monstratur seeundum illam 
sententiam: Quicquid est in Socrate aliud a formis Socratis, est illud 
quod est in burnello aliud a formis burnelli. Sed quicquid est in 5 
burnello aliud a formis burnelli, est burnellus. Quicquid est in So- 
crate aliud a formis Socratis, est burnellus. Sed si hoc est, cum 
ipse Socrates sit illud quod aliud est a formis Socratis, tunc ipse 
Socrates est burnellus. Quod verum sit autem id quod supra as- 
sumpsimus, scilicet quicquid est in burnello aliud a formis burnelli, 10 
est burnellus, inde manifestum est, quia neque formae burnelli sunt 
burnellus, cum iam aeeidentia essent substantia, neque materia simul 
et formae burnelli sunt burnellus, cum iam corpus et non corpus esse 
corpus necesse esset confileri. 

Sunt qui diffugium quaerentes verba tantum calumnientur huius 15 
propositionis .animal rationale est animal irrationale', non sententiam, 
dicentes quidem id utrumque esse, non tarnen per haec verba proprie 
hoc ostendi, .animal rationale est animal irrationale', cum videlicet res, 
etsi eadem, aliunde rationalis, aliunde irrationalis dicatur, ex oppo- 
sitis scilicet formis. Sed iam profecto oppositionem formae non habent, 20 
quae eis penitus simul adhaererent, nee ideo has propositiones calumni- 
antur .animal rationale est animal mortale' vel .animal album est animal 
ambulans', quia non in eo quod rationale est, mortale est, non in eo quod 
album est, ambulat, sed eas omnino pro veris habent, quia idem animal 
utrumque simul habet, quamvis diversa ratione. Alioquinet nulluni animal 25 
hominem esse confiterentur, cum nihil in eo quod animal est, homo sit. 

Praeterea seeundum positionem praemissae sententiae decem 
tantum omnium rerum sunt essentiae, decem scilicet generalissima, 
quia in singulis praedicamentis una tantum essentia reperitur, quae per 
formas tantum inferiorum, ut dictum est, diversificatur ac sine eis 30 
nullam haberet varietatem. Sicut ergo omnes substantiae idem sunt 
penitus, sie omnes qualitates et quantitates etc. Cum igitur Socrates 
et Plato res singulorum praedicamentorum in se habeant, ipsae vero 
penitus eaedem sint, omnes formae unius sunt alterius, quae nee in 
se diversa sunt in essentia, sicut nee substantiae quibus adhaerent, ut 35 
qualitas unius et qualitas alterius, cum utraque sit qualitas. Non ergo 
magis ex qualitatum natura diversi sunt quam ex natura substantiae, 
quia substantiae eorum una est essentia sicut etiam qualitatum. Ea- 
dem ratione nee quantitas, cum sit eadem, differentiam facit nee cetera 
praedicamenta. Quare nee ex formis ulla potest esse differentia, 40 
quae nee in se diversae sunt sicut nee substantiae. 



13-14 iam corpus esse corpus necesse A 21-22 calumnientur A 

25 ullum A 27 sententiae] seu A 38 sie A. 



1. Die Glossen zu Porphyrius. 13 

Amplius quomodo <multa> numero consideremus in substantiis, 
si sola formarum diversitas esset eadem penitus subiecta substantia 
permanente? Neque enim Socratem multa numero dicimus propter 
multarum formarum susceptionem. 

5 Illud quoque stare non potest quod individua per ipsorum acci- 

dentia effici volunt. Si enim ex accidentibus individua esse suum 
contrahunt, profecto priora sunt eis naturaliter accidentia sicut et 
differentiae speciebus quas ad esse conducunt. Nam sicut homo 
ex formatione differentiae distat, ita Socratem ex accidentium su- 

10 sceptione appellant. Unde nee Socrates praeter accidentia sicut nee 
homo praeter differentias esse potest. Quare eorum fundamentum 
non est sicut nee homo differentiarum. Si autem in individuis sub- 
stantiis ut in subiectis accidentia non sunt, profecto nee in universa- 
libus. Quaecumque enim in seeundis substantiis ut in subiectis sunt, 

15 eadem in primis ut in subiectis esse universaliter monstrat. Ex * his 
itaque manifestum est eam penitus sententiam ratione carere qua 
dicitur eandem penitus essentiam in diversis simul consistere. 

Unde alii aliter de universalitate sentientes magisque 
ad sententiam rei accedentes dieunt res singulas non solum 

20 formis ab invicem esse diversas, verum personaliter in suis essentiis 
esse discretas nee ullo modo id quod in una est, esse in alia, sive illud 
materia sit sive forma, nee eas formis quoque remotis minus in essen- 
tiis suis discretas posse subsistere, quia earum discretio personalis, 
seeundum quam scilicet haec non est illa, non per formas fit, sed est 

25 per ipsam essentiae diversitatem, sicut et formae ipsae in se ipsis 
diversae sunt invicem, alioquin formarum diversitas in infinitatem 
procederet, ut alias ad aliarum diversitatem necesse esset supponi. 
Talem differentiam Porphyrius notavit inter generalissimum et specia- 
lissimum dicens 2 : ,Amplius neque species fieret unquam generalissi- 

30 mum neque genus specialissimum', ac si diceret: haec est earum 
differentia, quod huius non est illius essentia. Sic et praedicamen- 
torum discretio consistit non per formas aliquas, quae eam faciapt, 
sed per propriae diversificationem essentiae. Cum 3 autem omnes res 
ita diversas ab invicem esse velint, ut nulla earum cum alia vel ean- 

:« dem essentialiter materiam vel eandem essentialiter formam partieipet, 



1 multa addidi, cf.v.3—4 9 post distat forte addendum est ab 

animali vel legendum constat 15 subiectis] seeundis A 17 essentiam] 

scientiam A substantiam Rosm. 23 quia earum A quare Rosm. 24 quam A 
quod Rosm. haec A res Rosm. 32 faciat A 34, 35 vel A tum Rosm. 

1 Quae sequuntur usque ad esset supponi (v. 27) iam edidit Ros- 
mini, l. c. 2 ßoeth., In Porph. ed. II., p. 216 6 . 

3 Quae sequuntur usque ad simil. conven. (p. 14 v. 6) iam edidit Ros- 
mini, l. c, p. 27. 28. 



14 Peter Abaelards Logica ,Ingredientibus\ 

universale tarnen rerum adhuc retinentes idem non essentialiter 
quidem, sed indifferenter ea quae discreta sunt, appellant, veluti sin- 
gulos homines in se ipsis discretos idem esse in nomine dicunt, id est 
f. 3r non differre in natura humanitatis, | et eosdem quos singulares dicunt 
secundum discretionem, universales dicunt secundumindifferentiam 5 
et similitudinis convenientiam. 

Sed hie quoque dissensio est. Nam quid am universalem rem non 
nisi incollectione plurium sumunt. Qui Socratem et Platonem per se 
nullo modo speciem vocant, sed omnes homines simul collectos spe- 
ciem illam quae est homo dicunt et omnia animalia simul aeeepta 10 
genus illud quod est animal, et ita de ceteris. Quibus illud Boethii 1 
consentire videtur: ,Species nil aliud esse putanda est nisi cogitatio 
collecta ex individuorum substantiali similitudine, genus vero ex 
specierum similitudine.' Cum enim ait .collecta similitudine', plura 
colligentem insinuat. Alioquin nullo modo praedicationem de pluribus 15 
vel multorum continentiam in universali re haberent nee pauciora 
universalia quam singularia essent. 

Alii vero sunt qui non solum collectos homines speciem dicunt, 
verum etiam singulos in eo quod homines sunt, et cum dicunt rem 
illam quae Socrates est, praedicari de pluribus, figurative aeeipiunt, 20 
ac si dicerent: plura cum eo idem esse, id est convenire, vel ipsum cum 
pluribus. Qui tot species quot individua quantum ad rerum numerum 
ponunt et totidem genera, quantum vero ad similitudinem naturarum 
pauciorem numerum universalium quam singularium assignant. Quippe 
omnes homines et in se multi sunt per personalem discretionem et 25 
unum per humanitatis similitudinem et iidem a se ipsis diversi quantum 
ad discretionem et ad similitudinem iudicantur, ut Socrates in eo quod 
est homo, a se ipso in eo quod Socrates est, dividitur. Alioquin idem 
sui genus vel species esse non posset, nisi aliquam sui ad se diffe- 
rentiam haberet, quippe <quae> relativa sunt, aliquo saltem respectu 30 
convenit esse opposita. 

Nunc autem prius infirmemus sententiam quae prior po- 
sita est de collectioneet quomodo tota simul hominum collectio ^ .ae 
una dicitur species, de pluribus praedicari habeat, ut universalis sit, per- 
quiramus, tota autem de singulis non dicitur. Quod si per partes de 35 
diversis praedicari concedatur, in eo scilicet quod singulae eius partes 
sibi ipsis aptentur, nihil ad communitatem universalis, quod totum in 
singulis teste Boethio 2 esse debet atque in hoc ab illo communi 
dividitur quod per partes commune est, sicut ager cuius diversae 
partes sunt diversorum. Praeterea et Socrates similiter de pluribus 40 



1 universali tatera Rosm. iidem Rosm. 14 similitudine 2 J multitudine A 
16 habent^l 26 idem A 38post communi addidit manus posterior falso non 

1 Boeth., In Porph. ed. IL, p. 166 i 6 . 2 Boeth., I. c, p. 162". 



1. Die Glossen zu Porphyrius. 15 

per partes diversas diceretur, ut ipse universalis esset. Amplius quoslibet 
plures homines simul acceptos universale dici conveniret, quibus si- 
militer definitio universalis aptaretur sive etiam speciei, ut iam tota 
hominum collectio multas includeret species. Similiter quamlibet 

5 corporum et spirituum collectionem unam universalem substantiam 
dlceremus, ut cum tota substantiarum collectio sit unum generalissi- 
mum, una qualibet dempta ceterisque remanentibus multa in sub- 
stantiis haberemus generalissima. Sed fortasse dicetur nulla collectio 
quae inclusa sit in generalissimo, esse generalissimum. Sed adhuc 

io oppono quod si una separata de substantiis collectio residua^ non sit 
generalissimum et tarnen adhuc universalis substantia permanet, 
oportet eam speciem esse substantiae et coaequam speciem habere 
sub eodem genere. Sed quae potest ei esse opposita, cum vel species 
substantiae in ea prorsus contineatur yol eadem cum ea individua 

15 communicet, sicut animal rationale, animal mortale? Amplius. Omne 
universale propriis individuis naturaliter prius. Collectio vero quo- 
rumlibet ad singula quibus constituitur, totum integrum atque eis 
naturaliter posterius, ex quibus componitur. Amplius. Inter integrum 
et universale hanc Boethius differentiam assignat in Divisionibus 1 , 

20 quod pars non idem est quod totum, species vero idem est semper 
quod genus. At vero tota hominum collectio quomodo esse poterit 
animalium multitudo? 

Restat autem nunc, ut eos oppugnemus qui singula in- 
dividua in eo quod aliis conveniunt, universale appellant et 

25 eadem de pluribus praedicari concedunt, non ut plura essentialiter sint 
illa, sed quia plura cum eis conveniunt. Sed si praedicari de pluribus 
idem est quod convenire cum pluribus, quomodo Individuum de uno solo 
dicimus praedicari, cum scilicet nullum sit quod cum una tantum re con- 
veniat? Quomodo etiam per .praedicari de pluribus' inter universale et 

so singulare differentia datur, cum eodem penitus modo quo homo convenit 
cum pluribus, conveniat et Socrates? Quippe homo, in quantum est 
homo, et Socrates, in quantum est homo, cum ceteris convenit. Sed 
nee homo, in quantum est Socrates, nee Socrates, in quantum est 
Socrates, cum aliis convenit. Quod igitur habet homo, habet Socrates 

35 et eodem modo. 

Praeterea cum res penitus eadem esse concedatur, homo scilicet 
qui in Socrate est, et ipse Socrates, nulla huius ab illo differentia est. 
Nulla enim res eodem tempore a se ipsa diversa est, quia quiequid in 
se habet, habet et eodem modo penitus. Unde et Socrates albus et 

40 grammaticus, licet diversa in se habeat, a se tarnen per ea non est 
diversus, cum utraque eadem ipse habeat et eodem modo penitus. 



14 eodem A 31-32 est homo est A 
» Boeth., Lib. de div., PL 64, p. 879 D. 



16 Peter Abaelards Logica Jngredientibus'. 

Non enim alio modo a se ipso grammaticus est vel alio modo albus, 
sicut nee aliud albus est a se vel aliud grammaticus. Illud quoque 
quod dieunt Socratem cum Piatone convenire in homine, qualiter 
aeeipi potest, cum omnes homines ab invicem tarn materia quam forma 
differre constat? Si enim Socrates in re quae homo est cum Piatone s 
conveniat, nulla autem res homo sit nisi ipse Socrates vel alius, 
oportet ipsum cum Piatone vel in se ipso convenire vel in alio. In se 
autem potius diversus est ab eo; de alio quoque constat, quia nee ipse 
est alius. Sunt autem qui ,in homine convenire' negative aeeipiunt, 
ac si diceretur : Non differt Socrates a Piatone in homine. Sed et w 
sie quoque potest dici, quia nee differt ab eo in lapide, cum neuter 
sit lapis. Et sie non maior eorum convenientia notatur in homine 
quam in lapide, nisi forte propositio quaedam praecedat, ac si dicatur 
ita: Sunt homo, quod in homine non differunt. Sed nee sie stare 
potest, cum omnino falsum sit eos non differre in homine. Si enim 15 
Socrates a Piatone non differt in re quae homo est, nee in se ipso. 
Si enim in se differt ab eo, ipse autem sit res quae homo est, pro- 
fecto et in re quae homo est, differt ab ipso. 

Nunc autem ostensis rationibus quibus neque res singillatim 
neque collectim aeeeptae universales dici possunt in eo quod de pluri- 20 
bus praedicantur, restat ut huiusmodi universalitatem solis 
voeibus adscrjbamus. Sicut igitur nominum quaedam appellativa a 
grammaticis, quaedam propria dieuntur, ita a dialecticis simplicium 
sermonum quidam universales, quidamparticulares.scilicet sin- 
gulare s, appellantur. Est autem universale vocabulum quod de plu- 25 
ribus singillatim habile est ex inventione sua praedicari, ut hoc nomen 
,homo', quod particularibus nominibus hominum coniungibile est seeun- 
dum subieetarum rerum naturam quibus est impositum. Singulare vero 
est quod de uno solo praedicabile est, ut Socrates, cum unius tantum 
nomen aeeipitur. Si enim aequivoce sumas, non vocabulum, sed multa 30 
vocabula in significatione facis, quia scilicet iuxta Priscianum 1 multa 
nomina in unam vocem ineidunt. Cum ergo describitur universale esse 
quod de pluribus praedicatur, illud ,quod' praepositum non solum 
simplicitatem sermonis insinuat ad discretionem orationum, verum 
etiam unitatem significationis ad discretionem aequivocorum. 35 

Ostenso autem, quid in definitione universalis operetur illud 
,quod' [eßt]praemissum,duo aliaquae sequuntur, scilicet .praedicari' 
et de .pluribus', diligenter consideremus. 

Est autem praedicari coniungibile esse alicui veraciter vi enuntia- 
tionis verbi substantivi praesentis, ut ,homo' diversis per substantivum 40 



13 positio A 35 significatione A 39 vi L in A 

1 Prise, Inst, gramm. ed. Hertz I, p. 145 &: . . . Cum in unam 
coneidant vocem nominum positiones tarn in propriis quam in appellativis. 



1. Die Glossen zu Porphyrius. 17 

verbum vere potest coniungi. Ipsa etiam verba, ut ,currit' et ,ambulat\ 
de pluribus praedicata vim substantivi verbi in copulando habent. 
Unde Aristoteles in Peri ermeneias secundo 1 : ,In his, inquit, 
in quibus „est" non contingit, <ut> in eo quod currere et ambulare. 

5 idem faciunt sie posita, ac si „est" adderetur'. Et rursus 2 : .Nihil [estl, 
inquit, differt hominem ambulare et hominem ambulantem esse'. 

Quod autem ait: ,de pluribus', colligit nomina quantum ad 
diversitatem nominatorum. Alioquin Socrates de pluribus praedicaretur, 
cum dicitur : ,hic homo est Socrates, hoc animal est hoc album, hoc 

10 musicum'. Quae quidem nomina etsi diversa sint in intellectu, tarnen 
rem subieetam penitus eandem habent. 

Nota autem aliam esse coniunetionem construetionis quam 
attendunt grammatici, aliam praedicationis quam considerant 
dialectici: nam seeundum vim construetionis tarn bene per ,est' 

15 coniungibilia sunt ,homo' et ,lapis' et quilibet recti casus, sicut ,animal' 
et ,homo', quantum quidem ad manifestandum intellectum, non quantum 
ad ostendendum rei statum. Coniunctio itaque construetionis 
totiens bona est, <quotiens> perfeetam demonstrat sententiam, sive ita 
sit sive non. Praedicationis vero coniunctio quam hie aeeipimus, 

20 ad rerum naturam pertinet et ad veritatem Status earum demonstran- 
dam. Si quis ita dicat: ,homo est lapis', [non] hominis vel lapidis 
congruam fecit construetionem ad sensum, quem voluit demonstrare, 
nee ullum Vitium fuit grammaticae et licet quantum ad vim enuntiationis 
lapis hie praedicetur de homine, cui scilicet tamquam praedicatum 

25 construitur, seeundum quod falsae quoque categoricae praedicatum 
terminum habent, in natura tarnen rerum praedicabile de eo non 
est. Cuius tantum vim praedicationis hie attendimus, dum universale 
deiinimus. 

Videtur autem numquam prorsus universale esse quod appel- 

30 lativum, nee singulare quod proprium nomen, sed invicem excedentia 
sese et excessa. Nam appellativum et proprium non solum casus 
rectos continent, verum etiam obliquos qui praedicari non habent, 
atque ideo in definitione | universalis per .praedicari' exclusi sunt; f. 3v 
qui etiam obliqui, quia minus necessarii sunt ad enuntiationem, quae 

35 sola teste Aristotele 3 praesentis est speculationis, id est dialecticae 
considerationis, quippe ea sola argumentationes componit, ab ipso 
Aristotele inter nomina quodammodo non reeipiuntur, quos et 
ipse non nomina, sed casus nominum appellat. Sicut autem non 
omnia appellativa vel propria nomina necesse est dici universalia vel 



3 pererm. A 4 ut addidi ex Boeth. 5 addideretur A 7 Litera 
sequens pluribus in A propter laesionem discerni non potest 34 qui] quia A 

1 Boeth., In libr. Arist. üeQi iQp. Comm. I, p 14 12 . 

2 Boeth., I. c. I, p. 19». 3 Boeth, /. c. I, p. 5 2fi . 

Beitr. XXI. Geyer, Abaelards philos. Schriften. 2 



18 Peter Abaelards Logica Jngredientibus'. 

singularia, sie e converso. Nam universale non solum nomina continet, 
verum etiam verba et infinita nomina, quibus, scilicet infinitis, definitio 
appellativi quam Priscianus 1 ponit, non videtur aptari. 

Nunc autem universalis quam singularis definitione voeibus 
assignatapraecipueuniversalium vocum proprietatem diligenter 5 
perquiramus. De quibus universalibus positae fuerant quaestiones. 
quia maxime de earum significatione dubitatur, cum neque rem sub- 
ieetam aliquam videantur habere nee de aliquo intellectum sanum 
constituere. Rebus autem nullis videbantur imponi universalia nomina, 
cum scilicet omnes res discrete in se subsisterent nee in re aliqua, 10 
ut ostensum est 2 , convenirent, seeundum cuius rei convenientiam 
universalia nomina possint imponi. Cum itaque certum sit universalia 
non imponi rebus seeundum suae discretionis differentiam, quippe 
iam non essent communia, sed singularia, nee iterum eas possint ut 
convenientes in aliqua re nominare, quippe nulla res est in qua con- »5 
veniant, nullam de rebus significationem contrahere videntur universalia, 
praesertim cum nullum de re aliqua constituant intellectum. Unde in 
DivisionibusBoethius 3 hanc vocem ,homo' dubitationem intellectus 
facere dicit, qua scilicet audita ,intelligentia audientis multis, inquit, 
raptatur fluetibus erroribusque traducitur. Nisi enim quis definiat 20 
dicens : „omnis homo ambulat" aut certe „quidam" et hunc si ita con- 
tingat, designet, intellectus audientis, quid rationabiliter intelligat, non 
habet'. Nam quoniam ,homo' singulis impositum est ex eadem causa, 
quia scilicet sunt animal rationale mortale, ipsa communitas impositionis 
ei est impedimento, ne quis possit in eo intelligi, sicut in hoc nomine 25 
,Socrates' econtra unius propria persona intelligitur, unde singulare 
dicitur. In nomine vero communi, quod homo est, nee ipse Socrates 
nee alius nee tota hominum collectio rationabiliter ex vi vocis intel- 
ligitur nee etiam in quantum homo est, ipse Socrates per hoc nomen, 
ut quidam volunt, certificatur. Etsi enim solus Socrates in hac domo 30 
sedeat ac pro eo solo verum sit haec propositio: ,Homo sedet in hac 
domo', nullo tarnen modo per nomen hominis subiectum ad Socratem 
mittitur nee in quantum etiam ipse homo est, alioquin ex propositione 
rationabiliter intelligeretur sessio ei inesse, ut videlicet inferri posset 
ex eo quod homo sedet in hac domo, Socratem in ea sedere. Similiter 35 
nee alius in hoc nomine ,homo' potest intelligi, sed nee tota hominum 
collectio, cum ex uno solo vera possit esse propositio. Nullum itaque 



7 quia] quae A 10 subistere A 13 seeundum] sed A 21 hunc A 
hoc nomine Boeth. 37 nullam A 

1 Prise, Inst, gramm., ed. Hertz I, p. 58 14 : ,Hoc autem interest inter 
proprium et appellativum quod appellativum naturaliter commune est raultorum, 
quos eadem substantia sive qualitas sive quantitas generalis speciaüsve iungit.' 

2 Supra, p. 16. - 1 Boeth, De divis. PL 64, p. 889 B. 



1. Die Glossen zu Porphyrius. 19 

significare videtur vel homo vel aliud universale vocabulum, cum de 
nulla re constituat intellectum. Sed nee intellectus posse esse videtur, 
qui rem subieetam quam coneipiat, non habet. Unde Boethius in 
Commento 1 : ,Omnis intellectus aut ex re fit subieeta, ut sese res 

5 habet aut ut sese non habet. Nam ex nullo subiecto fieri intellectus non 

potest'. Quapropter universalia ex toto a significatione videntur aliena. 

Sed non est ita. Nam et res diversas per nominationem quo- 

dammodo significant, non constituendo tarnen intellectum de eis sur- 

gentem, sed ad singulas pertinentem. Ut haec vox ,homo' et singulos 

io nominat ex communi causa, quod scilicet homines sunt, propter quam 
universale dicitur, et intellectum quendam constituit communem, non 
proprium, ad singulos scilicet pertinentem, quorum communem con- 
cipit similitudinem. 

Sed 2 nunc ea quae breviter tetigimus, diligenter perquiramus, 

15 scilicet quae sit illa communis causa, seeundum quam uni- 
versale nomen impositum est et quae sit coneeptio intel- 
lectus communis similitudinis rerum et utrum propter 
communem causam in qua res conveniunt vel propter com- 
munem eoneeptionem vel propter utrumque simul com- 

20 mune dicatur vocabulum. 

Acprimum de communi causa consideremus. Singuli homines 
discreti ab invicem, cum in propriis düferant tarn essentiis quam formis, 
ut supra 3 meminimus rei physicam inquirentes, in eo tarnen conveniunt, 
quod homines sunt. Non dico in homine, cum res nulla sit homo nisi 

25 discreta, sed in esse hominem. Esse autem hominem non est homo 
nee res aliqua, si diligentius consideremus, sicut nee non esse in 
subiecto res est aliqua nee non suseipere contrarietatem vel non 
suseipere magis et minus, seeundum quae tarnen Aristoteles omnes 
substantias convenire dicit. Cum enim in re, ut supra 4 monstratum, 

3» nulla possit esse convenientia, si qua est aliquorum convenientia, 
seeundum id aeeipienda est, quod non est res aliqua, ut in esse 
hominem Socrates et Plato similes sunt, sicut in non esse hominem 
equus et asinus, seeundum quod utrumque non-homo vocatur. Est 
itaque res diversas convenire eas singulas idem esse vel non esse, 

35 ut esse hominem vel album vel non esse hominem vel non esse album. 



23 tarnen] tantum A 26 diligenter Rosm. 27 vel A aut Rosm. 29 ut A 
uti Rosm. superius Rosm. post monstratum add. Rosm. est 30 post esse 
convenientia add. Rosm. tum qua] quae Rosm. 31 id] hoc Rosm. ad A 
32 similes] simul A Rosm. 33 seeundum A scilicet Rosm. uterque Rosm. 

34-35 vel . . vel . . vel . . vel . .] tum . . tum . . tum . . tum Rosm. ut] uti Rosm. 

1 Boeth, In Porph. ed. IL, p. 1637. 

2 Quae sequuntur usque ad ,vocabulum imposuit* p. 20 14 , iam edidit 
A. Rosmini-Serbati, Aristotele esposto ed esaminato, Torino 1857, p. 26. 

3 p. 11 sqq. * p. Iß. 

2* 



20 Peter Abaelards Logica Jngredientibus'. 

Abhorrendum autem videtur, quod convenientiam rerum secundum id 
accipiamus, quod non est res aliqua, tamquam in nihilo ea quae [non] 
sunt, uniamus, cum scilicet hunc et illum in statu hominis, id est in 
eo quod sunt homines, convenire dicimus. Sed nihil aliud sentimus, 
nisi eos homines esse, et secundum hoc nullatenus differre, secundum s 
hoc, inquam, quod homines sunt, licet ad nullam vocemus essentiam. 
Statum autem hominis ipsum esse hominem, quod non est res, voca- 
mus, quod etiam diximus communem causam impositionis nominis ad 
singulos, secundum quod ipsi ad invicem conveniunt. Saepe autem 
causae nomine ea quoque quae res aliqua non sunt, appellamus, ut 10 
cum dicitur : Verberatus est, quia non vult ad forum. Non vult ad 
forum, quod ut causa ponitur, nulla est essentia. Statum quoque 
hominis res ipsas in natura hominis statutas possumus appellare, 
quarum communem similitudinem itle concepit, qui vocabulum imposuit. 

Ostensa autem significatione universalium de scilicet rebus per is 
nominationem et communi causa impositionis eorum monstrata, quid 
sint eorum intellectus, quos constituunt, ostendamus. 

Ac primum generaliter intellectuum omnium naturam 
distinguamus. 

Cum igitur tarn sensus quam intellectus animae sint, haec 20 
eorum est differentia, quod sensus per corporea tantum instrumenta 
exercentur atque corpora tantum vel quae in eis sunt, percipiunt, ut 
visus turrem vel eius qualitates visibiles 1 . Intellectus autem sicut nee 
eorporeo indigens instrumento est, ita <nec> necesse est eum subiectum 
corpus habere in quod mittatur, sed rei similitudine contentus est, 25 
quam sibi ipse animus conficit, in quam suae intelligentiae actionem 
dirigit. Unde turre destrueta vel remota sensus qui in eam agebat, perit, 
intellectus autem permanet rei similitudine animo retenta. Sicut autem 
sensus non est res sentita, in quam dirigitur, sie nee intellectus forma 
est rei quam coneipit, sed intellectus actio quaedam est animae, unde 30 
intelligens dicitur, forma vero in quam dirigitur, res imaginaria quae- 
dam est et fieta, quam sibi, quando vult et qualem vult, animus conficit, 
quales sunt illae imaginariae civitates quae in somno videntur vel 
forma illa componendae fabricae quam artifex coneipit instar et 
exemplar rei formandae, quam neque substantiam neque aeeidens 35 
appellare possumus. 



1 idem ita Rosm. 2 non est A vere sit Rosm. post aliqua add. 

Rosm. ut 3 unianimus A id est A et Rosm. 5 secundum hoc om. Rosm. 
(» in quantum A quod A quidem Rosm. 8 etiam A et Rosm. post dixi- 
mus add. Rosm. esse 10 ea A eam Rosm. sunt A sit Rosm. 11 vult 2 ] 
ipse A Rosm. 12 quodj quidem A 13 in] non A Rosm. 14 quarum A 
quare Rosm. 22 pereipiuntur 25 quodl quo A 28 retunta A 29 sie] si A 

1 Cf. Tract. de intellectibus. Petri Abael. opera ed. Cousin II, 
Paris 1859, p. 734. 



1. Die Glossen zu Porphyrlus. 21 

Quid am tarnen eam idem quod intellectum vocant, ut fabricam 
lurris quam absente turre concipio et altam et quadratam in spatioso 
campo contemplor, idem quod intellectum turris appellant. Quibus 
Aristoteles 1 assentire videtur, qui passiones animae quas intellectus 

5 vocant, rerum similitudines in Peri ermeneias appellat. 

Nos autem imaginem similitudinem rei dicimus. Sed nihil obest, 
si intellectus quoque quodammodo similitudo dicatur, quia scilicet id 
quod proprie rei similitudo dicitur, concipit. Quod nos ab eo diversum 
diximus et bene. Quaero enim, utrum illa quadratura et illa altitudo 

10 vera forma sit intellectus, qui ad similitudinem quantitatis turris ducatur 
et compositionis eius. Sed profecto vera quadratura et vera altitudo 
non nisi corporibus -insunt, ficta etiam qualitate nee intellectus nee 
ulla vera essentia formari potest. Restat igitur, ut sicut ficta est 
qualitas, ficta substantia sit ei subieeta. Fortasse autem et ea speculi 

15 imago, quae visui subieeta apparere videtur, nihil esse vere dici 
potest, quoniam scilicet in alba speculi superficie contrarii coloris 
qualitas saepe apparet. 

Illud autem quaeri potest, cum simul anima sentit et intelligit 
idem, veluti cum lapidem cernit, utrum tunc quoque intellectus in 

20 imagine lapidis agat vel simul intellectus et sensus in ipso lapide. 
Sed rationabilius videtur, ut tunc intellectus imagine non egeat, | cum r. 4r 
praesto est ei substantiae veritas 2 . Si quis autem dicat, ubi sensus 
est, intellectum non esse, non concedimus. Saepe enim contingit 
animam aliud cernere atque aliud intelligere,utbene studentibus apparet, 

25 qui cum apertis oculis praesentia cernant, alia tarnen, de quibus 
scribunt, cogitant. 3 

Nunc autem natura intellectuum generaliter inspeeta 
universalium et singularium intellectus distinguamus. Qui 
quidem in eo dividuntur, quod ille qui universalis nominis est, 

30 communem et confusam imaginem multorum concipit, ille vero quem 
vox singularis generat, propriam unius et quasi singularem formam 
tenet, hoc est ad unam tantum personam se habentem. Unde cum 
audio ,homo', quoddam instar in animo surgit, quod ad singulos 
homines sie se habet, ut omnium sit commune et nullius proprium. 

35 Cum autem audio ,Socrates', forma quaedam in animo surgit, quae 
certae personae similitudinem exprimit. Unde per hoc vocabulum, 
quod est Socrates, quod propriam unius formam ingerit in animo, res 
quaedam certificatur et determinatur, per ,homo' vero, cuius intel- 



2 alteram A quadratura A 5 peri erm A 8 Quod] quia A 13 t'ormarij 
forma A 14 subiecto A 16 quoniam] qn A 34 communis et nullius propria A 

1 Boeth, In libr. Arist. IIeqI i(>p. I, 3 10 . 

2 Cf. Tract. de intell., p. 736 m*. 

3 CY. Tract. de intell., p. 735 31 . 



22 Peter Abaelards Logica Jngredientibus'. 

ligentia in communi forma omnium nititur, ipsa communitas confusioni 
est, ne quam ex omnibus intelligamus. Unde neque Socratem neque 
alium recte significare ,homo' dicitur, cum nullus ex vi nominis 
certificetur, cum tarnen singulos nominet. Socrates vero vel quodlibet 
singulare non solum habet nominare, verum etiam rem subiectam 
determinare. 

Sed quaeritur, quia secundum Boethium superius 1 diximus 
omnem intellectum rem subiectam habere, quomodo intellectibus 
universalium conveniat. At certe notandum, quod istud Boethius 
in ea argumentatione sophistica inducit, qua intellectum universalium 10 
vanum esse ostendit. Unde nihil obest, si et hoc in veritate non 
astruat; unde falsitatem vitans aliorum rationes comprobat. Rem 
etiam subiectam intellectui possumus vocare sive veram rei sub- 
stantiam, veluti quando simul est cum sensu, sive rei cuiuscumque 
formam conceptam, re scilicet absente, sive ea forma communis sit, 15 
<ut> diximus, sive propria; communis, in quam, quantum ad simili- 
tudinem multorum quam retinet, licet tarnen in se ut res una consideretur. 
Sic enim ad omnium leonum naturam demonstrandam una potest 
pictura fieri nullius eorum quod proprium est, repraesentans et rursus 
ad quemlibet eorum distinguendum alia commodari, quae aliquid eius 20 
proprium denotet, ut si pingatur claudicans vel curtata vel telo 
Herculis sauciata. Sicut ergo quaedam rerum communis figura, quaedam 
singularis pingitur, ita etiam concipitur, scilicet quaedam communis, 
quaedam propria. 

De forma autem ista, in quam scilicet intellectus dirigitur, 25 
non absurde dubitatur, utrum eam quoque nomen significet, quod tarn 
auctoritate quam ratione confirmari videtur. 

In primo namque Constructionum Priscianus 2 , cum com- 
munem impositionem universalium ad individua praemonstrasset, quan- 
dam aliam ipsorum significationem, de forma scilicet communi, visus 30 
est subiunxisse dicens: ,ad generales et speciales rerum formas, quae in 
mente divina intelligibiliter constituuntur, antequam in corpora pro- 
dirent, haec quoque propria possunt esse, quibus genera vel species 
naturae rerum demonstrantur'. Hoc enim loco de Deo sie agitur quasi 
de artifice aliquid composituro, qui rei componendae exemplarem 35 
formam, ad similitudinem cuius operetur, anima praeconeipit, quae 
tunc in corpus procedere dicitur, cum ad similitudinem eius res vera 



3 nullius .4 10 sophisticam A 11 si] sei A 12 vita^4 20 aliquam A 
26 ea A 

1 CT. supra, p. 19 3 . 

2 Prise., Inst, gramm., L. XVII, c. 44 ed. Hertz II, p. 135 7 . CT. Abael., 
Theol. Christ. L. IV, PL 178, p. 1307 B, Theol. p. 991 A et alibi. 



1. Die Glossen zu Porphyrius. 23 

componitur, Haec autem communis conceptio bene Deo adscribitur, 
non homini; quia opera illa generales vel speciales naturae Status 
sunt [Dei], non artificis, ut homo, anima vel lapis Dei, domus autem 
vel gladius hominis K Unde haec naturae non sunt opera domus et 

5 gladius, sicut illa, nee eorum vocabula substantiae sunt, sed aeeidentis 
atque ideo nee genera sunt nee specialissima. Inde etiam bene 
divinae menti, non humanae huiusmodi per abstractionem coneeptiones 
adscribuntur, quia homines, qui per sensus tantum res cognoseunt, vix 
aut numquam ad huiusmodi simplicem intelligentiam conscendunt et 

10 ne pure rerum naturas coneipiant, aeeidentium exterior sensualitas 
impedit. Deus vero cui omnia per se patent, quae condidit, quique 
ea antequam sint, novit, singulos status in se ipsis distinguit nee ei 
sensus impedimento est, qui [solam] solus veram habet intelligentiam '-. 
Unde homines in his quae sensu non attraetaverunt, magis opinionem 

15 quam intelligentiam habere contingit, quod ipso experimento diseimus. 
Cogitantes enim de aliqua civitate non visa, cum advenerimus, eam 
nos aliter quam sit exeogitasse invenimus 3 . 

Ita etiam credo de intrinsecis formis quae ad sensus non veniunt, 
qualis est rationalitas et mortalitas, paternitas, sessio, magis nos 

20 opinionem habere. Quaelibet tarnen quorumlibet existentium nomina, 
quantum in ipsis est, intellectum magis quam opinionem generant, quia 
seeundum aliquas rerum naturas vel proprietates inventor ea imponere 
intendit, etsi nee ipse bene exeogitare sciret rei naturam aut pro- 
prietatem. Communes autem has coneeptiones inde generales vel 

25 speciales Priscianus vocat, quod eas nobis generalia <vel> specialia 
nomina utcumque insinuant. Ad quas quidem coneeptiones quasi 
propria nomina esse dicit ipsa universalia, quae licet confusae signi- 
ficationis sint, quantum ad nominatas essentias, ad communem illam 
coneeptionem statim dirigunt animum auditoris sicut propria nomina 

30 ad rem unam quam significant. Ipse quoque Porphyrius 4 , cum ait 
quaedam constitui ex materia et forma, quaedam ad similitudinem 
materiae et formae, hanc coneeptionem intellexisse videtur, cum ait 
ad similitudinem. materiae et formae, de quo plenius suo loco dicetur-. 
Boethius 6 quoque cum ait cogitationem collectam ex similitudine 



3 Dei a manu posteriore superscriptum 10 sensus ualitas A 12 eam 
... sit noverit A 

1 Cf. Dialect. ed. Cousin, Ouvrages inedits d 'Abelard, Paris 1836, 
p. 377. 

2 Cf. Tract. de intell., p. 737 u . Boeth., In libr. Arist. IIsqI cqu. II, 22 '■>. 

3 Cf. Tract. de intell., p. 746^. 

4 Boeth., In Porph. ed. II, p. 267 3 . 

5 Cf. infr. p. 79 sqq. 6 Boeth., In Porph. ed. II, p. 166 1B . 



24 Peter Abaelards Logica .Ingredientibus'. 

multorum genus esse vel speciem, eandem communem conceptionem 
intellexisse videtur,. In qua etiam sententia Platonem fuisse quidam 
autumant, ut videlicet illas ideas communes, quas in noy ponit, genera 
vel species appellaret. InquofortasseBoethius <eum> abAristotele 
dissensisse commemorat, ubi is ait 1 eum voluisse genera et species 5 
ceteraque non solum intelligi universalia, verum etiam esse ac praeter 
corpora subsistere, ac si diceret illas communes conceptiones, quas 
separatas a eorporibus in noy constituit, eum intellexisse universalia, 
non fortasse accipientem universale secundum communem praedi- 
cationem, sicut facit Aristoteles, sed magis secundum com- 10 
munem multorum similitudinem. lila namque conceptio de pluribus 
nullo modo praedicari videtur, sicut nomen quod pluribus singillatim 
aptatur. 

Potest et aliter solvi quod ait Platonem putare universalia 
extra sensibilia subsistere, ut nulla philosophorum sit sententiae con- 15 
troversia. Quod enim ait Aristoteles universalia in sensibilibus 
semper subsistere, quantum ad actum dixit, quia scilicet natura illa 
quae animal est, quae universali nomine designatur ac secundum hoc 
per translationem quandam universalis dicitur, nusquam nisi in sensibili 
re actualiter reperitur, quam tarnen Plato naturaliter subsistere in 20 
se sie putat, ut esse suum retineret non subieeta sensui, secundum 
quod esse naturale universali nomine appellatur. Quod itaque Ari- 
stoteles quantum ad actum denegat, Plato, physicae inquisitor, in 
naturali aptitudine assignat, atque ita nulla est eorum controversia. 

Inductis autem auetoritatibus, quae astruere videntur peruni- 25 
versalia nomina coneeptas communes formas designari, ratio quoque 
consentire videtur. Quippe eas coneipere per nomina quid aliud est, 
quam per ea significari? Sed profecto cum eas ab intellectibus 
diversas faeimus, iam praeter rem et intellectum tertia exiit nominum 
significatio. Quod etsi auetoritas non habet, rationi tarnen non 30 
est adversum. 

Quod autem superius promisimus definire, utrum scilicet propter 
communem causam impositionis vel propter communem con- 
ceptionem vel propter utramque communitas universalium nominum 
iudicetur, assignemus. Nihil autem obest, si propter utramque, sed 35 
maiorem vim obtinere videtur communis causa quae secundum 
rerum aeeipitur naturam. 

Illud quoque quod supra meminimus, intellectus scili- 
cet universalium fieri per abstractionem et quomodo eos 
solos, nudos, puros nee tarnen cassos appellemus, de-40 
i'iniendum est. 



4 Boethium A 15 sententia controversiae A 22 ita A 
1 Boeth., I. c, p. 167 12 . 



1. Die Glossen zu Porphyrius. 25 

Ac primum de abstractione 1 . Sciendum itaque materiam et 
formam permixta simul semper consistere, animi tarnen ratio hanc 
vim habet, ut modo materiam per se speculetur, modo formam solam 
attendat, modo utraque permixta concipiat. Duo vero primi per ab- 

5 stractionem sunt, qui de coniunctis aliquid abstrahunt, ut ipsam eius 
naturam considerent. Tertius vero per coniunctionem est. Verbi gratia 
huius hominis substantia et corpus est et animal et homo et infinitis 
vestita formis, quam dum in materiali essentia substantiae attendo 
formis omnibus circumscriptis, per abstractionem intellectum habeo. 

10 Rursus cum in ea solam corporeitatem attendo, quam substantiae 
coniungo, hie quoque intellectus, cum per coniunctionem sit quantum 
ad primum qui tantum naturam substantiae attendebat, idem per ab- 
stractionem quoque fit quantum ad formas alias a corporeitate, quarum 
nullam attendo, ut est animatio, sensualitas, rationalitas, albedo. 

15 Huiusmodi autem intellectus per abstractionem inde forsitan 

falsi vel vani videbantur, quod rem aliter quam subsistit, pereipiant. 
Cum enim materiam per se vel formam separatim attendant, nulla 
tarnen earum separatim subsistat, profecto rem aliter quam sit, 
videntur coneipere atque ideo cassi esse. Sed non est ita. Si quis 

20 enim hoc modo aliter quam se habeat res, intelligat, ut videlicet ipsam 
attendat in ea natura vel proprietate quam ipsa non habeat, iste pro- 
fecto cassus est intellectus. Sed hoc quidem non fit in abstractione. 
Cum enim hunc hominem tantum attendo | in natura substantiae vel f. 4v 
corporis, non etiam animalis vel hominis vel grammatici, profecto 

25 nihil nisi quod in ea est, intelligo, sed non omnia quae habet, attendo. 
Et cum dico me attendere tantum eam in eo quod hoc habet, illud 
,tantum' ad attentionem refertur, non ad modum subsistendi, 
alioquin cassus esset intellectus. Non enim res hoc tantum habet, sed 
tantum attenditur ut hoc habens. Et aliter tarnen quodam <modo> 

30 quam sit, dicitur intelligi, non alio quidem statu quam sit, ut supra 2 
dictum est, sed in eo aliter, quod alius modus est intelligendi 
quam subsistendi. Separatim namque haec res ab alia, non se- 
parata intelligitur, cum tarnen separatim non existat, et pure materia 
et simpliciter forma pereipitur, cum neque haec pure sit nee illa 

35 simpliciter, ut videlicet puritas ista vel simplicitas ad intelligentiam, 
non ad subsistentiam rei reducantur, ut sint scilicet modus intelligendi, 
non subsistendi. Sensus etiam saepe de compositis diversim agunt, 
veluti si sit statua dimidia aurea et dimidia argentea, aurum et argentum 
coniuneta separatim cernere possum, modo scilicet aurum adspiciens, 



5 ipse A 7 homo] huius A 18 perfecto A 19 cassi] quasi A 
23 nature A 32 separatim] Separavit A 

1 CT. Tract. de intell., p. 745—47. 2 p. 20^-9. 



26 Peter Abaelards Logica Jngredientibus'. 

modo argentum per se, ooniuncta cernens divisim, non divisa, quippe 
divisa non sunt. Sic et intellectus per abstractionem divisim attendit, 
non divisa, alioquin cassus esset. 

Posset tarnen fortasse et sanus esse intellectus, qui ea quae 
coniuncta sunt, uno modo considerat divisa, alio modo <coniuncta> et 5 
e converso. Rerum namque tarn coniunctio quam divisio dupliciter 
accipi potest. Nam quaedam coniuncta sibi dicimus per similitudinem 
aliquam, ut hos duos homines in eo quod homines sunt vel grammatici, 
quaedam vero per appositionem et aggregationem quandam, ut forma 
et materia vel vinum et aqua. Quae ita sibi adiuncta sunt, alio modo i« 
divisa, alio modo <coniuncta> concipit. Unde Boethius 1 animo 
potestatem hanc adscribit, ut ratione sua possit et disiuncta componere 
et composita resolvere, in neutro tarnen rei naturam excedens, sed 
solum id quod in rei natura est, percipiens. Alioquin non esset ratio, 
sed opinio, scilicet si a statu rei intelligentia deviaret. i& 

Sed hie quaestio oecurrit de Providentia artificis, utrum 
cassa sit, dum futuri operis iam formam animo tenet, cum nondum sie 
se res habet. Quod si concedamus, etiam illam Dei providentiam, 
quam ante operum suorum constitutionem habuit, cassam dicere 
compellimur. Sed si quis hoc quantum ad effectum dicat, ut scilicet 2u 
opere non compleret, quod provideat, falsum est cassam fuisse provi- 
dentiam. Si quis autem inde eam cassam dicat, quod nondum cum 
statu rei futuro concordaret, verba quidem pessima abhorremus, sed 
sententiam non infringimus. Verum enim est, quod nondum futurus 
mundi status materialiter esset, dum ipsum adhuc futurum iam dis- 25 
ponebat intelligibiliter. Cassam autem vel cogitationem vel providen- 
tiam alieuius dicere non solemus, nisi quae effectu caret, nee frustra 
cogitare dicimus, nisi ea quae opere non complebimus. Verba itaque 
commutantes non cassam providentiam dicamus, quae frustra non 
cogitat, sed coneipientem quae nondum materialiter sint, tamquam 30 
subsistant, quod quidem naturale est omnium providentiarum. Cogitatio 
nempe de futuris Providentia dicitur, de praeteritis memoria, de prae- 
sentibus proprie intelligentia. Si autem deeeptum dicat eum qui de 
futuro statu quasi iam de existenti providendo cogitat, ipse potius, 
qui deeeptum dicendum putat, deeipitur. Non enim qui futurum 35 
providet. deeipitur, nisi iam ita credat esse, sicut providet. Neque 
enim coneeptio non existentis rei deeeptum facit, sed fides ad- 
hibita. Etsi enim cogitem corvum rationalem nee tarnen ita credam. 
deeeptus non sum. Sic nee providens, quia id quod quasi iam 



10 et 1 ] vel A 16 utrum] iterum A 22 inde] in A 27 at'feducaret A 
30 coneipientem tamquam nondum materialiter sint subsistat A 32-33 prae- 
sentis A 35 dicedum puta A 

1 Cf. Tract. de intell., p. 748. 



1. Die Glossen zu Porphyrius. 27 

existens cogitat, non sie existere putat, sed sie ut praesens cogitat, 
ut in futuro praesens ponat. Omnis quippe animi coneeptio quasi 
de praesenti est. Ut si considerem Socratem vel in eo quod 
puer fuit vel in eo quod senex erit, ei pueritiam vel Senium quasi 

5 praesentialiter copulo, quia eum praesentialiter attendo in praeterita 
vel futura proprietate. Cassam tarnen nemo hanc dicit memoriam, 
quia quod ut praesens coneipit, in praeterito attendit. Sed de hoc 
super Peri ermeneias plenius disputabitur 1 . 

Illud quoque de Deo sanius solvitur eius substantiam, quae sola 

10 incommutabilis est ac simplex, nullis coneeptionibus rerum'vel formis 
aliis variari. Nam licet consuetudo humani sermonis de Creatore 
quasi de creaturis loqui praesumat, cum videlicet ipsum vel providentem 
vel intelligentem dicat, nihil tarnen in eo diversum ab ipso vel intelligi 
debet vel esse potest nee intellectus scilicet nee alia forma. Atque 

15 ideo omnis quaestio de intellectu quantum ad Deum supervacua est. 
Sed <si> expressius veritatem loquimur, nihil aliud est eum futura 
providere, quam ipsum qui vera ratio in se est, futura non latere. 

Nunc autem multis de natura abstractionis ostensis ad intel- 
lectus universalium redeamus, quos semper per abstractionem 

20 fieri necesse est. Nam cum audio ,homo' vel ,albedo' vel ,album', 
non omnium naturarum vel proprietatum, quae in rebus subiectis sunt, 
ex vi nominis recordor, sed tantum per ,homo' animalis et rationalis 
mortalis, non etiam posteriorum aeeidentium coneeptionem habeo, 
confusam tarnen, non discretam. Nam et intellectus singularium per 

25 abstractionem fiunt, cum scilicet dicitur : haec substantia, hoc corpus, 
hoc animal, hie homo, haec albedo, hoc album. Nam per ,hic homo' 
naturam tantum hominis, sed circa certum subiectum attendo, per 
,homo' vero illam eandem simpliciter quidem in se, non circa aliquem 
de hominibus. Unde merito intellectus universalium solus et nudus 

so et purus dicitur, solus quidem a sensu, quia rem ut sensualem non 
pereipit, nudus vero quantum ad abstractionem formarum vel omnium 
vel aliquarum, purus ex toto quantum ad discretionem, quia nulla 
res, sive materia sit sive forma, in eo certificatur, seeundum quod 
superius 2 huiusmodi coneeptionem confusam diximus. 

35 His itaque praelibatis ad absolvendas quaestiones 

de generibus et speciebus a Porphyrio propositas venia- 
mus, quod facile iam possumus omnium universalium natura iam 
aperta. 

Prima itaque huiusmodi erat, utrum genera et species sub- 

40 sistant, id est significent aliqua vere existentia, an sint posita in 



1 cogat A 

1 Ct. quae infra in Glossis super Peri ermeneias ad Boethii p. 43 2ti 
in margine notatam dicantur. 2 p. 21 30 . 



28 Peter Abaelards Logica Jngredientibus'. 

intellectu solo etc., id est sint posita in opinione cassa sine re, sicut haec 
nomina chimaera, hircocervus, quae sanam intelligentiam non generant. 

Ad quod respondendum est, quia re vera significant per 
nominationem res vere existentes, ea'sdem scilicet quas singularia 
nomina, et nullo modo in opinione cassa sunt posita ; quodam tarnen 5 
modo intellectu solo et nudo et puro, sicuti determinatum est 1 , consistunt. 
Nihil autem obest, si proponens quaestionem aliter quasdam voces 
accipiat in quaerendo, aliter qui solvit, in solvendo, ac si diceret 
ita is qui solvit: quaeris, utrum sint posita <in> intellectu solo etc. 
Quod ita potes accipere, quod verum est, ut supraiam determinavimus. 10 
Possunt et eodem penitus modo voces ubique accipi tarn ab solvente 
quam a quaerente, et tunc fiet una quaestio non per opposita de 
prioribus membris duarum dialecticarum quaestionum, harum scilicet: 
utrum sint vel non sint, et item utrum sint posita in solis et nudis et 
puris vel non. 15 

Idem in secunda dici potest, quae est huiusmodi: utrum sub- 
sistentia sint corporalia an incorporalia, hoc est, cum concedantur 
significare subsistentia, utrum alia subsistentia significent, quae sint 
corporalia, an quae sint incorporalia. Quippe omne quod est, ut 
ait Boethius 2 , aut corporeum aut incorporeum, sive scilicet haec 20 
nomina corporeum et incorporeum accipiamus pro corpore substantiali 
et non-corpore sive pro eo quod corporeo sensu percipi potest, ut 
homo, lignum, albedo, vel non potest, ut anima, iustitia. Potest etiam 
corporeum accipi pro discreto, ac si ita quaeratur: cum significent 
subsistentia, utrum significent ea <discreta vel non discreta). Qui 25 
enim rei veritatem bene investigat, non tantum attendit, quae vere 
dici possunt, sed quaecumque in opinione poni possunt. Unde etsi 
alicui certum sit nulla subsistere praeter discreta, quia tarnen posset 
esse opinio, ut alia essent, non immerito et de eis quaeritur. Et 
haec quidem ultima acceptio corporei magis ad quaestionem acce- 30 
dere videtur, ut scilicet de discretis vel non discretis quaeratur. 
Sed fortasse, cum ait Boethius, omne quod est, vel corporeum 
esse vel incorporeum, incorporeum superfluere videtur, cum nullum 
existens sit incorporeum, id est non discretum. Nee quiequam 
illud quod ad ordinem quaestionum inducitur, valere videtur, nisi 35 
forte in eo quod sicut corporeum et incorporeum in alia signifi- 
catione dividunt subsistentia, ita et in hac videtur, ac si ita is qui 
quaerit, diceret : Video quod existentium alia dieuntur corporalia, alia 
incorporalia, quae horum dicemus esse ea quae ab universalibus 
significantur ? Cui respondetur : corporalia quodammodo, id est dis- 40 



3 per] pro A 4 \eroA 25 subsistentiam . . . eam A 25 discreta 

vel non discreta scripsi cf. v. 31 33 incorporeum *] corporeum A 34 sint A 
35 quaestionem A 

1 Supra, p. 27 2 9-34. 2 ßoeth., In Porph. ed. II, p. 160 u . 



1. Die Glossen zu Porphyrius. 29 

creta in essentia sua et incorporalia quantum ad universalis nominis 
notationem, quod scilicet ea non discrete ac determinate nominant, 
sed confuse, ut supra 1 satis docuimus. Unde et nomina ipsa universalia 
et corporea dicuntur quantum ad naturam rerum [et si ea quae 

5 discreta sunt] et incorporea quantum ad modum significationis, 
quia etsi ea quae discreta sunt, nominent, non tarnen discrete et 
determinate. 

Tertia vero quaestio, utrum sint posita in sensibilibus etc., ex 
eo descendit, quod incorporea conceduntur, quia videlicet incorporeum 

io quodam modo acceptum | dividitur per esse in sensibili et non esse, f. 5r 
ut supra 2 quoque meminimus. Et dicuntur universalia subsistere in 
sensibilibus, id est signiHcare intrinsecam substantiam existentem in 
re sensibili ex exterioribus formis et cum eam substantiam significent, 
quae actualiter subsistit in re sensibili, eandem tarnen naturaliter 

15 separatam a re sensibili demonstrant, sicut superius* iuxta Platonem 
determinavimus. Unde Boethius 4 genera et species intelligi praeter 
sensibilia dicit, non esse, eo scilicet quod res generum et specierum 
quantum ad naturam suam rationabiliter in se attenduntur praeter 
omnem sensualitatem, quia in se ipsis remotis quoque exterioribus 

20 formis, per quas ad sensus veniunt, vere subsistere possent. Nam 
omnia genera vel species concedimus sensualibus inesse rebus. Sed 
quia intellectus eorum a sensu solus semper dicebatur, nullo modo in 
sensibilibus rebus esse videbantur. Unde merito quaerebatur, an 
umquam possent in sensibilibus esse ; et respondetur de quibusdam, 

25 quod sint, sie tarnen, ut praeter sensualitatem, sicut dictum est, 
naturaliter permaneant. 

Possumus autem in seeunda quaestione corporeum et incorporeum 
pro sensibili et insensibili sumere, ut sit ordo quaestionum convenientior, 
et quia intellectus universalium solus a sensu, ut dictum est, dicebatur, 

so quaesitum recte est, an sensibilia essent an insensibilia, et cum 
respondeatur eorum quaedam esse sensibilia quantum ad naturam 
rerum, eadem et insensibilia quantum ad modum significandi, quia 
scilicet res sensibiles, quas nominant, non designant eo modo quo 
sentiuntur, id est ut discretas nee per eorum demonstrationem sensus 

35 eas reperit, restabat quaestio, utrum ipsa sensibilia tantum appellarent 
an etiam aliquid aliud significarent ; cui respondetur quod et sensibilia 
ipsa significant et simul communem illam coneeptionem quam Pris- 
cianus divinae menti praeeipue adscribit. 

Et circa ea constantia. Secundum hoc quod hie quartam intel- 

40 ligimus quaestionem, ut supra 5 meminimus, haec est solutio quod 



2 nominat A 4-5 et — discreta sunt ex sequentibus falso hie posita 

esse videntur 18 praeter] prae A 28 convenientiorum A 

1 p. 21 80 . 2 p. 6 1 - 4 . a p. 24 20 . 4 Boeth., In Porph. ed. II., 
p. 167 ". 5 p. 8". 



30 Peter Abaelards Logica Jngredientibus'. 

universalia nomina nullo • modo volumus esse, eum rebus eorum 
peremptis iam de pluribus praedicabilia non sint, quippe nee Ullis 
rebus communia, ut rosae nomen <non> iam permanentibus rosis, quod 
tarnen tunc quoque ex intellectu significativum est, licet nominatione 
careat, alioquin propositio non esset : nulla rosa est. 5 

Bene autem de universalibus non de singularibus voeibus quae- 
stiones fiebant, quia non ita de significatione singularium dubitabatur. 
Quippe modus eorum significandi bene cum statu rerum coneofdabat. 
Quae sicut discretae in se sunt, ita discrete ab eis significantur et intel- 
lectus eorum rem certam tenet, quod universalia non habent. Praeterea 10 
universalia, cum res ut discretas non significarent, nee convenientes 
videbantur significare, cum nulla sit res, in qua conveniunt, ut supra l 
quoque doeuimus. Quia itaque tanta erat de universalibus dubitatio, sola 
elegit Porphyrius universalia ad traetandum, singularia ab intentione 
exeludens, quasi per se satis manifesta, licet ea tarnen ineidenter 15 
propter alia quandoque tractet. 

Notandum vero, quod licet solas voces deiinitio universalis 
vel generis vel speciei includat, saepe tarnen haec nomina ad res 
eorum transferuntur, veluti cum dicitur species constare ex genere et 
differentia, hoc est res speciei ex re generis. Ubi enim vocum natura 20 
seeundum significationem aperitur, modo de voeibus, modo de 
rebus agitur et frequenter harum nomina ad illas mutuo transferuntur. 
Unde maxime traetatus tarn logicae quam grammaticae ex trans- 
lationibus nominum ambiguus multos in errorem induxit non bene 
distinguentes aut proprietatem impositionis nominum aut abusionem 25 
translationis. 

Maxime autem Boethius inCommentariis hanc confusionem 
per translationes facit et praeeipue super inquisitione harum quae- 
stionum, ita quidem ut rectum relinquere videatur, quid genera vocet 
aut species. Cuius quidem quaestiones et nos breviter transcurramus 30 
atque ad praedietam sententiam, sicut oportet, applicemus. Hie igitur 
in investigatione quaestionum, ut melius rem dissolvat, prius eam per 
aliquas sophisticas quaestiones <et> rationes perturbat, ut ab eis nos 
postmodum expedire doceat. Et tale proponit inconveniens quod 
omnis cura et inquisitio de generibus et speciebus sit postponenda 2 , 35 
ac si dicat: quia videlicet genera et species ea quae videntur, vocabula 
dici non possunt sive quantum ad rerum significationem sive quantum 
ad intellectum. De rerum autem significatione in eo ostendit, quod 
numquam res, sive una sive multiplex, universalis reperitur, id est 



27 commt artis A 29 rectum relinquere] Teztus eorruptus esse vi- 
detur; auetor fortasse hie adducit verba Boethii (p. 161 9 ): ut nee anxium 
lectoris animum relinquam 33 aliquas] quam A 36 dicat] d A 

1 p. 19—20. 2 Boeth., In Porph. ed. II., p. 163 2I . 



1. Die Glossen zu Porphyrius. 31 

praedicabilis de pluribus, sicut ipse diligenter aperit et nos superius 1 
comprobavimus. Quod vero una res universalis non sit atque ideo 
nee genus nee species, primo confirmat dicens 2 : Omne quod unum est, 
unum numero est, id est discretum in propria essentia ; sed genera et 

5 species quae communia pluribus esse oportet, unum numero esse non 
possunt atque ita nee unum. Sed quia aliquis contra assumptionem 
dicere posset, quod sint tale unum numero quod sit commune, hoc ei 
diffugium aufert dicens 3 : omne unum numero commune aut per partes 
commune esse aut per successionem temporum totum aut eodem tempore 

10 totum, sed ita, quod non constituat eorum substantias, quibus est 
commune. Quos omnes modos communitatis statim tarn a genere 
quam a specie removet dicens ea potius ita communicari, ut eodem 
tempore tota sint in singulis et eorum substantiam constituant. Quippe 
universalia nomina non per partes a diversis, quae nominant, partici- 

15 pantur, sed tota et integra singulorum sunt eodem tempore nomina. 
Substantias quoque eorum quibus communia sunt constituere dici 
possunt vel in eo quod per translationem significant res constituentes 
alias, ut animal quiddam nominat in equo vel in homine, quod materia 
est eorum vel etiam inferiorum hominum, vel in eo [quod] substantiam 

20 conficere dieuntur, quod quodammodo in eorum sententiam veniunt, 
unde substantialia eis dieuntur, quippe homo totum id notat, quod 
animal et rationale et mortale. 

Postquam autem Boethius de re una ostendit, quod non sit 
universalis, comprobat de multiplici, ostendens scilicet nee multitudinem 

25 discretarum rerum speciem aut genus esse et illam destruit sententiam, 
qua posset aliquis dicere omnes substantias simul collectas esse illud 
genus ,substantia' et omnes homines speciem illam, quae homo est, 
ac si ita diceretur: Si ponamus omne genus esse multitudinem rerum 
convenientium substantialiter, omnis autem talis multitudo habebit 

30 naturaliter aliud supra se, et illud rursus aliud habebit usque ad 
infinitum, quod est incooveniens. Itaque ostensum est universalia 
nomina quantum ad rerum significationem sive unius sive multiplicis 
non videri universalia, cum nullam scilicet rem universalem significent, 
id est de pluribus praedicabilem. 

35 Quantum etiam ad significationem intellectus ea non debere 

universalia dici inde arguit, quod eum intellectum vanum esse sophistice 
ostendit, eo scilicet quod aliter quam res subsistat, habeatur, cum sit 
per abstractionem. Cuius quidem sophismatis nodum et ipse satis et 
nos diligenter superius 4 absolvimus. Illam autem aliam partem argu- 

6 contra A 2 om. A 8 diffugium A 2 diffinitum A 17 transionem A 
quod] quidem A 19 vel A 2 om. A 25 destruit A 2 L defuit A 27 sub- 
stantiam A 29 habebit A 2 L om. A 31 est 1 A 2 L om. A 

1 p. lOsqq. 2 Boeth., I. c, p. 162 2 . ■ Boeth., I. c, p. 162 »«. 

* p. 25^. 



32 Peter Abaelards Logica ,Ingredientibus'. 

mentationis qua ostendit nullam rem universalem esse, quia sophistica 
non erat, determinatione non iudicavit indigere. Rem enim ut rem, 
non ut vocem accipit, quia scilicet vox communis, cum quasi una res 
essentia in se sit, communis est per nominationem in appellatione 
multorum, secundum quam scilicet appellationem, non secundum 5 
essentiam suam de pluribus est praedicabilis. Rerum tarnen ipsarum 
multitudo est causa universalitatis nominis, quia, ut supra x meminimus, 
non est universale, nisi quod multa continet; universalitatem tarnen 
quam res voci confert, ipsa in se res non habet, quippe et signi- 
ficationem gratia rei vox non habet et appellativum nomen iudicatur 10 
secundum multitudinem rerum, cum tarnen neque res significare 
dicamus neque esse appellativas. 



Boetli. 
p. 171 10 



Tractatus de genere. 

Videtur autem neque genus. Praemisso prooemio, in quo ostendit 
materiam suam, illa scilicet universalia, accedit ad tractatus eorum. 15 
In primo tractat genus, quia sciücet prius est aliis 2 vel quantum ad 
dignitatem, quia scilicet cetera continet et non continetur ab eis, vel 
quantum ad naturam, quia scilicet in statu naturaliter priori rem 
demonstrat. Unde et peremptum necessario perimit illa, sed eis 
peremptis <non> necessario perimitur. Si enim non sit res animalis, 20 
non est res ulla specierum eius nee diversarum differentiarum nee 
propriorum specierum neque aeeidentium ipsorum generum, ut est 
album corporis, sanum animalis. 

Sed quia tractatus de genere hoc nomine quod est genus, usurus 
est, ne quandoque diversae eius significationes nos protrahant, distinguit 25 
eas et eam quae necessaria est ei, tandem a ceteris secernit. Ostendit 
autem ad tria aequivocari hoc nomen genus, ad generationem 
scilicet aeprineipium eius, sive illud sit pater qui generat, sive locus 
in quo quis generatus, etadphilosophicum genus, de quo intendit. 
Quod autem aequivocationem speciei tangit nee tarnen hie eam exse- 30 
quitur, ideo facit, ne solum genus aequivocari crederetur et non alia 
quatuor. Quod autem de ceteris mentionem non facit, sed de sola 
specie, propter longitudinem loquacitatis vitandam factum est 3 . Magis 
etiam speciei nomen generi copulari debuit, quia quodammodo ex vi 
relationis magis est ei affine, secundum quod etiam tractatus generis 35 
et speciei coniunxit. 

Sic continua: Tractandum est de genere etc., sed hoc nomen 
genus vel hoc nomen species non videtur simpliciter dici, hoc est in 



4 essentia] &uo A 8 quod] ut A 13 Tractatus de genere addidi- 

s 

cf. Boeth., p. 171 10 nota eint. 16 prim A 

1 p. 301-5, 2 ßoeth., /. c, p. 170 5 . s Boeth., I, c, p. 171 ly . 



1. Die Glossen zu Porphyrius. — De genere. 33 

una tantum significatione accipi. Quod statim comprobat ab oppositis, 
cum supponit tres eius significationes, ac si diceret: Vere non dicitur 
simpliciter, quia his tribus modis, et prius de generatione ostendit 
dicens: I f. 5v 



Boeth. 

p. 17123 



5 Genus dicitur collectio aliquorum habentium se ad unum 

aliquid, a quo scilicet significata sunt, habentium, inquam, quodam- 
modo, secundum hoc scilicet, quod ei per consanguinitatem quam- 
cumque coniuncti, alii scilicet ut filii, alii ut nepotes, et etiam habentium 
se ad invicem, quia et sie coniuncti sunt per diversas consanguini- 
10 tatis lineas. Cuius significationis exemplum supponit dicens : Secun- 
dum quam significationem Romanorum, scilicet collectio, dicitur 
genus ab habitudine Romuli, per hoc scilicet, quod ad Romulum sese 
habet per cognationem. Ab habitudine Romuli, id est ex eo quod 
est multitudo habens eam cognationem, quae est ab illo, id est con- 
15 sanguinitatem, quam habent per illum ad invicem. Non enim soli 
patri coniuncti sunt semper per consanguinitatem, sed etiam sibi. Se- 
cundum divisionem multitudinis 1 , dico, dietae, scilicet Romanorum, 
et ita determinate secundum divisionem ab aliis generibus, id est 
propter differentiam ostendendam ab aliis generationibus, ut est 
20 generatio Thebanorum vel Atheniensium. Vel ita: multitudinis dietae 
ab aliis generibus, id est secundum hoc, quod est diversa una signi- 
ficatio generis ab aliis duabus, quarum scilicet duarum illam quidem, 
quam prineipium vocat, statim supponit dicens: Dicitur autem n;^!» 
aliter etc. ab eo. Et prineipium dico vel ex eo, id est propter hoc, 
25 quod genuit, vel a loco etc., id est secundum hoc, quod est locus, in 
quo aliquis est genitus. Nota autem, quod cum quatuor sint proprie 
prineipia teste Boethio 2 , quatuor scilicet causae, efficiens videlicet, 
materialis, formalis, finalis, et duo alia sunt prineipia per aeeidens 
et non ita proprie, locus scilicet et tempus, pro eo scilicet, quod omne 
30 quod fit vel existit, in loco vel in tempore est. Hie in prineipio 
unum de propriis aeeipit, scilicet patrem qui efficiens est, et unum 
de aeeidentalibus, scilicet locum. 

Nota tarnen, quod non multum proprie pater efficiens causa 
dicitur filii, quia scilicet ei formam humanitatis operatione sua non 
35 adaptat, sed infuso semine natura de eo oeculte operatur nee ipsum 
minus formaret, etiamsi pater non esset. Unde filii substantia non 
hominis opus est, sed naturae. Quodam tarnen modo efficere filium 
pater dicitur, cum quadam actione ad esse est perduetus. Sic enim. 
Probat a partibus tarn patrem quam locum dici genus, id est prineipium 
40 generatorum, quia videlicet Tantalus et Hercules Orestis et Hylli, 



9 sie] si A 14 habens] hominis .4 15 habeat A 20 dico A 27,28prin- 
cipalia A 40 horestis et III ^4 

1 Boeth., I. c, p. 173 " 2 Boeth., I. c, p. 174"; 175 7 ; 34 2°. 

Beitr. XXI. Geyer, Abaelards philos. Schriften. 3 



04 Peter Abaelards Logica ,Ingredientibus'. 

Thebae et Athenae Pindari <et> Piatonis. Habere genus a Tantalo, id 
est habet Tantalum ut genus suum. Etenim patria. Reddit causam, 
quare in una significatione generis patrem et patriam coniunxit, 
secundum hoc scilicet, quod utrumque dicitur principium ipsius 
generati ; sed ne tarn proprie locus principium esse videatur quam 5 
pater, supponit hanc significationem principii quam novissimam ponit, 
scilicet de patre, esse promptissimam, id est magis propriam, ac si 
diceret: licet utrumque vocem principium, proprie tarnen patrem. 
Locus vero per accidens sie vocatur. Et statim, quare pater proprie, 
supponit dicens: Romani enim, aesi diceret: quia ipsi generati melius 10 
ad patrem se habent, ex quo nomen contrahunt et consanguinitatem, 
quam ad patriam. De nominis hereditate 1 <habet> prius, cum ait 
Romanos dici a Romulo, Cecropidas a Cecrope, de consanguinitate 
vero, cum supponit: et horum proximi, id est ipsi generati sunt 

p.1777 proximi horum, scilicet patrum, id est consanguinei. Et prius quidem. 15 
Quia superius primam significationem generis posuit generationem, 
ne ideo ipsa hoc nomen quod est genus, prius aeeepisse videretur, 
quam illud, quod est principium ipsius, ideirco ostendit hoc nomen 
genus prius impositum fuisse prineipio quam generationi. Namque 
dividentes. Probat ab effectu, quod generatio dicatur genus, quia 20 
scilicet hoc superius dixit distinguens hanc significationem generis et 
ponens ut diversam ab aliis significationibus. Quod etiam ait: divi- 
dentes et separantes collectionem Romanorum ab aliis generibus, 
ad diversa referri potest, ut videlicet per .dividentes' diversam hanc 
esse significationem a ceteris duabus significationibus generis innuamus, 25 
per .separantes' vero in eo scilicet quod Romanorum dicitur, a ceteris 
generationibus. 

178 m Aliter autem. Post duas significationes generis tertiam ponit 

novissimam, de qua intendit et in qua moratus est, ad quam etiam 
ex similitudine aliarum duarum transferri vocabulum generis insinuat. 30 
Quae est : Illud cui supponitur species. Ut autem haec definitio sint 
generalis nominis, .supponitur' in quid intelligendum est sicut proprium 
generis inferius. Ad horum fortasse. Genus dico hoc dictum fortassis 
genus ad similitudinem horum praedictorum, principii scilicet et 
generationis. ,Fortassis' temperamentum est philosophicum, licet cer- so 
tum ei esset, quod dicit. Vel etiam dubitative potuit dicere, ignorans 
scilicet si propter hanc similitudinem esset translatum vocabulum. 
Etenim principium. Vere ad similitudinem horum praedictorum, 
quia ad similitudinem tarn principii quam collectionis. A partibus. 
De prineipio autem similitudinem praemittit dicens etiam genus quod- 40 



2 Tantalus A 12 nominis hereditate Boeth. p. 172 n ~ l2 nomine here- 
ditatis A 18 adeirco A 32 suppon inquit A 38 principium Boeth. patria .4 
1 Boeth., I. c, p. 172 11—12. 



1. Die Glossen zu Porphyrius. — De genere. 35 

dam esse principium specierum vel in eo scilicet, quod cum res easdem 
significet quas species, in priori naturaliter statu eas significat, species 
vero in posteriori, vel in eo quod sententia generalis nominis senten- 
tiam specialis nominis quodammodo constituit. Videtur autem. Simili- 

5 tudinem supponit, quam habet ad collectionem, in eo scilicet, quod 
sicut in collectione multa comprehenduntur, ita sub genere diversae 
species quantum ad nominationem rerum continentur, licet diversus 
sit continentiae modus, multitudinis quidem in quantitate suae prae- 
sentiae, generis vero in comprehensione nominationis. Tripliciter „^ols 

10 igitur. Quandoquidem has tres significationes habet genus, et cum 
tres habeat, de tertio genere, id est de tertia significatione generis, 
est sermo apud philosophos. Iure autem, ut ait Boethius 1 , tertium 
genus philosophi ad disputationem sumunt, <quod> non ex accidenti de- 
notat. Ex quo etiam ad interrogationem per ,quid' factam, quae frequenter 

15 a philosophis fiebat inquirentibus, quid quaeque res esset, conveni- 
enter genus hoc respondetur. Quod statim in definitione generis de- 
clarabit. Et notandum, quod cum ait genus monstrare, id est signi- 
ficare, substantiam, quod genera voces sint intelligenda, patenter de- 
monstravit. Quod etiam describentes, id est quam significationem 

20 generis philosophi describentes etiam, hoc est non tantum dividentes 
vel aliis modis naturam eius demonstrantes, sed etiam per descriptionem, 
quae quanto difficilior est ad componendum, tanto certior est ad de- 
monstrandum, assignaverunt ipsum, id est demonstraverunt, dicentes 
scilicet genus esse quod de pluribus etc. Merito describentes dixit, 

25 et non definientes, quia ea tantum proprie definitio dicitur, quae se- 
cundum substantiam rei facta genus sumit ac differentias, haec vero 
secundum quandam accidentalem formam vocum quae generalitas 
dici potest, inducitur, ut scilicet determinetur, quibus vocibus ea insit, 
unde ipsae voces genera appellentur. Inde quoque, ut Boethius 2 

so <dicit>, bene describentes, non definientes dixit, quia nil in quantum 
genus est, definiri substantialiter potest, alioquin quodlibet genus aliud 
genus usque in infinitum haberet. 

Nunc autem verba definitionis prosequamur. Tria 3 itaque ponit, 
per quae generale vocabulum ab omnibus aliis dividit, scilicet praedi- 

85 cari de pluribus, quod est esse universale, per quod a singularibus, 
id est diversis, separatur; et praedicari de differentibus specie, hoc 
est de nominibus res tantum diversarum specierum naturaliter conti- 
nentibus, per quod differt a specialissimis et eorum propriis; et prae- 
dicari <in> eo quod quid sit, id est reddi convenienter ad interrogationem 



4 autem cf. vor. leet. in Boeth. 6 diver- A 10 habet genus. genus III 
et cum III A 14 per] in A 25 dicitur] diff. A 

1 Boeth., I. c, p. 180* 

2 Boeth., I. c, p. 180 21 3 Boeth.. I. c, p. 181 ». 

3* 



36 Peter Abaelards Lögica .Ingredientibus'. 

factam per .quid', non per ,quis' vel ,quae' vel ,quod', quae magis propria 
nomina requirunt, vel per ,quale' vel .quomodo se habet', quae sumpta 
tantum vocabula exigunt, ut rationale, album, sedet, iacet 

Quid autem sit, quod praedicatur de pluribus, in deftnitione 
universalis diligenter superius 1 est expeditum, id est esse illud tarn 5 
voce quam sensu simplex, quod habile est ex impositione propria et 
natura subiectarum rerum ad enuntiandum veraciter de pluribus in 
nominatione diversorum. 

Sequitur: differentibus specie. Sicut tres rerum difierentiae 
considerantur secundum naturam substantiae eorum, quod scilicet na- 10 
turaliter vel genere differunt vel specie vel numero, ita etiam nomi- 
num secundum subiectarum rerum naturam tres sunt differentiae in 
eo scilicet, quod haec significant res naturaliter diversis generibus 
distinctas, eo scilicet quod in se habeant naturam illam, secundum 
quam generalia possunt eis aptari vocabula, illa vero demonstrant res 15 
naturaliter diversis speciebus subiectas, alia res personaliter discretas, 
quod est differre numero. Unde omnia in computationem numeri se- 
cundum personalem discretionem veniunt, cum dicitur unus, duo, tres. 
Etsi enim Socrates diversis sit formis occupatus, quia una tantum 
personaliter substantia permanet, nullo modo ipsum tantum secundum 20 
quamcumque naturam aut proprietatem attendentes, unus, duo, tres 
dicimus. 

In quid vero proprie ea sola redduntur substantiae nomina, quae 
in generali vel speciali statu res subiectas appellant. Unde maxime 
ad naturam ,quid' pertinet, id est naturaliter multorum convenientiam 25 
requirendam, ,quis' vero vel ,quae' vel ,quod' ad personam. 

Quod autem opponi solet individua quoque quaedam de pluribus 
praedicari, cum dicitur: hoc grammaticum est Socrates, hoc musicum est 
Socrates, cassatum est per aptationem illam, qua vocabula plura in 
nominatione determinavimus 2 . Quippe haec grammatica et hoc musicum 30 
eiusdem penitus sunt nomina. 

Illud quoque, quod opponitur: haec albedo est hoc darum et 
hoc corpus est hoc darum, id est sustentans hanc claritatem, in eo 
refellitur, quod hoc darum, si pro sustentante claritatem accipitur, non 
est idem in significatione vocabulum cum eo quod huic albedini ex 35 
claritate eam informante convenit, sicut nee nomen Socratis, quae 
de diversis aequivoce dieuntur. Praeterea nullum accidentale voca- 
bulum secundum sustentationem, sed tantum informationem 
praedicari volumus, sicut in Praedicamento substantiae demon- 



1 quod scripsi ct. infra v. 26 quid AL 4 quid autem] quidam A 

14 eos A 17 computone A 29 que A 33 sustans A 35 albedine A 
36 eam] cä A 

1 p. 16 * 2 p. 17 7-11. 



1. Die Glossen zu Porphyrius. — De genere. 37 

strabimus K Unde claritatis nomen, quae tantum forma est albedinis, 
ei soli convenit, Don etiam corpori. 

Notandum vero | secundum eorum sententiam, qui res f. 6r 
quoque universales proprie dicunt easdem etiam, quae sunt 
5 singulares, ,praedicari de pluribus' ad differentiam singularium poni 
non posse. Quippe eaedem quae singulares sunt, universales conce- 
duntur. Si ergo .praedicari de pluribus' simpliciter generi aptetur 
atque ideo propter differentiam simpliciter a singularibus removeatur, 
ut scilicet individua de pluribus omnino non praedicentur, falsum est. 

10 Si vero generi non simpliciter aptet ,praedicari de pluribus', sed in 
respectu generis atque individuis in respectu individuorum auferat, 
profecto in definitione generis cum ,praedicari de pluribus' oportet 
subinteiligi: in eo quod genus est. Unde iam sequentes differentiae 
superfluerent. Praeterea <si> respectus attendamus, ut videlicet di- 

15 camus genera in eo quod genera sunt, praedicari de pluribus, indi- 
vidua vero non in eo quod sunt individua, non valet differentia magis 
ad individua, quam ad accidentia. Quippe nulluni accidens, in quan- 
tum est accidens, de pluribus praedicatur. Unde ,in quid' suppositum 
ad differentiam accidentium nullo modo esset. Similiter etiam ratio- 

20 nale in definitione hominis ad exclusionem mortalis bene ponitur, quia 
nullum rationale in eo quod rationale est, mortale est. Idem de ceteris 
differentiis, quae in definitione generis sequuntur, opponi potest, se- 
cundum hoc scilicet, quod eandem rem et genus et speciem et diffe- 
rentiam et accidens esse concedunt. Quippe albedinem quam et Specia- 
ls lissimum et accidens dicunt et de hoc cygno et hac margarita specie 
differentibus praedicari annuunt, per quod tarnen specialissima exclu- 
dunt atque ideo ipsam albedinem et hoc quod species est, in secunda 
differentia ut speciem specialissimam excludunt, in ultima vero, quae 
est ,in quid', ipsam quoque excludunt ut accidens. 

so Nos vero eandem vocem accidentalem et generalem nolumus 

esse vel specialem nee eandem differentialem dieimus quam genera- 
lem vel specialem; accidentia vero et differentias sumpta tantum voca- 
bula dieimus, genera autem vel species tantum substantiva sunt. 

Sed et nobis fortasse opponetur, quod saepe contingat eandem 

35 vocem in alia et alia significatione universalem esse et singularem et 
rursus eandem genus esse vel speciem et differentiam esse vel acci- 
dens. Unde nee nos per simplicem remotionem has differentias possu- 
mus aeeipere, ut scilicet dicamus vocem universalem nullo modo esse 
singularem nee specialem esse accidentalem. 

40 Ad quod respondemus illud quod convenit, quod hie voces 



30 volumus A 

1 Cf. infra Petri Abael. Glossas super Praed. in secunda parte huius 
operis ad Boethii p. 184 B. 



38 Peter Abaelards Logica Jngredientibus'. 

ut res non tractantur, sed eorum proprietates secundum signifi- 
cationem distinguuntur; dum autem vocis significatio attenditur, eadem 
vocis materia quae in se una est, multae voces diiudicatur secundum 
multiplicem eius sensum. Secundum quod Priscianus 1 dicit multa 
nomina in unam vocem concidere. Et rursus diversae voces in ma- 
teria eadem esse iudicantur in significatione. Unde substantia et usia 
unum generalissimum dicuntur. Nomen etiam et verbum sive oratio 
eadem vocis materia frequenter esse invenitur. Unde eadem vox 
quasi ipsi opposita secundum diversam significationem et cum tempore 
esse et sine tempore dicitur et significativa per partes et non, alioquin 10 
nomen et verbum sive oratio opposita non dicerentur. Adeo autem 
quantum ad significationem vocis identitas sive diversitas accipitur, 
quod Aristoteles 2 hanc orationem: ,Socrates sedet' prolatam eo 
sedente et consimilem in significatione prolatam, postquam surrexit, 
ut unum numero sumit, non essentiam quidem vocis diiudicans, sed 15 
significationem. Ex quo etiam illud frivolum refellitur, quod opponi 
solet de communi praedicatione eiusdem vocis. Quia cum dicitur ,So- 
crates est homo' et rursus ,Plato est homo', diversae potius voces 
materialiter praedicantur. Unde nulla universalis videtur. Sed profecto, 
ut dictum est, vocis identitas vel diversitas, cum ut vox accipitur, 20 
secundum proprietatem significationis tantum distinguitur. 

Possumus autem fortasse et eandem materialiter vocem de 
pluribus praedicabilem dicere, non ut prius enuntiata de uno iterum 
enuntietur de alio, sed ipsa eodem tempore quo de ipso enuntiatur, apta 
erat ex inventione sua ad copulandum alii veraciter, ut cum de Piatone 25 
dicitur, posset eadem prolatione Socrati vere copulari. Potest etiam et 
simul de duobus singillatim dici hoc modo : ,Et Socrates et Plato est homo.' 

Alio itaque modo voces ut voces tractantur, alio modo eaedem 
ut res, id est in essentia sua considerantur, quia cum indiscretae res 
sint, secundum significationem quaedam communes, quaedam singu- 30 
lares dicuntur et quaedam substantiales, quaedam accidentales et 
eaedem, si quandoque haec nomina simul habent, ipsae a se diversae 
et quodammodo sibi oppositae iudicantur. Res vero ut res tractare 
<oportet>, quia secundum hoc quod in essentia sua habent, conside- 
rantur. Ipsae autem <cum> in essentia sua a s,e diversae non sint, 35 
nullo modo ut diversae a se vel secundum oppositionem accipi debent, 
sed simplicem habent acceptionem, voces vero duplicem. Unde bene 
non dicitur de eadem re eam et esse universalem et non vel accidens 
esse et non, quod quidem oporteret, si supra posita generis definitio 
rebus aptaretur 40 



16 res fellitur A 19 praed.] ponuntur A 21 secundum] et A 29 in- 
discretes A 

1 Prise., Inst, gramm. ed. Hertz I 145* 2 . Cf. supra p. 16 31 . 

2 Boeth., In Categ. Arist. PL 64, 198 BC. 



1. Die Glossen zu Porphyrius. — De genere. 39 

Si quis autem quaerat de generalitate et specialitate et ceteris 
accidentibus vocum, quomodo in eis subsistant, cum ipsae voces res 
permanentes non sint, animadvertat, quod omnes sensu ipso experi- 
mur voces, scilicet ex pluribus elementis compositas, numquam vere 
5 subsistere nee vera aeeidentia in se habere, sed sicut semper atten- 
duntur voces existentes, postquam sunt semel impositae, ita earum 
proprietates, quasi vere existant, cogitantur, sicut et dies vel annus, 
quae continuae quantitates dieuntur, quae tarnen numquam vere subsi- 
stunt Nisi enim ut existentia sumerentur, nulla de eis doctrina fieret. 

io Eorum enim. Ostendit quid singulae differentiae operentur in °^, 

definitione generis, ac si diceret: Bene apposui ,praedicari de pluribus' 
ad differentiam quorundam, quia scilicet ea quae praedicantur, alia 
de uno solo etc. Et <est> redditio causae. Ut Socrates et hie et hoc. 
,Hic et hoc' pro quibuslibet aliis in diversis ponit, ac si diceret; hie 

15 lapis, hoc corpus. Nota tarnen quod si neque corpus neque lapidem 
adiungi intelligas pronominibus vel aliquod aüud nomen, ipsa tarnen 
pronomina discretiva sunt semper et personalia, licet nullam naturam 
vel proprietatem determinent. Veluti cum dico: ,ego, hie', singularis 
sunt significationis, nullius tarnen superioris proprie individua dieuntur, 

20 quia ex sola discretione inventa sunt et meras significant substantias, 
quarum nullam naturam vel proprietatem determinant, quia ,hic' per 
se dictum neque dicit ,haec substantia' neque ,hic homo' neque ,hoc 
rationale' vel ,hoc album', sed simpliciter seeundum discretionem per- 
sonalem inventum est. Unde ex toto pura ex vi vocis sunt prono- 

25 mina et priora quodammodo naturaliter in significatione ceteris ser- 
monibus. 

Nota, cum aitSocratem praedicari de uno solo, quidam sumptum 
volunt intelligi a soeratitate, pro eo scilicet quod ait Aristoteles 1 
a prima substantia nullam esse praedicationem. Sed profecto ibi prae- 

30 dicationem aeeepit praedicaraentalem, ut de inferiori scilicet, seeundum 
quam et species de genere praedicari negatur. 

Et aeeidentia communiter, id est communia aeeidentalia nomina, 
ut album, non propria, ut hoc album. Est autem genus quidem. Po- 
sitio est exemplorum. 

35 Ab his ergo. Quia per .praedicari de pluribus' differunt genera jfjaao 

ab individuis, ergo differunt. De pluribus assignata, id est enuntiata. 
Ab his autem. Ostenso a quibus differat genus per primam diffe- 
rentiam, quae est praedicari de pluribus, ostendit, a quibus per se- 
eundam, scilicet a specialissimis et propriis, dicens: ab his quae de 



2sub8istant] subdiit^ cf.v. 5,8-9 5 subste A 10 quod A 13 est 
addidi cf. p. 40 27 24 vi vocis] üiuocis A 25 priora] propria A 37 qui- 
busdam A 38 — 39 seeundam] substantiam A. 

1 Boeth., In Categ. Arist. PL 64, 193 A. 



40 Peter Abaelards Logica Jngredientibus'. 

pluribus praedicantur, id est a quibusdam eorum, ut videlicet a spe- 
ciebus solis, id est specialissimis, differt genus, quoniam species etsi, 
id est, quamvis etc. Homo enim. Vere species praedicatur de diffe 
rentibus numero, non specie, quia homo de istis. A partibus. Qui 
differunt a se invicem specie, id est de his nominibus: bove, equo, 5 
quorum res differunt specie. A proprio vero. Ostenso per ,praedi- 
cari de differentibus specie differre genus a specialissimis, ostendit in 
eodem ipsum differre a propriis eorum. A differentia vero. Ostendit 
quid excludat ultima differentia, scilicet differentias et accidentia quae 
diversarum specierum individua continent, quae non in quid, sed in 10 
quäle praedicantur vel in ,quomodo se habent', ut sedet, iacet, vel ad 
aliam interrogationem, ut bicubitum, tricubitum in quantum. Commu- 
niter accidentibus, id est communibus accidentibus, quae diversa conti- 
nent. Ideo determinat, quia particularia nomina accidentalia per ,prae- 
dicari de pluribus' iam sunt exclusa, ut hoc grammaticum, hoc album. 15 
Interrogantibus enim. Probat ab effectu differentias et accidentia 
praedicari in quäle, non in quid, quia scilicet nos ita ea respondemus. 
Et hoc est: interrogantibus aliquibus illud de quo haec praedicantur, 
id est dum faciunt interrogationem de eo de quo praedicari habent, 
non respondemus ea ad interrogationem in quid factam, sed in quäle. 20 
Quod statim in partibus ostendit sie: Interroganti enim etc. Estautem. 
Commendatio est exemplorum et redditio causae ita: Bonum dedi 
exemplum de differentia per rationale, de aeeidenti per nigrum, quia 
hoc est differentia, illud aeeidens. 
p. 194 20 Quare de pluribus etc. Epilogum f acit recolligens breviter, quid 25 

operentur singulae differentiae. Sic iunge : quia prolixe diximus genus, 
breviter recolligamus. Et est causa vel a partibus seeundum exempla 
proposita fit illatio sie: Quia differt genus a Socrate per .praedicari 

1<KU6 d e pluribus', ergo ab individuis, et ita de aliis. Nil igitur. Quando- 
quidem omnes partes in definitione generis positae differentiam ab 30 
aliquibus faciunt, igitur ipsa nihil continet superfluum. Ab oppositis. 

19913 Ac sicut ipsa non est superflua, ita nee diminuta, ut minus scilicet 
contineret quam definitum. 



9 exuldat A 16 et] In A 17 nos] nos A 18 praed. Boeth. 

ponuntur A 30 differentia A 33 obtineret A. 



1. Die Glossen zu Porphyrius. — De specie. 41 

Tractatus de specie. 

Boeth. 

Species autem. Post genus statim speciem tractat, non diffe- p. 1991s 

rentiam. | De quo quaestio est. Quippe eisdem causis differentia ante f. 6v 
speciem tractanda videtur, quibus genus ante alia, cum videlicet ipsa 

5 quoque differentia prior sit specie, quam constituit, tarn dignitate conti- 
nentiae quam natura. Praeterea si statim differentiam post genus 
assumeret, ordinem propositi sui exsequeretur, qui ait superius l : ,Nosse 
quid sit genus et quid differentia.' Quem etiam ordinem ipse in Commu- 
nitatibus 2 servat, cum scilicet prius generis ad differentiam communi- 

10 tates et proprietates assignat, quam generis ad speciem. 

Sed sciendum, quod cum genus et species relativa sint, ita sunt 
naturaliter adiuncta, ut et suam permanentiam ab invicem ducant et 
suam cognitionem. Unde Aristoteles in Ad aliquid 3 docet, quod si 
quis noverit unum relativum definite, et alterum! Unde merito, cum 

15 ita sint adiuncta naturaliter relativa, et tractatus eorum coniuncti sunt, 
alioquin minus genus cognosceretur, quod per speciem definitum est, 
si videlicet speciei tractatus differretur. 

Sed hie quoque maior oecurrit quaestio, quomodo scilicet non 
sit speciei tractatus superfluus, quam primitus oportuit cognosci, ut 

20 per eam genus definiretur. Ignotum enim per ignotum certificari non 
potest, sed quaecumque [quod] ad notitiam alterius afferuntur, certiora 
videntur. Unde iam relativa per se non videntur posse definiri, quo- 
rum scilicet notitia quoque ab invicem pendet. Ideoque quamdiu 
unum ignoratur, et alterum. 

25 Ad quod respondemus non necesse esse, ut ea quaealia certi- 

ficant, priora sint cognitione. Plura namque ita simul cognosci pos- 
sunt, ut tarnen unius notitia per alterum consistat. Ut si alicui patrem 
ignoranti vel filium, demonstrarem utrumque per alterum dicens patrem 
esse, qui refertur ad filium, filium qui ad patrem, simul utrumque per 

30 alterum certifico, dum hunc ad filium se habere et illum rursus ad 
istum ostendo, alioquin nulla fieret relativorum cognitio. Boethius 4 
quoque super definitionem qualitatis docet non esse inconveniens in 
huiusmodi descriptionibus definientia non esse certiora definito. Itaque 
non inconvenienter genus per speciem definitur nee superfluit speciei 

35 tractatus, quia etsi necesse erat speciem cognosci in eo quod species 
est et ad genus refertur, ut per eam genus cognosceretur, plures 
tarnen poterant ignorari proprietates specierum quas hie docet, veluti 



1 Tractatus de specie addidi ef. supra p. 32 13 2 species A 9 prius] 
aptrius A 25-26 certincantur A 37 ignorare A qua A 

1 Boeth., In Porph. ed. II, p. 147 7 . 2 Boeth., I. c, p. 291 4 . 

3 Boeth., In Categ. Arist. PL 64, p. 237 A. * Boeth., I. c, p. 240 C. 



42 Peter Abaelards Logica Jngredientibus'. 

cum ostendit alias subalternas, alias specialissimas et praedicationes 
utrorumque et pleraque alia. 

Sicut autem generis aequivocationem monstravit, ita et speciei, 
ostendens scilicet hoc nomine species duo includi, scilicet compositio- 
nem cuiuslibet individui. secundum quam dicimus aliquem terribilem 5 
specie, et philosophicam speciem, de qua intendit. Compositionem 
autem possumus accipere sive ex conventu partium in quantitate, 
sicut ex membris coniungentibus Priamum, sive ex informatione appa- 
rentium accidentium, secundum quam ipse maxime disnoscitur et 
speciosus vel terribilis iudicatur. Et hanc ultimam compositionem, 10 
quae ab accidentibus venit, Boethius 1 magis videtur attendere, qui 
ait de Porphyrio, quod dicat speciem vocari uniuscuiusque figuram, 
quae ex accidentium congregatione perficitur. 

Et attende quod idem Boethius 2 praeter duas significationes 
speciei, quas Porphyr iusponit, aliam dicit esse, quam substantialem 15 
form am appellat, ut rationalitas et mortalitas in nomine, quas huma- 
nitatis nomine vocat, eo videlicet quod humanam substantiam com- 
pleant, id est hominem advenientes animali perficiant sicut eius diffe- 
rentiae constitutivae. De qua quidem humanitate ipse ita ambigue 
loquitur, ut eam speciem animalis esse videatur annuere, dicens 3 : ,Si 20 
vero sub animali eam intelligendo locaveris, deducit animalis <in sese> 
participationem separaturque a ceteris animalibus ac fit species generis.' 
In quibus tarnen verbis nihil aliud demonstrare intendit, nisi eandem 
humanitatem, quam prius speciem esse ostenderat secundum naturam 
essentiae suae, in qua est qualitas, eandem esse formam substantiae 25 
humanae, quae tunc deducit animal participatione in se, quando sub- 
stantiae animalis copulatur. Et quod ait: ,separatur a ceteris anima- 
libus', Reparatur' impersonale ponit, ac si diceret: fit separatio per 
eam cuiusdam animalis ab aliis atque ita per eam fit species generis. 

Quidam autem hanc compositionem, quae humanitas dicitur, 30 
aliter accipiunt, quandam scilicet formam, quae innascitur, ita hane 
substantialem, quia a substantialibus formis venit. 

Sed occurrit quaestio, cum sit forma in homine, utrum s\ib- 
stantialis an accidentalis. Sed si substantialis, quomodo ex conventu 
substantialium innascitur, cum ipsa quoque sit una substantialium? 35 
Quod si accidentalis, profecto posset homo sine <illa> permanere. 
Quod fortasse poterit concedi. Sic namque rationalitas et mortalitas 
ceteraeque formae substantiales hominis, per quas solas homo subsi- 

2 utrumque A 3 Sicut] Si quis A 5 alique A 10 terribilis] 
temporis A 21 sub animali Boeth. substantiali A locaveris Boeth. locu- 
tus A in sese addidi ex Boethio cf. v. 26 24 ostendat A 27 ac cet. A 
'61 post innascitur fortasse quaedam de forma accidentali omissa sunt. 

1 Boeth., In Porph. ed. II, p. 200 3~ 4 . 2 Boeth., I. c, p. 200 7-8. 

3 Boeth., I. c, p. 20016-18. 



1. Die Glossen zu Porphyrius. — De specie. 43 

stit, ad animal possent adiungi in constitutione hominis, ut non ne- 
cesse sit ex conventu earum vel humanitatem vel aliam formam in- 
nasci. Alioquin et ex humanitate rursus alia forma et ex illa iterum 
alia usque in infinitum simili ratione nasceretur. 

5 Sic iunge: Genus dicitur tribus modis supradictis; sed species 

his duobus. Et hoc est: Species, hoc nomen, dicitur de forma unius- 
cuiusque, id est convenit compositioni cuiuslibet individui, exteriori 
scilicet et sensui subiacenti. 

Dicitur autem. Aliam supponit significationem speciei, quae est 

io philosophica species. i 

Quae est sub genere assignato, id est superius descripto. Secun- 
dum quam, scilicet speciei significationem etc., hominem, id est hoc 
nomen speciei, quod est homo. Album autem coloris. In alio praedi- 
camento exemplificat ponens album pro hoc nomine albedo, triangu- 

15 lum pro triangulatione sive pro trianguli figura. Nota quod ait ,sub 
assignato genere', ut possit esse definitio speciei, ita esse accipiendum, 
ut genus in substantia in primo loco accipiatur. 

Quodsi. Cum superius de genere satis egisset, videtur super- „o^Vis 
flue hie ipsum repetere, cum ait: sub assignato genere. Unde se 

so excusat dicens quod sicut ius rationis exigit, ut genus definiretur 
per speciem, ita et species per genus. 

Sic iunge: Repeto genus in definitione speciei, sed non sine 
causa, quia si, id est cum, nos assignantes, id est definientes, genus 
superius feeimus mentionem de specie dicentes: genus esse etc., simi- 

25 liter definientes speciem de genere facere debemus. Unde hoc [quod] 

si ibi bene factum est, et hie est propter eandem scilicet causam, quia 

relativa sunt. Et hoc est. Nosse oportet quoniam genus alieuius est D °202i6 

speciei et species alieuius est, scilicet generis. Et ideirco necesse est, 

id est convenit, ponere et alterum in definitione alterius. Assiqnant B° etn ' 

p 203 9 
30 ergo. Quandoquidem oportet alterum assignari per alterum, ergo 

sie definiunt speciem, facientes scilicet mentionem de genere. Quae 

ponitur sub genere hoc, id est in sensu, quo dixi superius esse 

sub genere. Et de qua genus. Ut et hoc sit definitio speciei, sup- 

plendum videtur ,ut de supposita sibi proximo loco' propter indi- 

85 vidua et ,in substantia' propter aeeidentia et alia multa. Si enim 
quaeratur: ,quid est album', vel rationale vel substantia vel corpus 
vel animal respondetur. 

Amplius autem. Datis definitionibus, quae omnes includunt 
species, supponit eam quae solius est specialissimae speciei. In qua 

40 cum ait ,differentibus numero', ,solo' et ,tantum' subintelligenda sunt 
ad exclusionem generis. Si enim ,tantum' apponamus per se sine 



1 ad] a super scriptum in A 13 speciei] s. A 14 pro] per .4 14-15 tri- 
anguli Boeth. angula A 29 poii et A 31 quod A 32 ponuntur A 33 Et 
de] Idem A. 



44 Peter Abaelards Logica Jngredientibus'. 

,solo' <,vel solo') sine .tantum', non valet. Nam et genus tantum prae- 
dicatur de differentibus numero, id est <non> de aliis nisi de diffe- 
rentibus numero. Quippe omnia quae genere vel specie differunt, 
numero quoque differunt, sed non convertitur. Et omnia quae genere 
differunt, specie, sed non e converso, Si enim etiam dicamus ,diffe- & 
runt solo numero' nee subintelligamus, ,tantum', hoc etiam generibus* 
convenit. Nam animal quoque de Socrate et Piatone praedicatur, qui 
solo numero a se differunt, hoc est non etiam genere vel specie. Unde 
,solo' et ,tantum' simul ad unam generum differentiam coniungenda 
sunt. ,In quid' vero propria exeludit et quaedam alia, ut dialecticam, 10 
grammaticam et, ut quibusdam videtur, hominem album, quando scilicet 
pro uno nomine sumitur. Nam ,<homo> albus', cum oratio est, ex- 
clusa est per ,illud' praemissum, sicut in definitione generis determina- 
vimus K Cum itaque quaeritur: ,quid est Socrates', non bene vel ,homo 
albus' vel ,homuncio' respondetur, cum haec in substantia nullo modo 15 
praedicentur. Non enim homo albus peremptus corruptionem facit 
substantiae, cum scilicet albedine perempta homo albus peremptus 
sit nee tarnen ideo specialem statum, res quae alba erat, amittat, sed 
homo tunc quoque permaneat sicut ante. Praeterea sola <nomina> 
eorum quae in substantia praedicantur generaliter vel specialiter, in 20 
quid praedicantur, ut supra in genere determinavimus 2 . 

Nota autem hanc interrogationem : ,quid est Socrates', vel: ,quid 
est homo', dupliciter aeeipi posse, ut videlicet modo ,quid' quasi prae- 
dicati loco sit, modo quasi subiecti ; praedicati quidem, ac si dicamus : 
,quid est homo', id est ,quae essentia inhaeret' ; subiecti vero loco 25 
ita: ,quid est homo, cui scilicet essentiae inhaeret homo'. Sive autem 
loco praedicati positum praedicatum aliud requirat sive loco subiecti 
aliud subiectum reddi, semper speciem vel genus responderi exigit, 
sive etiam obliquum ponatur hoc modo: .quid vides' ,hominem'. 

Sed opponitur, cum quaeritur: ,quid currit', et respondetur: ,homo 30 
currit' vel ,equus currit', quia ,currit' in quid praedicatur, id est ad inter- 
rogationem faetam per [inj ; quid' redditur. Sed profecto non est dictum 
simpliciter ,in quid', sed ,in eo quod quid sit', id est ad interrogationem, 
in qua .quid' quasi praedicatum per substantivum verbum copulatur. 

Nota autem, quod in sequentibus Boethius supra illum locum: 35 
7r | Extrema autem unam habent habitudinem etc. 3 , ubi hanc differen- 
tiam generis ad speciem ponit, quod species individuo uno, ut phoenix 
scilicet, contenta esse potest, genus vero numquam una specie 4 , has 
quoque species vocat, quae unum tantum habent individuum et eas 
quoquead speciei definitionem retorquet, ubi scilicet ipse Porphyrius 40 



19 nomina addidi cf. supra p. 36 23 20 praedicantur 1 ] ponuntur A 
generat sp. A 31 praedicatur] por A 40 ubi] ut A 

1 Cf. supra p. 36^-8 2 cf. supra p. 3623 3 Boeth., I. c, p. 212 7-8. 
* Boeth., I. c, p. 215 3 . 



1. Die Glossen zu Porphyrius. — De specie. 45 

in sequentibus eandem repetit definitionem specialissimi dicens: ,et 
quod de pluribus et differentibus numero' etc. *. Ait enim propter 
huiusmodi species sie 2 : ,Quod diximus de pluribus differentibus nu- 
mero speciem praedicari, duobus id recte excusatur modis, uno qui- 

5 dem, quia multo plures sunt species quae de numerosis individuis 
praedicantur <quam hae quibus unum tantum individuum videtur esse 
suppositum, dehinc hoc quia multa seeundum potestatem dieuntur, 
cum actu non semper ita sint,> ut risibilis homo dicitur, etsi non rideat, 
quoniam ridere potest. Ita igitur recte species de numero differentibus 

io praedicatur; nihil enim minus phoenix de pluribus phoenieibus praedi- 
caretur, si plures essent, quam nunc, quando unus esse perhibetur etc.* 
In quo tarnen ipse Boethius nee bene secum neque cum Porphyrio 
constans videtur. Ipse namque Porphyrius in sequentibus 3 filium 
Sophronici individuum dicit, si solus ei Socrates sit filius, licet Sophro- 

15 nici filius in natura de pluribus praedicetur, quemadmodum phoenix. 
Quippe sicut plures phoenices esse possunt, ita et plures filii Sophro- 
nici. Ipse etiam a se dissidere raticnabiliter videtur, si ,praedicari de 
pluribus' seeundum potentiam, non seeundum actum continentiae multo- 
rum aeeipiat. Sicut enim phoenicem praedicabilem de differentibus 

so numero dicit, quantum ad naturam, ita et genus etiam ad unam spe- 
ciem reduetum praedicabile est de differentibus numero in quid. Unde 
et tunc quoque est genus, quando ei definitio generis aptatur, quod 
tarnen ipse Boethius negat. 

Quid igjitur dicemus, ut et rationale teneamus et utriusque 

85 auetoritatem servemus? Nihil profecto .praedicari de pluribus', id est 
universale, Porphyrius aeeipit, nisi quod multa actualiter continet. 
Unde et phoenicem sicut filium Sophronici propter unius tantum rei 
continentiam individuum intelligit. Boethius tarnen ,praedicari de plu- 
ribus' largius aeeipiens haec quoque universalia dicit seeundum com- 

30 munem impositionis causam, quae ad plura se habere possunt, et ea 
quoque recte praedicari de pluribus astruit, quod licet Porphyrius 
non dicat, nee tarnen negat. Et ratio quidem videtur, ut non ita singu- 
lare phoenix dicatur, sicut hie phoenix, etsi eiusdem penitus rei unicae 
sint nomina. Quippe ,phoenix' non ita personaliter rem determinat, 

35 sicut ,hic phoenix' neque homo, si ad unam tantum personam ceteris 
omnibus peremptis reduceretur, sententiam immutaret nee personalem 
discretionis significationem assumeret, sed simpliciter semper animal 
rationale mortale proponeret. Porphyrius autem personale quidem 
esse concedit phoenicis nomen seeundum significationem discretionis, 



4 id Boeth. ad A excusatur habent mulii codd. cf. lect. var. ed. 
Brandt 219 v. 9 6 quam — 8 sint addidi ex Boethio 13 Porphyrius] 
prior A 22 ei] etiam A 26 Porph.] p h A 33 rei] res A 35 sil etiam A 

1 Boeth., I. c, p. 216 10 . 2 Boeth., I. c, p. 219 8 . 

» Boeth., I. c, p. 23118-19. 



46 Peter Abaelards Logica ,Ingredientibus'. 

quod tarnen vult esse singulare secundum unitatem praedicationis, 
diversus quidem a Boethio, non adversus 1 , cum aliter definitionis 
verba hie, aliter ille aeeipiat, quam quidem definitionem in Topicis 
suis Aristoteles inducit 2 . Non enim Boethius dicit Porphyrium 
sie aeeepisse, ut ipse aeeipit, sed ad hunc sensum definitionis verba 5 
aecomodari posse ostendit. Qui etiam illud quod ait genus contentum 
una specie non posse consistere, magis secundum aliorum opi- 
nionem aeeepisse videtur, quam secundum suam sententi- 
am 3 . Aut fortasse in definitione generis .praedicari de pluribus' quantum 
ad actum continentiae tantum aeeepit, non quantum ad naturam. 10 

Notandum vero, quod haec definitio speciei specialissimae 
data est secundum inferiora individua, non secundum relationem 
specialitatis ad genus. Unde non necesse est speciem generis esse, 
cuicumque haec definitio aptetur. Sola namque albedine permanente 
ceteris qualitatibus destruetis animali tota conveniret definitio nee 15 
tarnen species esset, cuius genus diversas species continens non in- 
veniretur. Quantum ad actum tarnen quaelibet specialissima species 
genus aliquod habet naturaliter saltem generalissimum. ,Naturaliter' 
autem dieimus, quia saepe impositis specialibus nominibus generalia 
deficiunt vel e converso. Unde imposito generali nomine specialibus 20 
deficientibus non minus tarnen in natura genus est, quamdiu res ita 
differentes continet, ut in natura suae substantiae causam habeant, 
secundum quam species possent imponi. 

Hoc etiam attendendum, quod haec speciei definitio secun- 
dum eorum sententiam, qui res proprie universales dieunt, 25 
non omnibus specialissimis aptatur. Quippe albedo quam rem communem. 
dieunt et speciem simul et aeeidens concedunt, non tantum de diffe- 
rentibus numero praedicatur, verum etiam de margarita et cygno 
Quod si in definitione subintelligitur ,ut species', ac si dicamus: quod 
ut species praedicatur etc., superfluit ,in quid'. Sed fortasse sie melius so 
ordinatur definitio, ut post praedicari statim intelligatur: ,in quid', hoc 
modo: Species est, quod praedicatur in quid de pluribus etc. Quod 



15 con venire A 25 dieuntur A 

1 Petr. Abael., Epist. XL (Adversus eos qui ex auetoritate Bedae 
arguere conantur Dionysium Areopagitam fuisse Dionysium Corinthiorum 
episeopum et non magis fuisse Atheniensem episcopum.) PL 178, 341 B: 
.Ponamus itaque singulorum verba ac deinde consideremus, si non solum 
diversa, verum etiam invicem adversa sibi sint . . .' Sic et Non, PL 178, 1344 C. 
De historia huius formulae cf. De Ghellinck, Le mouvement theologique 
du XII. siede, Paris 1914, p. 351—55. 

2 PL 64, 913 AB. 

s Petr. Abael., Sic et Non {PL 178, p. 1344 A): ,Quod vero philo- 
sophi quoque pleraque iuxta opinionem aliorum magis quam iuxta suam pro- 
ferebant sententiam . . .' 



1. Die Glossen zu Porphyrius. — De specie. 47 

tarnen in definitione generis non ita construehdum videtur, ut praepo- 
natur ,de pluribus etc.' Quippe .differentibus specie' iam ad exclu- 
sionem propriorum non poneretur, quae iam scilicet per ,in quid' 
praepositum essent exclusa. Poterit tarnen fortasse dici, quod non 
5 dicat Porphyrius .differentibus specie' poni ad exclusionem proprio- 
rum, sed facere tantum differentiam a propriis. Multa enim in defini- 
tionibus ponuntur, quae ab aliquibus differentiam faciunt nee tarnen 
ad differentiam eorum ibi ponuntur. Veluti in definitione animalis, 
quae est substantia animata sensibilis, sensibile ad differentiam lapidis 

10 non ponitur, qui iam per .animatum' exclusus est, cum tarnen animal 
per .sensibile' quoque a lapide differat. Similiter cum per ,differre 
specie' genus a proprio differat, non tarnen ad hoc ponitur, sed gratia 
specialissimorum tantum proprium inducitur, ut scilicet ostendatur per 
simile genus a specialissimo differre sicut et a proprio, quod speciei 

15 est aequale. At vero cum in specie solas voces aeeipimus, non est 
ordo transponendus, quia hoc nomen .albedo' tantum species est, non 
hoc nomen .album', quod de differentibus specie dicitur. 

Sed haec quidem assignatio. Dividit hanc descriptionem speciei < 522' ° n 
a ceteris, quas praemisit, quod scilicet illae omnes includunt species 

20 tarn subalternas quam speciales, hae vero solas specialissimas. 
Assignatio, id est descriptio. Planum autem K Fecit mentionem spe- 
cialissimis et non specialissimis speciebus, sed hoc ita planum fiet, 
quae scilicet sint specialissimae quae non. In unoquoque. Nota prae- 
dicamentum duobis modisaeeipi, simpliciter, scilicet in designatione 

25 generalissimorum, quae teste Boethio 2 ideirco Aristoteles praedi- 
camenta vocat, quod de ceteris praedicentur, et in collectione, 
scilicet in designatione cuiuslibet generalissimi cum sibi suppositis 
inferioribus, sicut hie Porphyrius docet. Quod ait generalissima 
pluraliter, sie est aeeipiendum: aliquod de generalissimis, sicut cum 

so dicitur: locus ab oppositis, id est ab aliquo oppositorum. Si autem 
sie dicamus ,in unoquoque praedicamento', hoc est in tota collectione 
omnium simul praedicamentorum, pluraliter quidem generalissima 
possumus aeeipere. Nam fortasse in singulis praedicamentis media 
non sunt, sicut in Ad aliquid videtur, quod alias ostendemus, 

35 propter quod scilicet ipse Porphyrius in sequentibus dicet: Si plura 
sint media in subalternis 3 . Est autem. Generalissimum describit 
dicens illud esse genus supra quod etc. Nisi enim genus praeponas, 
enti et multis aliis conveniret. Specialissima* etc. Nota haec no- 
mina generalissimum et specialissimum quasi superlativa esse a ge- 



13 specialissimis A 

1 Boeth., I. c, p. 203 13 . 2 Boeth., I. c, p. 207*. 

3 Boeth., I. c, p. 231 10 ,et subalterna'; ,et de subalternis' varia lectio. 

* Boeth., I. c, p. 205 n .specialissimum'; specialissima lectio varia. 



48 Peter Abaelards Logica Jngredientibus'. 

nerali et speciali, ac si inferius genus dicamus generale, medium ge» 
neralius, supremum generalissimum. Similiter species superior spe- 
cialis, media specialior, infima specialissima dicitur. Sit autem. Ex- 
empla de praedicamento substantiae ponit. Substantia est quiddam. 
,Quiddam' per excellentiam dicit, quiadignius id est ceteris, quae continet, 5 
et prius naturaliter. Vel ideo ,quiddam' dicit, ut simplicitatem senten- 
tiae eius ostendat. ,Animatum corpus - vel .rationale animal', ut species 
sint, composita nomina intellige. Et qui sunt particulares homines, 
id est particularia nomina hominum. 

Solet hoc loco quaeri de hac divisione substantiae <secun- 10 
dum) quam alia corporea, alia incorporea, quae hie solet adscribi, 
utrum sit sufficiens. Quod non videtur propter hominem compositum 
ex anima et corpore, quippe ipse nee corporeus nee incorporeus est, 
alioquin corpus simul esset spiritus vel incorporeum. Sed profecto 
corpus et spiritus simul neque corpus sunt neque spiritus. Si enim 15 
corpus et spiritus corpus essent, item corpus et non corpus essent 
corpus, et ita vel animatum vel inanimatum. Quod si utrumque ani- 
matum est, simul per animam vivificantur, quod falsum est, cum 
solum corpus anima vivificet. Amplius. Si est animatum, vel sensi- 
f. 7v bile vel insensibile; quod si sensibile, tunc est animal, | et ita mortale 20 
vel immortale. Quod si mortale, vel tale mortale, quod quandoque 
moriatur, vel tale, quod numquam morietur. Sed si quandoque mo- 
rietur, quandoque erit mortuum, et ita vel homo mortuus vel aliud. 
Quod si homo mortuus utrumque erunt simul corpus et anima, utrum- 
que erit cadaver, quod aperte falsum e$t. Si quis autem dicat corpus 25 
et animam mori nihil aliud esse quam ea separari ab invicem, tum 
utrumque separatum ab altero utrumque mortuum dicetur, et ita 
anima, cum tarnen eam immortalem omnino constituant philosophi et 
solum corpus mori velint, quia nihil est aliud mori quam exstingui 
recedente anima, qua vivificabatur. 30 

Sunt autem qui praedietam substantiae divisionem per corpo- 
reum et incorporeum sufficientem esse de simplici substantia, id est 
ea quae una res est per naturam, dieunt, hominem vero compositum 
non unam substantiam vocant, sed multiplicem, id est multas pluraliter 
dieunt, sicut hunc hominem et hunc asinum ; qui simul aeeepti neque 35 
rationale sunt neque irrationale, sed utrumque simul, cum tarnen 
animal simpliciter aeeeptum per rationale et irrationale sufficienter 
dividatur. Nos tarnen unam rem per naturam hominem compositum 
dieimus, qui solius operatione naturae in unam penitus personam 
unitur, teste autem Boethio in libro de Trinitate 1 . Unde et 40 



2-3 specialis] specialia A 3inferma.4 7 Aiatm.4 18 animam] ani- 
matum A 26 tum] cum A 40 uniuntur A 
1 Boeth., De Trin. c. II. PL 64, 1250 C. 



1. Die Glossen zu Porphyrius. — De specie. 49 

Anastasius 1 ad unitatem personae Christi ex divinitate et humani- 
tate coniunctae similitudinem ex unitate compositi hominis inducit 
dicens: ,Nam sicut anima rationalis et caro unus est homo, ita deus 
et homo unus est Christus.' Cum ergo homo compositus una sit per 

5 naturam substantia, nullo modo per corpoream et incorpoream sub- 
stantiam dividi sufficienter volumus, nisi quis forte incorporeum infini- 
tum corporei intelligat, id est ,non — corpus', quod hominem compositum 
continet. Sed nee ipse Porphyrius hanc divisionem ponit, quod sub- 
stantia alia corporea, alia incorporea, sed una praedicamenti catena 

10 sunt, quod ad ostendendum propositum sufficit, quae scilicet specia- 
lissima sint, quae non. 

Et omne. Probat a toto, quod homo est specialissimum, quia 
omne proximum ante individua. Individua vocat hie praedicamenti, 
quae scilicet propter diseretionem substantiae tantum imposita sunt, 

15 nulluni aeeidens notantia, ut est hoc anima! vel hie homo vel Socrates, 
quippe hoc album vel hie homo albus hoc non habet. Proxima ante 
individua ea dicit, quae eis ut superiora praeiacentia magis similia 
sunt ipsis ex modo significationis. Cum enim ,Socrates' hoc corpus in 
tota substantia sua denotet et personaliter determinet, quia ei soli 

20 convenit, magis ex modo significationis species ei similis est quam 
aliud vocabulum, quae scilicet totam eins substantiam ita continet, 
ut personali tantum discretione ab eo differat. Nihil quippe .Socrates' 
de forma aliqua vel de natura determinat, nisi quam ,homo' denotat, 
sed in modo tantum personalis discretionis ab eo differt. Hoc autem 

25 modo Aristoteles in Substantia 3 propinquiorem primae substantiae 
speciem dicit quam genus. id est magis ad significationem eius accedere. 
Si quis autem opponat animalis nomen proximum esse ante in- 
dividua: ,hoc animal' et non nomen hominis, fallitur, immo magis homo 
ad significationem huius nominis, quod est hoc animal, accedit, licet 

30 hoc animal nil de natura hominis determinet. Quanto enim homo 
pauciora nominet quam animal, tanto minus confusam significationem 
habet et magis ad nominationem personalem cuiuslibet individui accedit. 
Quemadmodum igitur. Quandoquidem omne quod est proximum o,, ]5 
ante individua, est solum species. Igitur homo erit solum species etc. 

35 Quod a simili quasi per contrarium ostendit ita, quod quemadmodum 
substantia generalissimum, quia species non habet supra se, sie homo 
specialissimum, quia speciem non habet post se, sed sola individua. 
.Sola' ad exclusionem speciei dicit. Individuum. Vere individua sunt 
post hominem, quia ista, et unde hoc, assignat, quia scilicet ista sunt 



6-7 infinite corpori A 9 unam praedicamenti catenam A 16 non] 

nomen A proximo A 34 solum. Species A sola Boeth.; sed cod. R: solum 
38 individuum sunt A 

1 Symbolum Athanasianum 2 Boeth., In Categ. Arist. PL 64, 186 B. 
Beitr. XXI. Geyer, Abaelards philos. Schriften. 4 



50 Peter Abaelards Logica .Ingredientibus*. 

individua. Et hoc est: Individuum enim est etc. Quae vero sunt. 
Homo tantum est species, substantia tantum est genus. Sed ea quae 
sunt in medio, utrumque sunt, scilicet genus et species. Quare haec, 
scilicet media, duas habent habitudines, quia scilicet istas duas gene- 
ralitatem et specialitatem, eam scilicet quae est etc. Extrema vero. 5 
Extrema vocat de habentibus has duas habitudines generalissimum et 
specialissimum. Quid am autem hinc coniciunt individua non esse 
de praedicamento volentes Porphyrium extrema praedicamenti hie 
assignare et adhaerentes huic nomini praedicamentum, quod a prae- 
dicatione dicitur, cum a prima substantia nulla est praedicatio. Quibus 10 
cum dicitur, quod individua Porphyrius quoque supponat, gratia 
ostendendae praedicationis speciei ea induci dieunt, non quod ea 
Porphyrius de praedicamento esse velit <ut> partes. Boethius 1 vero 
ideo specialissima dicit extrema, ^quod quodammodo et individuis 
posita sint, quia plura contineant quam singula individua, quae quo- 15 
dammodo posita sunt nulli quantum ad significationem substantiae, 
quia scilicet nulla sequuntur propter naturam substantiae demonstran- 
dam inventa scilicet, cum individua propter personalem discretionem 
tantum sint imposita. Unde tota substantia individui sui species dici- 
tur, quia scilicet nullam vel naturam vel formam individuum notat, 20 
quam species non contineat. Nam generalissimum. Unde extrema 
unam tantum habent habitudinem, quia tarn generalissimum quam 
specialissimum. A partibus. Et primum de generalissimis ostendit et 
postea de specialissimis supponens. De generalissimis : et omne, quod 
scilicet genus supra se non habeat, cum sit supremum etc. Cur autem 25 
supremum, deinde aperiemus. Sed etiam individuorum. Dixi, quia 
species non habet eam de his habitudinibus, quae est ad inferiora, 
sed tarnen [ad] individuorum etiam quodammodo dicitur species, quod 
statim determinat, id est continens individua. Hie enim species non 
est sumptum a specialitate, quae erat una habitudinum, sicut quando 30 
dicitur: species generis, sed est sumptum a continentia. Determinant 
■T <?ui e generalissimum. Quandoquidem extrema unam habet habitudinem, 
media vero duas, ergo philosophi describentes extrema unam tantum 
eis assignant habitudinem, mediis vero duas. A causa. Et quod de 
pluribus. Data definitione specialissimi seeundum relationem superioris »5 
repetit aliam seeundum continentiam inferiorum. Ea vero etc. Pro- 
prietatem mediorum assignat seeundum utramque habitudinem eorum. 

3 scilicet] sed A 5 est] sunt A 9 10 ad praedicationem A prae- 
dicando.42 & praedicando L 11 supponat A% superponat A 12 dieunt A>L 
deberent A 13 esse A%L om. A 15 contineat A quae] et A 16 quantum A2 
qr? A 17 nulla] in illa A 22 post habent add. A u quam] quia quod A 
24 suppones A 27 ab inferiora A 28 ad delevi sec. Boeth. 30 sumptum] 
subi A et. v. 31 habitudinem A 35 specialissimi seeundum] specialissimis A . 

1 Boeth., In Porph. ed. H, l. c, p. 215U-16. 



p. 216 « 



1. Die Glossen zu Porphyrius. — De specie. 51 

Et unum quodque. Ne viderentur esse genera ita et species ea quae 
in medio sunt, quod illud quod genus, non esset species, ostendit ea 
utraque esse, sed non eodem respectu. Ea quae sunt. Dixit indefi- 
nite ea quae sunt in medio, esse subalterna, quae repetit, ut de omni- 

5 bus ostendat, quae sunt, scilicet a specialissimis usque ad genera- 
lissima. Vel ideo etiam repetit, ut quandam similitudinem ostendat 
inter praedicamenta et familias, id est generationes, quod videlicet quem- 
admodum in familiis Ultimi dicuntur eisque cognatione iunguntur, ita 
in praedicamentis inferiora superioribus per praedicationem mediorum 

io conectuntur. Nam quia homo animal est et omne animal substantia, 
<homo> quoque substantia esse monstratur, et quia Agamemnon est 
de genere Atrei, Atreus de genere Jovis, ipse quoque Agamemnon 
a Jove descendere cohvincitur. Et ultimum Jovis, Jovis est filius 
scilicet. ,Jovem, inquit Boethius 1 , pro reverentia numinis posuit ulti- 

15 mum. Nam quantum ad veteres theologos Jupiter refertur ad Saturnum, 
Saturnus ad Caelium, Caelius vero ad antiquissimum Opbionem ducitur, 
cuius Ophionis nullum principium est.' 

Sed in familiis. Ne propter similitudinem ascensus datam inter D ggQÜ 
praedicamenta et familias videantur diversa praedicamenta ad unüm 

20 genus posse reduci, sicut diversae familiae ad unum patrem, ideo hoc 
removet per ens, id est de quo magis videretur, quod genus omnium 
esset, quia scilicet de omnibus praedicatur. Sic iunge: in suprädicto 
conveniunt familiae et praedicamenta, sed in hoc differunt, quod in 
familiis diversis homines plerumque reducuntur ad unum principium, id 

25 est ad unum patrem. Sed quare plerumque, id est aliquando, cum omnes 

generationes ad unum, scilicet ad primum hominem, reduci possunt? 

Ad quod respondemus, quia reduci generationes non vult, 

nisi quamdiu certi gradus consanguinitatis computari possunt vel per 

patres, per filios, nepotes, cognatos. Praesens vero hominum ge- 

30 neratio ab Adam iam valde est remota, ut nulli sint in ea qui certum 
cognationis gradum ad ipsum habeant. Vel ideo .plerumque' dicit, 
quia defuncto patre iam ad eum reduci non possunt, quia iam nee 
pater dicitur. In generibus autem et speciebus, diversorum scilicet 
praedicamentorum, | non sie se habet, quod scilicet sicut illi ad unum f. 8r 

35 patrem, ita haec ad unum genus reducuntur. Habet, subaudis: rei 
veritas, vel potius impersonale sit, sicut ,est' verbum aliquando iuxta 
illud Prisciani 2 : ,Est quando Aeoles.' Neque enim. Probat diversa 



3 eadem A 11 homo addidi, lacuna in A 12 Jovis] ignis A 

13 a Jove] ai 9ve A 16 Caelium multi codd. Boeth. Caelum editor 18 rtda- 
tam A 34 quod] quia A 

1 Boeth., I. c, p. 221 10 . 

2 Prise, Inst.gramm. ed. Hertz I 15 u : Est tarnen quando idem Aeolis 
inveniuntur pro duplici quoque consonante digamma posuisse. 

4* 



52 Peter Abaelards Logica .Ingredientibus'. 

praedicamenta non habere idem genus, quia scilicet non habent 
hanc vocem ,ens' genus, de quo magis videretur, cum scilicet de Om- 
nibus praedicetur. A maiori secundum visum vel a partibus vocis 
sie: quia neque ens neque aliam vocem. Sed quia de ente magis vide- 
batur, demonstrat dicens ipsum non esse genus omnium <in> praedi- 5 
camentis positorum. Quod statim quasi a relativis ostendit dicens: 
Nee omnia sunt eius generis, secundum unum scilicet genus, ita quod 
unum supremum genus habeant omnia. Vel a toto potest esse ostensio, 
quod ens non habent commune genus, quia nihil. Quod statim aueto- 
ritate Aristotelis probat dicens: quemadmodum dicit Aristoteles. 10 
Sed potius sunt posita etc. Potius sunt decem genera diversorum 
quam unum omnium. Dictum est, id est ostensum est per instruetionem 
ex dictis Aristotelis, qui tamquam diversa genera decem genera 
omnium sermonum significantium aperit. Qui etiam in Ad aliquid 1 , 
ubi priorem definitionem correxit, quia ex ea sequebatur res unius 15 
praedicamenti supponi alteri, quodammodo insinuavit ex diversitate 
naturae eorum diversa praedicamenta ad unum genus non reduci, 
sed magis ex inscriptione tituli quae est de decem praedicamentis, 
id est de decem primis generibus. Prima decem genera. Principia 
aliorum nominum etiam prima dieuntur haec decem nomina pro eo, 20 
quia omnium aliorum tarn generum quam specierum significationes in 
his decem nominibus ineipiant. Quippe corpus hoc nomen idem propo- 
suit quod substantia corporea, animalis vero idem sentit quod substantia 
corporea animata sensibilis, homo autem quod substantia animata sensi- 
bilis rationalis mortalis. At vero horum decem nominum significationes 25 
a se ipsis sunt nee in aliis nominibus neque res alterius nominis in se 
tenent. Cum enim ens partieipium inflexum ab ,est' verbo Boethius 2 
dicat, unde tempus significat, oportet quoque substantiae nomen 
designaret, si sententiam entis teneret. Cum ergo haec decem nomina 
in aliis per significationem inclusa sint, quasi principia eorum dieuntur, 30 
quorum videlicet sensus quodammodo conficiunt, et prima, cum ali- 
unde ipsa sententiam non contrahant. Unde eorum refellitur sententia 
qui in nomine substantiae generalissimae suseeptibilitatem contrario- 
rum volunt intelligere. Alioquin primum non esset in significatione, 
cuius significatio aliunde descenderet. Vel si omnia. Post auetori- 35 
tatem Aristotelis supponit eiusdem rationem, quare ens non esset 
genus aliorum commune, dicens: vel inquit, id est Aristoteles, si 



12 quam] quod A dictum est om. Brandt, cf. n. 16 in runetionem A 
14 significentur A 22 ineipiantur A cf. p. 55, v. 2 26 vel res neque 

alterius A 27 obest A 32 sententia] anima A 33 generalissimi A 

36 quare] qua si A ens] eis A 37 communem A vel id est inquit 

Aristoteles A 

1 Boeth., In Categ. Arist. PL 64, p. 235 A. 

2 Boeth., In Porph., ed. I. I c, p. 74 15 . 



1. Die Glossen zu Porphyrius. — De specie. 53 

quis omnia vocet entia, non est genus ad illa. Quod statim per de- 
structionem consequentis et antecedentis probat dicens : Si enim etc. 
cum vero. Assumptio est subintellecta prioris et sequentis, qua dice- 
bat: si non praedicatur univoce, non est genus, ac si dicens ita assu- 
5 meret : Sed non praedicatur univoce. Quod patenter ostendit, cum ait ipsa 
praedicamenta communicare tantum in hac voce ens sine ratione sub- 
stantiae eius communi, hoc est cum solum nomen commune habeant et 
non aliquam eius definitionem datam in substantia. In substantia autem 
data est ea definitio, quae in substantia praedicatur, cum videlicet 

10 sententia definitionis in subiecto, de quo ipsa definitio dicitur, conti- 
netur, ut definitio animalis vel rationalis de homine vel Socrate in sub- 
stantia sicut earum definita, animal scilicet et rationale. Unde in sub- 
stantia homo vel Socrates ipsa dicuntur, albus vero cum de homine 
praedicatur vel de Socrate, in substantia non dicitur, quia sensus eius 

15 in vocabulo hominis non continetur, quippe homo nil de albedine vocat. 
Cum itaque omne genus de specie vel individuo in substantia prae- 
dicatur, ita videlicet, quod suus sensus in illis concludatur, substantia 
vero vel qualitas nil de sententia entis denotat, ut supra diximus, non 
potest ulla definitio data secundum nomen entis in substantia de prae- 

20 dicamentis praedicari. Unde entis nomen Aristoteles ad praedica- 
menta univocum non appellat, sicut nee album univoce de subiectis 
substantiis praedicari vult, non quia habeat diversas definitiones, sed 
quia non habet communem substantiae rationem ad primas substantias, 
rationem definitionis, id est rationem intransitive, quae sit definitio, quam 

25 videlicet ipse inPraedicamentis 1 rationem substantiae vocat, scilicet 
in substantia praedicabilem, ut determinatum est. 

Sunt autem, qui vocabulum entis ita aequivoce praedicari velint 
de praedicamentis, ut ita multiplicem sensum habeat quod cum dicitur: 
substantia est substantia, et quantitas est quantitas, qualitas est qua- 

30 Utas et similiter de ceteris praedicamentis, praedicamentum genera- 
lissimorum singulorum significationem tenet. Nobis autem haec multi- 
plicitas non placet, sed idem ubique dicens in eo tantum ad praedica- 
menta non esse univocum dicitur, quod [cum] ens communem rationem 
substantiae ad illa, ut determinatum est, <non> habet atque ideo eorum 

35 genus esse non potest. 

Hinc etiam nullius genus esse convincitur, quod scilicet non in 
quid praedicatur; nil quippe quod ipsa interrogatione perpenditur, 
constans esse interroganti debet ad eam responderi; haec autem in- 

1 essentia A 3 sequentis] se A 11-12 in subiectum A 12 in 
a manu posteriore additum in A 19-20 praedicare A 23 post rationem 
add. A in .28 quod] quae A 29-30 est qualitas 2XinA 32-33 prae- 
dicamenti A 36 quod] quidem A non] de A 37 quod] quam A 38 re- 
spondi i A 

1 Boeth. In Categ. Arist. PL 64, p. 163 C. 



54 Peter Abaelards Logica Jngredientibus'. 

terrogatio: ,quid est', rationabiliter non fit nisi ab eo qui iam credit 
rem eam existere, de qua quaerit. Cum itaque quis quaerit de aliquo, 
quid sit, certum ei esse iam debet, quod existat. Unde ens ei re- 
sponderi non convenit. 

Probat etiam Boethius super hunc locum 1 , ea scilicet ratione 5 
id quod dicimus per ens, praedicamentorum genus esse non posse: 
,Unius enim rei duo genera esse non possunt, nisi alterum alteri sub- 
iciatur. Ac si duo sibimet ita aequalia sunt, ut numquam alterum 
alteri supponatur, haec utraque eiusdem speciei genera esse non pos- 
sunt. Ens igitur atque unum neutrum neutri supponitur. Si igitur 10 
quoniam ens de omnibus praedicatur, omnium genus erit, et unum 
similiter. Sed unum atque ens demonstratum est minime alterum alteri 
praeponi. Duo igitur aequalia singulorum praedicamentorum genera 
sunt, quod fieri non potest.' Sed in hac quidem ratione Boethii 
istud contradicendum videtur, quod <dicit> unius rei duo genera esse 15 
non posse, nisi alterum alteri subiciatur, cum scilicet animal rationale 
et animal mortale homini sint genera et neutrum sit sub altero, nisi 
forte esse sub altero large accipiat, scilicet pro supponi quacumque 
praedicatione alteri, scilicet ita, ut ab eo aliqua rerum continentia sit 
diversum, sicut .rationale mortale' quodammodo subicitur et quaedam 20 
continet quae ,mortale' non includit. Illud etiam fbrtassis calumniam 
habet, quod ait aequalia genera non posse eiusdem esse <speciei>. 
Nam fortasse substantia sensibilis et corpus sensibile quodammodo 
diversa sunt genera et aequalia sicut animal rationale mortale et 
animal gressibile bipes diversae sunt quantum ad signiflcationem spe- 25 
ciei, sed non oppositae et cum sint aequales in nominatione, sunt 
in sententia diversae. Sed fortasse si ad vocum impositionem magis, 
quam ad naturam rerum hoc quod ait Boethius referamus, absolve- 
mus eum dicentes scilicet nulla generalia vocabula quae aequalia fuerint 
inventione, adhuc habuisse, non tarnen hoc natura rerum recusante, 30 
sed magis impositione nominum deficiente. 

Notandum vero quod haec denaria praedicamenta nullam vim 
ex natura rerum contrahere videntur, ut videlicet secundum rerum 
naturam non possent vel plura esse vel pauciora. Sed fortasse cum 
proprietatem inventionis decem generum diligenter attendamus, se- 35 
cundum eam decem generum multitudinem bene esse institutam in- 



2 itaque Ao ita A 5 eas ratione A 8 Ac] At editor Boeth. Ac A 
et cod. R Boeth. 9 genera Boeth. generi A 14 quod Boeth. quam A prae- 
ponitur editor Boeth. praeponi A et codd. LH Boeth. 15 dicit addidi, la- 

cuna in A 19 alteris ita A 22 speciei addidi sec. Boeth. 29 seil.] 
s; A 31 difheiente A 32 post praedicamenta lacuna in A, sed nihil 

deesse videtur 34 cum] i A 36 bone A 

1 Boeth., In Porph. ed. II l. c, p. 224 K 



1. Die Glossen zu Porphyrius. — De specie. 55 

veniemus, in quibus, scilicet decem generibus, omnium aliorum, taüi 
generum quam specierum, significationes incipiant quasi in supremis 
eorum principiis. 

Decem quidem. Confirmavit ratione et auctoritate Aristotelis 225 " 10 

5 decem esse generalissima. Illud idem repetit, ut addat et ostendat, 
quod licet generalissima certum numerum habeant, specialissima sub 
certo non clauduntur. Quod fortasse inde videretur, quod eundem, nu- 
merum habitudinum illi superius assignaverat dicens : .Exstrenia unam 
habent habitudinem.' Ne ergo videretur, quod quemadmodum haec 

10 in quantitate habitudinum conveniunt, cum singula unam tantum ha- 
beant habitudinem, ita etiam | in numero convenirent suae multitu- f. 8v 
dinis, ostendit numerum istorum non esse definitum, sicut est illorum, 
quae sunt genera decem. Individua vero omnino infinita dicit. Nota 
verbum ,infinita' duobus modis accipi posse, vel quantum scilicet ad 

15 naturam, ut tanta dicatur multitudo, quod nee in natura sit numerus 
definitus, quod pessimum est inconveniens, vel quantum ad hominum 
cognitionem, ut est arena maris, quae licet in natura suae essentiae 
certas habeat metas, numerus tarnen lapillorum homini non est de- 
finitus. Et hoc modo individua dicit esse infinita, specialissima vero 

20 non dicit infinita, sed negat esse in numero definito, aliud quidem in- 
tendens per .infinita', aliud per ,non finita'. Per ,non definita' enim 
tantum removet certitudinem numeri a nostra cognitione, per .infinita' 
vero, cum idem innuat, hoc insuper denotat contingere ex mutatione 
significationis singularium vocum, quae modo scilicet significationes sunt 

25 rerum, dum ipsae permanent, modo non. Unde speciaiissimorum, et 
ceterorum universalium non est variabilis significatio, quia si quaedam 
substantiarum pereant, in significatione aliquorum permanent, cum 
sint multorum communia. 

Notandum haue infinitatem ad omnia individua non reduci, 

30 sed maxime ad separabilia aeeidentia et ad animata, quae frequenter 
pereunt. Individua vero lapidis vel animarum permanere semper vi- 
dentur. Sed fortasse dicitur quod quemadmodum individua quaedam 
contingit deperire atque ideo per ea dividendum [est] non est, ita et 
quaedam specialissima, quibus tarnen dividere relinquit. Nam rosa et 

35 lilium non semper permanere videntur, nisi forte quando apud nos 
non sunt, apud alios esse dicantur pro natura terrae et tempore caeli. 
Si quis itaque dicat figurative sie species semper permanere in sua 
significatione per aliquam rem subieetam, poterit obiectionem [ubi- 
cumque] utramque effugere. Qui vero infinita esse individua hinc 

40 quoque notabit, quoü maxime variabilia sint, pro eo scilicet quod fre- 
quenter pereunt speciebus permanentibus, species vero numquam sine 



15 tantum A 20 quidem] quam A 24 quomodo A significante A 
29 Nota tarnen dum A 37 figurat A, 



56 Peter Ibaelards Logica Jngredientibus'. 

istis decidunt, poterit rationem Piatonis in eo fulcire quod cum et 
plura sint individua speciebus et magis instabilia, ideo praecipue 
divisionem fieri inhibuit, considerans scilicet eorum multitudinem 
multo ampliorem et magis in significatione instabilem. Praeterea in 
descensu a generalissimis ad specialissima, quem praecepit fieri per 5 
media, non est umquam dividentium specierum infinita multitudo, cum - 
videlicet unumquodque genus, sicut in Divisionibus 1 dicitur, duas 
proximas species habere naturaliter habeat, quibus sufficienter divi- 
datur. At vero ad divisionem speciei duo individua ita non sufficient, 
sed quot sint, enumeranda. 10 

Specialissima vero in numero quidem quodam sunt. Haec simi- 
liter habent numerum suum, sed non infinitum. Individua autem in- 
finita sunt, quia scilicet non definita sunt, quemadmodum specialissima 
simul anima collecta, et maxime instabilia in significatione sua, ut 
minus in ea possint cognosci. Quapropter quia ita infinita sunt indi- 15 
vidua, iubet Plato terminari divisionem in specialissimis et non porrigi 
ad individua. Et hoc est: hominem descendentem a generalissimis ad 
specialissima dividendo iubet Plato quiescere in ipsis, scilicet spe- 
cialissimis. Locus est a causa, quia scilicet infinita sunt individua. 
Quam etiam causam mox supponit dicens : Infinita, inquit, scilicet 20 
Plato , relinquenda sunt. Et quare relinquenda? Quia scilicet inquit non 
posse fieri disciplinam eorum, id est doctrinam per ea quae et tarn 
multa sunt et non stabilia, ut videlicet antequam perficeretur divisio, 
multa iam perirent, per quae dividere vellemus. 

Sed quaeritur, quomodo Boethius in Libro divisionum 2 25 
hanc divisionem nos doceat et tractet quae est speciei per individua, 
cum Plato eam reprobet. 

Ad quod respondemus, quod non omnia, ut diximus, indi- 
vidua instabilia sunt in significatione, sed quoniam ipse Boethius 
exemplum de instabilibus quoque supposuit, hoc est de individuis ho- 30 
minis, dicamus eum hanc divisionem maxime quantum ad naturam 
tractare, Platonem vero eandem quantum ad actum variationis re- 
probare. Non enim tarn debilis est hominum natura, ut non fortasse 
possit divisionem exspectare. Vel .in natura' dicimus, quia omni tem- 
pore species divisa in natura certum numerum individuorum habet. 35 
Praeterea sie possumus individua colligere, ut facilis sit divisio, sicut 
et ipse Boethius facit dicens: hominum alii sunt hi, qui sunt in Eu- 
ropa, alii qui sunt in Asia. Plato vero negat fieri, cum singula indi- 
vidua computantur. Descendere autem. Non solum de quiete Plato 



3 inhabuit A 6 nunquam A sufficient A 11 vero inde quia quic- 

quid sunt A Haec] hoc A 12 autem si f. sunt A definitura A 13 non] 
ne A 14 maxime] proxime A 

1 Boeth., De divis. PL 64, 877 C - Boeth., De divis. I. c., p. 877 D. 



1. Die Glossen zu Porphyrius. — De specie. 57 

instruit, verum etiam de ascensu. Et hoc est: Jubet Plato dividentem 
speciäcis differentiis descendere per media, hoc est per genera sub- 
alterna, quae scilicet genera, ut contra se poni possint in eadem divi- 
sione tamquam opposita, habent ex significatione differentiarum prae- 

s cipue. Cum enim singulae species in sententia superioris generis, 
quam in se habent, non discrepent, in sensu oppositarum differentiarum, 
quem etiam continent, maxime oppositae esse monstrantur. Et hoc 
est: ipsum [in] dividentern, id est volentem dividere, iubet descendere 
per media, scilicet genera, specificis differentiis, id est secundum vim 

10 specificarum differentiarum, quae videlicet, quia maxime sunt oppo- 
sitae, ex vi earum specierum quibus insunt, ad dividendum et diversi- 
ficandum res generis valent. 

Descendentibus igitur. Quandoquidem per media descendere «.228* 
oportet, ergo necesse est, id est determinatum, ire per multitudinem. 

15 A parte multitudinis. Et hie quidem diligenter naturam descensus et 
ascensus distinguit, quod in descensu scilicet unum per multa disper- 
gimus, in ascensu vero multa sub uno colligimus. Unde statim suppo- 
nit: Ascendentibus vero ad generalissima necesse est multa sub uno 
colligere hoc modo: rationale et irrationale sunt animal et sensi- 

20 bile et insensibile sunt corpus. In ascensu itaque multa sub uno 
unimus, quia dissimilia convenire monstramus. In descensu vero qui 
fit per divisionem, convenientium rerum differentiam e contrario mon- 
stramus. Collectivum enim. Duo probat quae dixit, scilicet quod in 
ascensu colligitur et in descensu dispergitur, quia videlicet genera et 

25 species, sub praedicatione quorum inferiora eorum uniuntur, collectiva 
sunt. Ipsa vero inferiora sunt distributiva. A causa. Et hoc est: 
Species est collectivum multorum in unam naturam, id est speciale 
vocabulum res subieetas nominat secundum id quod conveniunt et 
sibi similes sunt. Natura enim est teste Boethio 1 similitudo rerum 

30 nascentium. Et magis id quod genus, quia scilicet plura conveniunt 
in genere, quam in specie. Particularia vero, id est specialia, et sin- 
gularia, id est individua, dividunt quod unum est, hoc est res illas 
nominant ut differentes. Quod statim in partibus ostendit dicens: 
Nam plures homincs sunt unus convenientes partieipatione speciei, 

35 id est secundum hoc quod speciale vocabulum partieipant. Quippe 
ex eo quod singuli sunt animal rationale mortale ac per hoc invicem 
convenientes, nomen hoc quod est homo, singulis est impositum. Nee 
hoc loco dieimus res diversas in communi nomine convenire, sed magis 
naturalem earum convenientiam attendimus secundum communem 

40 causam impositionis nominis, quod non minus permanent nomine quoque 



6 discrepent] deeipient A 11 oar spes A 18 ageneral A 19 et] 
idest A 23 quod addidi ex A<l 30 scilicet] si A 36 rationale mor- 

tale] nüm A 

1 Boeth,, In Categ. Arist. PL 64, p. 166 A. 



58 Peter Abaelards Loglca ,Ingredientibus'. 

non imposito. Particularibus autem 1 , ac si diceret: Unus homo est 
communis, hoc est, res huius nominis ,homo' nominatae ab eo ut unae 
et communes, id est convenientes, sunt plures, id est differentibus parti- 

f. 9r cularibus, | id est secundum hoc quod inferioribus nominibus distin- 
guuntur. Divisivum enim. Duo probat, quae novissime dixit, scilicet 5 
quod particularia vocabula, quae sub homine sunt, distributiva sunt, 
et quod hominis nomen adunativum est, quia scilicet omnia particu- 
laria illud habent, et esse commune, id est universale, hoc habet. A 
totis. Et hoc est: Singulare semper, id est omne, est divisivum, hoc 
est rem suam nominans ut düferentem a re alterius, et quod com- 10 
mune est, id est universale vocabulum, est collectivum et adunativum, 
quod videlicet sie plura nominat, ut ea adunet, id est ut convenientia 
appellet. 

Nota autem, quod, utait Boethius supraTopica Ciceronis 2 , 
Plato hanc scientiam dividendi et coniungendi dialecticen appellat, 15 
Aristoteles vero logicam vocat, quam Cicero definivit diligentem 
rationem disserendi. 

2308 Assignato autem. Postquam definivit genus et speciem, deter- 

minavit, quae sint genera generalissima, quae subalterna, quae species 
specialissimae, quae non, et pleraque alia tarn de generibus quam 20 
de speciebus monstravit, ad determinandam praedicationem tarn gene- 
rum quam specierum accedit, ostendens scilicet genera non solum de 
proximis speciebus praedicari, verum etiam de omnibus, quae suppo- 
sita sunt speciebus et omnia superiora de quibuslibet inferioribus prae- 
dicari monstrat, inferiora vero de superioribus minime. Hie enim ,prae- 25 
dicari' ut de contento aeeepit, quantum maioribus vel aequalibus con- 
venit, quod ipse determinat, ibi scilicet : Oportet aut de aequis aequa 
praedicari etc 3 . Quod autem de praedicatione nos instruit — de scilicet 
praedicatione tarn genus quam speciem definiendo mentionem fecerat — , 
maxime ad argumentationes valet, ut videlicet ad eas componendas 30 
veram complexionem terminorum sciamus eligere, ut scilicet noveri- 
mus, qui termini de quibus veraciter praedicentur. 

Sed hie quidem praedicationis modos diligenter dis.tin- 
guamus. Accipitur autem praedicari uno modo quantum ad enun- 
tiationem solam, sive veram scilicet sive falsam, sive affirmativam 35 
sive negativam, secundum quod quidem in omni praedicatione cate- 
gorica praedicativa dicitur vel in omni categorica propositione prae- 
dicatum esse dicitur 4 . Alio modo praedicari sumitur non tantum 



1 impositi A 7 ad una tm A 10 alterius] altaris A 12 sie] si A 
14 topyca.4 19 quae 2 X.in A 26 aequalibet A 28 Quam A 38 praedicatur A 

1 Abaelardus, Theol Christ ed. Cousin II, p. 486 (PL 178, 1250 A); 
cf. Brandt, l. c, p. 228 9 nota. 2 Boeth., In Top. Cic, PL 64, 1045 B. 
3 Boeth., In Porph. ed. II l. c, p. 230 ". 4 Cf. supra, p. 17 25. 



1. Die Glossen zu Porphyrius. — De specie. 59 

secundum simplicem constructionis enuntiationem, verum potius se- 
cundum ipsius inhaerentiae veritatem, secundum quam scilicet 
animal de nomine praedicari dicitur, non etiam lapis, cum hoc videlicet 
nomen homini veraciter coniungibile sit, illud vero minime. 

5 Hie autem seeundus modus in praedicatione, quantum scilicet ad 

veritatem inhaerentiae, plures alios modos sub se continet. Eorum 
enim quae de aliis praedicabilia sunt, quaedam de eis ut de prorsus 
contentis praedicantur, sicut maiora vel aequalia, quae totam subiecti 
termini nominationem continent. Alia vero minime ut de contentis 

10 praedicantur de his de quibus vere enuntiantur, sicut species de genere 
particulariter vel definite vel excedens vel excessum de excedenti et 
excesso. Quae vero de aliquo ut de contento vere praedicantur, de 
ipso ut de minori in quid praedicantur, ut animal de homine, [non] 
de Socrate vero non. Et hoc quidem modo, quo alterum de altero ut 

15 de minori in quid praedicatur, Aristoteles 1 primam substantiam 
praedicari negat. 

Videtur itaque ex usu auetorum praedicari secundum diversas 
significationes aequivoce sumi, modo scilicet large quantum ad quam- 
libet enuntiationem, modo strictius ad inhaerentiae veritatem, modo 

20 paulo strictius, quantum ad illa quae de minoribus in quid praedicantur 
ut de contentis secundum hunc locum Prophyrii [modo strictius 
quantum ad illa quae de minoribus in quid praedicantur], secundum 
quod Aristoteles individua praedicari, ut diximus, negat. 

Nunc autem deveritatepraedicationis pauca perquiramus 

25 et quae obici solent, et ponamus et dissolvamus. Quaeritur enim 
cum genus de specie praedicatur vel voces diversae sententiae sibi 
coniunguntur, quomodo vera esse possit enuntiatio, cum dicitur: homo 
est animal, homo est albus. Quippe [est] homo <in> eo tantum rem 
nominat quod homo est, album vero in eo simpliciter, quod album est. 

30 Si enim in ista aeeeptione voces sibi coniunguntur per ,est', videtur 
hie esse sensus, quod in quantum est homo, sit albus, quod falsum 
est. Vel cum animal rem simpliciter in eo notet, quod est substantia, 
animalis scilicet, homo vero in eo quod est rationalis, inde videtur 
hie enuntiatio, qua dicitur: homo est animal, omnino falsa, ne scilicet 

«5 dicatur: animal formatum, rationalitate scilicet et mortalitate, est animal 
simplex et informe. 

Si quis autem dicat animal, quando homini copulatur, non sim- 
pliciter sumi, sed formas quoque inferiores determinare, utpote rationale 



1 verum] num A 10 de his quidem quibus quinque vere A species] 
plures A 16 neget A 21 Porfirius A 21-22 modo — praedicantur ex 
dittographia irrepsisse videntur 25 Quaeritur] Quare A 28 est homo eo A 
29 quod 1 ] quam A 34 scilicet] si A 37 hominis A 

1 Boeth., In Categ. Arist. PL 64, 181 D. 



60 Peter Abaelards Logica .Ingredientibus*. 

et mortale, iam non genus de specie praedicatur, sed potius idem 
de se ipso praedicatur. Quippe animal formatum rationalitate et mor- 
talitate idem est penitus quod homo. 

Sive itaque animal simpliciter acceptum sive differentiis in- 
ferioribus affectum praedicari dicamus, inconvenientia incurrere vi- s 
demur. 

Sed ad hoc respondendum est, quod cum dicitur: ,homo est 
albus', re vera homo rem simpliciter notat in eo quod homo est, nil 
penitus de significatione animalis tenens, et animal album nil penitus 
de humanitate innuit, et in hac vi simpliciter singula accipiuntur, dum 10 
copulantur. Non tarnen tanta est vis verbi copulantis vel totius enun- 
tiationis, ut hominem esse album in eo quod homo est, proponat, sed 
simpliciter denuntiet idem quod est homo, esse id quod album est. 
Alioquin modalis enuntiatio esset, non simplex et vere proponi posset 
nullum animal esse hominem vel album, quia nullum animal in quantum 15 
est animal, vel homo vel album, et licet [vel] animalis praedicatio nil 
de humanitate notet, eam tarnen non removet. Unde cum dicitur: 
,homo est animal', neque monstratur homo esse animal, quod inferiores 
habeat formas, neque esse animal, quod non habeat, sed simpliciter 
dicitur esse animal, et licet ipse homo semper sit animal formatum 20 
rationalitate et raortalitate, non id tarnen semper proponitur, sed modo 
simpliciter dicitur ipse esse animal, modo etiam esse animal rationale 
mortale, et utrumque verum est. Nam istud .simpliciter' non ad 
essentiam rei, sed ad vim enuntiationis refertur, ut videlicet 
homo simpliciter dicatur esse animal, nonut [si] sit simpliciter animal. 25 

Sed fortasse opponetur, quod aliter enuntiatio proponit quam 
scilicet res se habeat, cum videlicet ipsa simpliciter <proponat> nee 
tarnen res se simpliciter habeat. Unde falsa videtur enuntiatio. Quod 
non est, quia id quod in re non est, non proponit. Nam sicut verum 
est hominem esse hominem, ita etiam esse animal neque refert ad 30 
veritatem, si alius est modus enuntiationis propositionis 
quam substantiae rei. Nam cum solus Socrates non sit gram- 
maticus, solus tarnen quandoque dicitur esse grammaticus, quod de eo 
solo quandoque agitur, ut videlicet de nullo alio loquamur. Neque id 
quidem proponimus, quod ipse solus sit grammaticus, quod falsum est, 35 
sed de eo solo dieimus, quod sit grammaticus, quod verum est. De 
nullo scilicet alio loquentes et solus dicitur esse grammaticus et 
vera est enuntiatio, nee tarnen solus est grammaticus, et tantum 
dicitur loqui, et vera est enuntiatio, nee tarnen tantum loquitur, sed 
etiam ridet. 40 



11 verbi] ubi A 16 vel animal praedicata A 17 humanitatis A 

removeret A 19 quod] neque quando A 25 si sit A forta A 28 ta- 
rnen] tantum A 32 quam] sub equam A non] inde A. 



1. Die Glossen zu Porphyrius. — De specie. 61 

Quaeritur autem, quid praedicetur vel subiciatuf per uni- 
versalem vocem. Sed sicut nullam rem intelligi volumus in 
universali voce, ita nee aliquam praedicari vel subici. Cum enim res 
animalis nulla sit, nisi [hie] haec vel illa, hanc autem vel illam non 
5 intelligamus, nullam rem penitus praedicare per nomen ,animal' 
possumus nee similiter de re aliqua agere per nomen, hominis 
scilicet. 

Sed huic quidem sententiae plane auetoritas videtur adversari. 
Ait enim Boethius in primo Hypotheticorum 1 , quod id quod in 

io praedicativa propositione subicitur, illius suseipere nomen videtur, 
quod in eadem propositione praedicatur, ut cum dieimus : homo est 
unimal. Ex quibus verbis rem subici et rem praedicari per univer- 
salia quoque vocabula patenter monstrare videtur. Sed valet, quod 
ait rem subieetam suseipere nomen rei praedicatae vocis, ut his verbis 

15 totum sensum propositionis aperiret, ac si diceret hominem esse 
animal. 

Et nota quod aliud est dicere hominem esse animal, aliud de 
homine quod sit animal, et aliud est dicere de quodam homine, quod 
currat, aliud quod quidam homo currit. Qui enim dicit : .quidam currit', 

20 de nullo ostendit, quod currat. Quippe neque de hoc neque de alio, 
et tarnen dicit, quod quidam currit. At vero qui dicit: ,Socrates 
currit', non dicit, quod quidam currit, sed ostendit de quodam, quod 
currit, quia de Socrate, et ita de homine. Qui vero dicit vel : ,homo 
currit', vel : ,quidam homo currit', neque de homine [de] quodam dicit, 

25 quod currat, sed tarnen hie dicit, quod homo currit, ibi quod quidam. 
Unde aperit aliud <esse> dicere de quodam, aliud dicere [est] quod 
quidam, sicut et aliud est dicere de nullo, aliud dicere, quod nullus. 
Qui enim omnino tacet, de nullo homine dicit, quod currat, nee tarnen 
dicit, quod nullus currat, cum omnino taceat. 

30 Sic continua: Assignavi 2 , id est monstravi, superius genus etc. 

et hoc assignato et insuper assignato uno genere super multas species, 
speciebus vero pluribus sub uno genere assignatis, et quod plures 
species sunt sub uno genere naturaliter semper, probat ab effectu, 
quia scilicet omne genus divisibile per multas species. His videlicet 

35 ostensis hoc insuper determinandum est, | quod genus semper prae- f. 9v 
dicabile est etc. Et omnia superiora de omnibus suis inferioribus, 
ut de contentis scilicet, praedicantur. Neque enim. Probat ab effectu, 
quod species non praedicetur de genere ut de contento, quia non fit 
conversio de specie ad genus. Oportet autem. Quomodo praedi- 

40 cationem hie aeeipiat, determinat, scilicet ut de contento, quod est 



19 rem] resii A 13 monstrante A 14 subiectum A 17 quod] 
quam A 26 apertit A 31 assignat A 39 Quomodo] qm A 

» Boet\i.,Desyll.hyp.PLQ4,8Z2C. 2 Boeth.Jn Porph. ed.IUc.,p. 230«. 



62 Peter Abaelards Logica Jngredientibus'. 

maioris tantum vel aequalis. Alioquin faisum videretur speciem non 
praedicari de genere. Neque enim. In partibus ostendit, quod minora 
non praedicantur de maioribus, vel ab effectu, quod scilicet non di- 
cimus ita animal esse hominem, id est universaliter etc. De quibus 
autem. Exemplificavit de praedicatione generis ad speciem et vult 5 
exemplificare de praedicatione generis ad individua supposita speciei. 
Ideo sie ait: de quibus autem etc., ac si diceret: Non solum autem 
genus praedicatur de specie, sed etiam de suppositis speciei. Neces- 
sario sive ,semper' ad universalitatem respicit, ac si diceret : esse genus. 
Usque ad generalissimum. Inclusivum est illud ,usque', non exclu- 10 
sivum, quia inter praedicabilia includuntur etiam generalissima. Si enim. 
In partibus ostendit genus praedicari de suppositis speciei et generis, . 
genus illud etiam, quod remotius est ut generalissimum, quia scilicet 
animal de Socrate et substantia praedicatur. Et hoc est: Cum verum 
sit dicere Socratem esse hominem, omnem autem hominem verum 15 
sit dicere esse animal, et rursus cum verum sit dicere omne animal 
substantiam, verum erit Socratem quoque dicere substantiam, et est 
forma syllogismi. Si enim. Vere tarn animal quam substantia prae- 
dicatur de Socrate, quia omnia superiora de inferioribus suis a triplici 
toto. Species quidem. Quod ait superiora de inferioribus praedicari, 20 
diligenter distinguit, quae scilicet de quibus habeant praedicari. Si 
plura sint media, id est cum plura sint, ac si probatio sit. Non enim 
dubitative dixit, quod superius dixerat in unoquoque praedicamento 
esse subalterna. Poterit fortasse et dubitative dici propter praedica- 
mentum Ad aliquid, in quo sub generalissimo sola dieuntur esse 25 
specialissima, quod alias convenientius ostendemus. Quod si verum 
est, hoc quod hie dicit, quasi correctio et quaedam determinatio est 
illius, quod superius dixerat seeundum alios. Vel etiam ideo dixit: 
,si plura sint', quod subalterna maxime deficiunt in voce. Dicitur 
enim. Vere generalissimum dicitur de generibus, speciebus, individuis, so 
quia de omnibus suppositis. A toto. Solum autem species, id est quae est 
tantum species, non etiam genus. Individua, ut Socrates de albo 
vel hoc animali dicitur ut de contento et non de pluribus particularibus, 
id est plura nominantibus, sicut et superius in definitione universalis 
plura seeundum nominationem vocabula determinavimus 1 . Individuum 35 
enim. Vere individua de uno praedicabilia sunt, quia ista, et unde 
hoc? Quod, scilicet quia, ista, quod ideo individua, quia videlicet ista 
sunt individua: Assignatio consequentiae vel argumentationis seeun- 
dum habitudinem subiecti. Solus sit. Nota hie individuum manifeste 



1 vidr A 3 minoribus A 5 et ponit post generis A 6 speciei] 
specie A \\ Si] Sed A 14 et] etiam A 18 Si Boeth. Spe A 19 a duplici A 
20 Quod] Qd (Quidam) A 21 si] sed A 22 sunt] sint A 80 enim 

multi codd. Boeth. autem editor. 

1 Ct. supra, p. 17 7 . 



1. Die Glossen zu Porphyrius. — De specie. 63 

accipi secundum actum continentiae, non secundum naturam, secun- 
dum quod et phoenix individuum bene dicitur et quodlibet universale, 
si ad unicam significationem sit reductum. 

Individua ergo. Dixit individua de uno praedicari, species p °^4m 

5 autem sive genera de pluribus. Quod bene dictum esse monstrat, cum 
scilicet proprietates individui quibus simul iunctis res sua a ceteris 
omnibus dividitur, unicae sint, proprietates vero speciei communes 
pluribus. Proprietates autem vocat nomina a proprietatibus, scilicet a 
formis aliquibus, sumpta, per quae simul iuncta singulare vel univer- 

io sale vocabulum secundum rem subiectam determinatur, cum videlicet 
ad nominationem eius a ceteris rebus separandam integre sumpta 
maxime afferimus vocabula, ut cum Socratem a ceteris omnibus 
dividere volumus, dicimus: calvus, simus, senex, filius Sophronici, ad 
significationem vero hominis dividendam a ceterarum significationibus 

15 dicimus: rationale, mortale. Vocabula autem proprietates hoc loco vo- 
camus, quia si ad rerum naturam respiciamus, nulla erit proprietas, 
quae sit Socratis quae non sit hominis, vel quae sit hominis, quae 
non sit alicuius hominum, vel quae sit communis pluribus. 

Sic continua: Dixi individua de uno tantum praedicari, et merito, 

20 quod ex eo apparet, quia proprietates individuorum, hoc <est> illa 
nomina sumpta a proprietatibus quae afferuntur ad significationem 
individui proprie et integre demonstrandam atque a ceteris omnibus 
separandam, numquam simul omnes alii conveniunt, quia scilicet nullus 
alius invenitur, qui sit calvus, simus etc. Et licet sub illatione hoc 

25 ex superioribus pendere videatur, tarnen ad probationem superioris 
in sensu ponitur, ut magis haec coniunctio hoc loco comprobativa sit 
quam illativa, sicut frequenter tarn in Prisciano 1 quam alibi habetur. 
Quod antem individua constare <dicit> ex proprietatibus, tale est habere 
naturaliter tot proprietatum fanimarum] nomina, quae nulli alii simul 

so per praedicationem aptari queant. 

Notandum vero, quod ex hoc loco, ubi scilicet ait individua 
constare ex proprietatibus, quidam convincunt ita individua per 
accidentia effici, sicut species per differentias, nisi quod differentiae 
substantialiter informant, accidentia vero non. Sed tarnen et acci- 

95 dentia individua faciunt et ea quoque in nomine individuali intelligi 
volunt, sicut rationale, mortale in nomine speciali. Unde et Priscianus 
propria nomina ad [significandas] designandas proprietates respondere 
dicit 2 . Quod etiam ex hoc comprobat, quod cum Aeneas viso Mar- 

5 post dictum add. A est om. A%L 7 dividitur A 2 dividimus A uni- 
cae Ai univocae A 11 separandam M superandam A 14 certarum A 
20 quod Ai quia AL hoc <est>] id est L 23 quia] Quare A 25 supe- 
riori A 31 ubi] ut A 32 conviciunt A 34 tarnen] tantum A 

1 Prise, Inst, gramm. ed. Hertz II, 101 6 . 

2 Prise, l. c. II, p. 123 3-12; ef. I, 58 2«. 



64 Peter Abaelards kogica .Ingredientibus'. 

cello quaereret: quis pater ille virum qui sie comitatur euntem, et 
responderetur ,Marcellus', non propter substantiam quam videbat, re- 
sponsum est: .Marcellus', sed propter ignoratam qualitatem, quam sensu 
pereipere non poterat. Cui etiam Boethius consentire videtur in 
editione seeunda super peri ermenias 1 , ubi proprietatem Pia- 5 
tonis ficto nomine platonitatem appellat. 

At vero si individua hominis per accidentales proprietates effici 
dicamus, ut Socratem vel nunc hominem, profecto aeeidentia quae 
perfectiva sunt individui, priora sunt naturaliter individuis, quibus esse 
conferunt, sicut rationalitas homine vel albedo albo corpore. Quare 10 
aeeidentia ei inesse non possunt. Si autem <in> individuis non fun- 
dantur, nee in speciebus, quippe species tota est individui substantia, et 
quaecumque in seeundis fundantur et in primis etiam substantiis earum. 

Amplius cum Socratis nomen aliquod aeeidens notet, quomodo 
illud per aeeidens inerit Socrati, cui non potest adesse et abesse praeter 15 
corruptionem ? Quippe cum Socrates dicatur homo talis, aeeidenti 
vero perempto per quod talis est, non possit talis remanere, profecto 
nee Socrates remanere poterit aeeidenti destrueto, sicut nee homo 
in eo quod homo est, perempta rationalitate, per quam existit. 

Dicimus itaque individua in personali tantum discretione consi- 20 
stere, in eo scilicet quod in se res una est discreta ab omnibus aliis, 
quae omnibus etiam aeeidentibus remotis in se una personaliter semper 
permaneret nee alia efficeretur nee minus hie homo esset, si mnia 
quoque separarentur aeeidentia, ut si hie calvus non esset vel hie simus. 

Et sunt plerique qui hunc hominem non per aeeidentia effici 26 
volunt, sed Socratem, <quia Socrates) est non in eo quod est hie homo, 
sed in eo quod est Socrates. Non enim volunt hoc vocabulum quod 
est ,hic homo' aliud notare nisi hominem in hac personali essentia; 
hoc vero nomen quod est Socrates, aeeidentis designativum dieunt et 
quid am omnium aeeidentium eius sive separabilium sive insepara- 30 
bilium, quid am inseparabilium tantum, qui dam cuiusdam propriae 
formae ex aeeidentibus innatae, quam soeratitatem proprie vocant. 
At vero alii, qui in nomine Socratis omnia esse aeeidentia intelligunt, 
sie quoque ipsum impositum fuisse dieunt, ut omni tempore quo pro- 
feruntur, omnia quae tunc haberet aeeidentia, significaret, et eius signi- 35 
ficationem frequenter variari concedunt seeundum aeeidentium varia- 
tionem. Et hi quoque soeratitatem totam aeeidentium collectionem 
vocant. Nee tunc soeratitas una res est per naturam, sed composi- 
tum individuum. Hi vero qui soeratitatem vocant proprietatem ex aeei- 
dentibus, in natura eam individuum appellant humanae compositionis 40 
ex aeeidentibus innatae. 



2 respondetur A 24 ut si] At vero A 32 sqq. soeracitatem A 34 sieque A 
1 Boeth., Comm. in libr. Arist. JIeqI %*. ed. M eis er II, 137 6 . 



1. Die Glossen zu Porphyrius. — De differentia. 65 

Sed cum velint omne individuum per accidentia effici, oportebit 
rursus ipsam socratitatem per propriam formam effici et illam iterum 
per aliam usque in infinitum. Praeterea si nomen Socratis accidentis 
designativum velint, non magis individui hominis quam ,hic homo 

5 albus' nee iam substantiale vocabulum est, cum aeeidens notet. Unde 
pro eodem penitus haec duo nomina Socrates et hie homo in hac 
arte aeeipimus et nullius accidentis Socratis designativa esse hie vo- 
lumus, sed tantum hominis substantiam in personal! discretione de- 
signare. Si quis tarnen ad significationem quoque aeeidentium nomen 

10 Socratis detorqueat, non licet alteram nominis aeeeptionem fieri, sed 

in ea significatione eam non proprie hominis individuum dici concedimus. 

Notandum etiam quod ait: Jndividua huiusmodi', id est indi- 

vidua substantiae, quippe cum ceterorum praedicamentorum indivi- 

dua non ita proprietatibus iterum informantur, ut in infinitum pro- 

15 prietates extendantur Hae vero proprietates quae hominis. Et ne 
rem aeeiperemus quae eadem est cum rebus individuorum, addit .com- 
munis', hoc est universalis nominis, quod est homo. Eaedem simul 
pluribus insunt, videlicet nomina .rationale, mortale' a proprietatibus 
sumpta, et quia dixerat ,in pluribus', ne ideo videretur, quia non essent 

20 in omnibus, subdit: magis, id est melius, dicere possum in omnibus f ]Q r 
hominibus. \ Continetur igitur. Epilogat breviter quod dixerat, sie in- Boeth. 
ferens: Quandoquidem diffuse de praedicatione vel subiectione egi- P«236 7 
mus, ergo breviter recolligamus quae diximus. A causa vel seeundum 
exempla a partibus fiat illatio. Totum enim. Probat utraque quae 

25 dixit, quod scilicet individua sub specie sunt, species sub genere quasi 
partes, quia scilicet genus est totum specierum et species individuo- 
rum. A relativis. Sed pars quidem alterius, hoc est generis, totum 
vero non eiusdem, sed aliis, hoc est individuis. Et vere aliis est 
totum, quia partibus est totum. A parte aliorum. Nam partes pro- 

30 prie hie aeeipit, sicut in Divisionibus 1 , quae non sunt species. 



Tractatus de differentia. 

Differentia vero. Cur post speciem differentiam tractet statim, Bo ®*|!' 

». 239 18 
supervaeuum est dicere, cum illud quoque mirabile videtur, cur non 

ante speciem traetaretur, sicut supra meminimus 2 . Ante proprium 

35 vero vel aeeidens recte differentia ponitur, quia eis naturaliter prior 

est, cum ipsam quoque speciem quam complet, naturaliter praecedat, 

qua etiam, specie scilicet, illa duo naturaliter sunt posteriora. 



14 in A<i om. AL 18 insunt] non sunt A 21-22 infert^4 25 dixit A% 
dicit A 30 non A 2 nam A 31 Tract. de differentia addidi 36 quam A 2 L 
om. A complet A 2 L compleret A 

1 Boeth., De divis. PL 64, p. 887 D. 2 Cf. supra, p. 41 3 . 
Beitr. XXI. Geyer, Abaelards philoB. Schriften. 5 



66 Peter Abaelards Logica .Ingredientibus*. 

Et nota, quod licet de substantiali differentia hie tan tum inten- 
datur, tarnen non de ea tantum agitur, sed etiam accidentales diffe- 
rentiae ad eius discretionem traetantur. Differentias namque hoc loco 
vocat formas omnes, quibus res aliqua ab alia uno tempore diversa 
est vel a se ipsa mutata seeundum temporis successionem. 5 

Et sciendum, quod illae tres differentiae superius 1 distinetae, 
genere scilicet et specie, numero, seeundum materiam, hoc est ipsius 
rei essentiam, aeeipiebantur, hae vero tres quas hie ponit, communis 
scilicet differentia, propria, magis propria, in formas aeeipiuntur. Est 
namque communis differentia aeeidens separabile, per quod res sub- 10 
ieeta sive ab alia re diversa est sive in se ipsa alterata. Propria 
vero differentia est aeeidens <inseparabile>, magis propria substan- 
tialis differentia, id est speeifica <quae speciem) confert, ut haec ani- 
matio corpori adiuneta ipsum corpus animatum facit vel haec ratio- 
nalitas animal rationale. 15 

Quaeritur autem, quae sit huiusmodi divisio differentiae, quod 
scilicet alia communis etc. Et videtur aequivoce dici nomen differentiae 
de substantiali differentia et de accidentali et proprie substantialem 
differentiam significare, in qua quidem significatione frequenter et 
determinate sumimus. Ac seeundum haec divisio aequivocationis 20 
quantum ad substantialem differentiam et alias duas. Poterit quoque 
divisio esse vocis in modos, ac si ita dicamus: differentia, id est forma 
quae differre facit, vel communiter differre facit, hoc est ita quod 
separabiliter aeeidit, vel proprie, id est inseparabiliter, vel magis pro- 
prie, hoc est substantialiter. Et tunc quidem nomen differentia univoce 25 
sumitur, ex eo scilicet singulis formis <conveniens>, quod subieeta dif- 
ferre faciant. Et hoc magis videtur velle positio adverbiorum, quae vi- 
delicet adverbia proprie modos appellamus. 

Sic continua: genus et species dieuntur supradictis modis, sed 
differentia istis. Et sie quidem magis proprie litera legitur, ut de 30 
subiectis agamus hoc modo: dicitur, hoc est dici solet, quaedam 
subieeta esse differentia communiter, hoc est per communem diffe- 
rentiam, quaedam proprie etc., ad quod sequens litera bene concordat, 
cum statim ea quae communiter differunt, <ponat> dicens ea esse 
quae differunt alteratione aliqua vel ab aliis vel a se ipsis. Et dicitur 35 
hoc loco idem esse alteratio quod est aeeidens separabile, propterea 
scilicet quod communem differentiam esse aeeidens separabile defi- 
niunt. Sed iam profecto non omnem differentiam aeeipiemus, seeun- 
dum quod subiectum a se mutatum est. Omnis namque motus hanc 



12 inseparabile L om. A A2 13 quae speciem addidi; cf. p. 67 * 

corporum A 16 Quaeritur] quare A 22 esse] ome A 27 positio A% 

propositio A 32 communem] communiter A 33 sie qns A concedat A 
39 mutata A 

1 CF. supra, p. 36 9 . 



1. Die Glossen zu Porphyrius. — De differentia. 67 

differentiam facit, et sicut Socrates per sessionem praesentem quam 
prius non habebat, de se ipso diversus factus est, ita etiam per cica- 
tricem quae est inseparabile accidens, vel caecitatem, et hoc corpus 
a se ipso per animationem, quae est differentia substantialis. Ut igitur 

5 omnera modum differendi a se includamus sub communi differentia, 
alterationem hoc loco intelligimus omne accidens inseparabile, quo ab 
alio differunt, et quamlibet insuper formam, secundum quam a se 
ipsa res quae eam suscipit, mutata est. Iam communis differentia 
non solum separabilia accidentia continebit, verum etiam [secundum] 

io quamlibet formam, secundum hoc quod rem subiectam a se ipsa alterat. 

Sic lege: Communiter differre dicitur alterum ab altero, quod 

differt quadam alteritate, et insuper communiter differre dicitur, quod- 

cumque differt alteritate non tantum ab altero, sed quocumque modo 

differat. Quod statim determinat dicens: vel a se ipso vel ab alio, id 

15 est sive ita quod a se differat sive ab altero subiecto, communis diffe- 
rentia secundum utrumque dicitur. Differt enim. In partibus ostendit, 
quod alterum subiectum per huiusmodi differentiam ab altero differt 
et a se ipso. Et ipse a se ipso differt scilicet vel eo existente puero, 
hoc est per pueritiam quam modo habet, qui prius erat infans, et 

20 per virilem aetatem quam prius non habebat, vel per hoc quod facit 
aliquid a quo prius quiescebat, vel quiescit ab eo quod prius faciebat. 
Et semper differt videlicet Socrates a se in alteritatibus vel mutatio- 
nibus, id est per alterationes habendi se aliquo modo quo prius se 
Socrates non habebat. 

25 Nota autem, quod hoc loco qui dam non solum differentiam 

appellant praesentem formam, verum etiam praeteritam, ut pueritiam 
quoque Socratis praeteritam differentiam eius dicunt, per quam a se 
differre dicitur, in eo scilicet, quod eam habuit quam modo non habet. 
Nos vero illud quod omnino non est, nee differentiam esse nee formam 

30 nee aliquid esse concedimus. 

Proprie autem. Ostensis, quid sit differre communiter, prosequitur, 
quid sit differre proprie vel magis proprie. Cicatrix autem. Dupliciter 
nomen cicatricis hie aeeipe, pro aeeidenti scilicet, cum dicitur: ,cicatrix 
inseparabile accidens est' et pro subiecto, quando subicitur .cum occal- 

35 luerit', qualitas quippe non occallet, sed fundamentum. Rationali qua- 
litate, id est qualitate faciente ipsum hominem rationalem, quae est 
scilicet rationalitas, quae bene speeifica dicitur, quia in substantiam sub- 
iectam materiam promovet et speciem esse facit, id est rem speciei, quae 
homo est. Universaliter ergo. Postquam diff erentias ab invicem se- p 044 i 

40 gregavit ostendens [id est] quae communes sint, quae propriae, quae 
magis propriae, rursus omnibus illud quod commune habent in eo quod 
differentiae sunt, assignat, facere scilicet alteratum, id est quocumque 



18 vel eo] Ideo A 40 quae super lineam scriptum. 



68 Peter Abaelarüs Logica Jngredientibus'. 

modo diversum, illud cui insunt, sed tarnen diversis modis. Quos 
modos statim distinguit dicens has ita facere diversum, quod aliud 
faciunt, illas vero minime. Sic infert a partibus: Quandoquidem 
tarn communis differentia quam propria <quam> magis propria alterat, 
id est diversii'icat, ergo omnis differentia. Alteratum solum, hoc est s 
non etiam aliud substantialiter. Est autem ,aliud esse' idem quod 
,differre specie'. Unde Socrates a Piatone alius personaliter dicitur, 
sed non aliud substantialiter, cum humanitatis natura non discrepet. 
Differentiarum ergo. Quandoquidem communes et propriae diffe- 
rentiae faciunt alteratum solum, magis vero propriae etiam aliud genus, le 
quaedam differentiae faciunt hoc, quaedam illud. A partibus. Mae 
vero, quae alteratum, solum scilicet, faciunt, dicuntur simplices diffe- 
rentiae, hoc est non etiam in substantiam speciei promoventes. Ani- 
mali enim. In partibus ostendit differentias facientes aliud et faci- 
entes solum alteratum. Differentia rationalis, id est differentia fa- 15 
ciens rationale, quae est rationalitas. Et speciem animalis, id est 
rem speciei animalis, quae est homo. 

Quaeri potest, quando rationalitas advenire dicatur animali, 
utrum scilicet quando in ipso animali iam est vel quando ipsa in eo 
nondum est. At vero quando in ipso iam est, quomodo ei advenit 20 
aut quomodo speciem facit, quae iam est adiuncta differentiae mate- 
riae? Si enim fit aliquid, nondum est teste Aristotele 1 . Quod si 
animali advenit, quando in ipso non est et tunc speciem eius facit, 
profecto tunc advenit et agit, quando omnino non est. Extra animal 
enim rationalitas esse <non> potest. At vero neque adventus neque 25 
actio neque ulla forma in eo quod omnino non est, esse potest. Sed 
fortasse si Piatonicam illam teneamus sententiam, quae formas 
quoque ipsas in se ipsis subsistere posse concedit, facilius nos ex- 
pediemus. Aristoteles enim <ait> Platonem voluisse formas et ma- 
teriam prius in se ab invicem divisas constitisse nee Deum appellasse 30 
creatorem, sed opificem in eo tantum, quod formas materiae conciliasset 
in constitutione suorum operum. Quod si verum est, dicemus ratio- 
nalitatem quae extra animal in sua persistebat essentia, advenisse 
animali, quando iam erat. Si autem magis Aristotelem sequamur, 
qui ea quae in subiecto sunt, absque eo in quo sunt, nullatenus posse 35 
esse concedit, ita solvemus, dicentes scilicet, nil aliud esse rationa- 
litatem advenire animali et hominem facere quam hominem subsistere 
per rationalitatem animali cohaerentem. Vel forte dicamus philo- 
sophos cum ad doctrinam loquuntur, saepe res aliter aeeipere quam 
res sese habeant, veluti cum animalis substantiam quasi in se absque 40 



8 diseipe A 15-16 facientes A 21 facit addidi cf. v. 23 29 Ari- 
stoteles] aü A 38-39 philosopha A 40 atque A 

1 Boeth., In libr. Ärist. üsqI igp. ed. Meiser I 7 m) . 



1. Die Glossen zu Porphyrius. — De differentia. 69 

inferioribus differentiis subsistentem priüs attendimus eique postea 
differentias animo nostro coniungimus, ordinem naturalem consti- 
tuendae speciei insinuamus prius quidem animalis substantiam quasi 
materiam supponentes, deinde formam aptantes, tandem speciem compo- 
5 nentes. Quae ergo simul natura composuit, quasi simul non essent, ratio 
distinguit. Unde in sequentibus 1 Porphyrius quaedam ex materia 
et forma, quaedam ad similitudinem materiae et formae constitui dicit. 
Mae vero. Post exempla differentiarum, quae aliud faciunt, 
exemplificat de facientibus alteratum solum, hoc est ita diversum 

10 quod non etiam aliud sicut differentia movendi, id est motus. Quarc 
haec quidem. Quandoquidem rationale facit aliud, moveri vero alte- 
ratum solum. Ergo differentia alia facit aliud, alia alteratum. De partibus. 

Secundum igitur. Quandoquidem differentiae facientes aliud p# 246 13 
sunt specificae, igitur secundum eas divisiones fiunt a generibus in 

15 species, id est secundum vocabula propter eas imposita, quae in di- 
visione pro speciebus ponimus coniuncta generali vocabulo hoc modo: 
animal aliud est animal rationale, aliud est animal irrationale. | Et de- f. lOv 
finitiones assignantur, id est componuntur, secundum easdem diffe- 
rentias, quae, scilicet definitiones, sunt ex genere et huiusmodi diffe- 

20 rentiis specificis, hoc est substantiales definitiones specierum ex his 
differentiis compositae. Locus a causa, quia propter naturam rerum 
vocabula ad dividendum vel ad definiendum sumimus. Et attende, 
quod hoc loco, ubi differentias ad dividendum et ad definiendum as- 
sumi dicit, utilitatem huius libri superius 2 propositam nobis aperit. Ait 

25 namque illa quinque de quibus intendit, ad divisiones quoque et defi- 
nitiones esse necessaria. Alteratio sola, hoc est non etiam divisio 
generis fit vel substantialis definitio speciei. R . 

A superioribus igitur. Superius differentias tripliciter divisit p# 24S» 
dicens alias communes, alias proprias, alias magis proprias, deinde 

so dupliciter dicens alias facere alium, alias alteratum solum. Nunc etiam 
tertiam divisionem annectit dicens alias separabiles, alias insepara- 
biles, et statim inseparabiles subdividit dicens alias inesse per se, 
alias per accidens. Separabiles autem differentias separabilia acci- 
dentia vocat, inseparabiles tarn proprias quam magis proprias, quia 

35 scilicet nullam manente subiecto separari contingit. 

Sic continua: Quandoquidem ea quae dicta sunt, ad evidentiam 
differentiae dicenda fuerant, ergo haec quoque quae sequuntur. A si- 
mili. Et hoc est: Alicui rursus inchoanti a superioribus, id est acci- 
pienti nomen differentiae ita large, ut omnes modos enuntiatos su- 
[40 perius includat, dicendum est etc., id est potest in syllogismo esse. 
A partibus secundum exempla supraposita tarn de separabilibus quam 

3 insinuamus] infiniemus A 13 Secundum Boeth. Sunt A 15 quid A 
q 
21 composir A 26 non] n A 32 subdit A 34 inseparabiles] in se A<i om. A 

1 Boeth., In Porph. ed. II l. c, p. 267 3 . 2 Cf. supra p. 6. 



p. 250 24 



70 Peter Abaelards Logica Jngredientibus'. 

de inseparabiiibus differentiis. Moveri enlm. Vere quaedam sunt se- 
parabiles, quia istae. A partibus. Sanum esse, id est sanitas. Et 
quaecumque his sunt proxima, id est similia, ut videlicet actu quoque 
ipso quandoque separentur. Inseparabilia. Subdivisionem facit de 
inseparabiiibus differentiis. Quod ait: per se, tale est, ac si dicat: non 5 
per accidens, sicut et in Divisionibus 1 tres divisiones secundum se 
dicuntur esse ad differentiam earum, quae sunt secundum accidens. 
Nam rationale. In partibus ostendit quasdam differentias per se esse, 
hoc est non esse accidentales. 

Quaeritur, cum perceptibilitatem disciplinae substantialem diffe- 10 
rentiam Porphyrius dicat, quomodo Boethius in Divisionibus 2 
potentiam discendi geometriam substantialem esse negat. Sed profecto 
aliud est perceptibilitas scientiae, aliud potentia ad discendum scien- 
tiam. Nam illa secundum naturam, scilicet simpliciter, pensatur, haec 
secundum exercitium discendi accipitur. 15 

_ B ^; Illae igitur. Ostensis pluribus divisionibus differentiarum, ne 

propter diversitatem vocabulorum viderentur membra divisionum divi- 
sarum ex toto esse diversa, demonstrat illa convenire, dicens scilicet 
illas differentias, quae per se sunt, esse illas quae accipiuntur in ra- 
tione <substantiae> et quae faciunt aliud, illas vero quae secundum 20 
accidens sunt, e contrario habere. Sic iunge; Istae suprapositae diffe- 
rentiae per se sunt et omnes illae quae per se sunt, id est omnia 
vocabula sumpta earum, quae per se sunt, quoniam per se sunt, acci- 
piuntur etc. et faciunt aliud, hoc est significant rem quae substantia- 
liter commutatur, cui adveniunt. Et attende, quod hie plene inci- 25 
pit exsequi proprietates vocabulorum quae differre dicuntur, ut sunt 
rationale, mortale, haec nomina, quibus divisiones vel definitiones 
componimus. Nam etsi res ipsae, rationalitas scilicet et mortalitas, 
proprie differre dicantur et substantialiter vel speeifice, quia id scilicet 
cui adveniunt, in substantiam speciei promovent, gratia tarnen rerum 30 
etiam vocabula, quae secundum eas imposita sunt, differentiae dicuntur, 
et quaedam de differentiis quaeruntur, quae rebus tan tum proprie assi- 
gnantur, sicut illud quod sunt qualitates vel formae, quod advenientes 
faciunt aliud; quaedam vero proprie voeibus aptantur, sicut est illud 
quod de pluribus praedicantur, quod divisiones vel definitiones compo- 35 
nunt. In quibus quidem distinguendis magna debet esse lectoris dili- 
gentia, quae scilicet de rebus proprie, quae de voeibus sint acci- 
pienda. Illae vero quae secundum accidens, hoc est vocabula impo- 
sita secundum eas quae accidentales sunt, non in definitione sub- 



17 membra] msi A 20 substantiae addidi sec. Boeth. 23 post 

sunt add. A ag 25 ad cui A 37-38 aeeipi A 

1 Boeth., Üb. de div. PL 64, p. 877 B. 

2 Boeth., I. c, p. 881 B. 



1. Die Glossen zu Porphyrius. — De differentia. 71 

stantiali accipiuntur nee faciunt aliud, sed alteratum, hoc est non signi- 
ficant facientes aliud, sed l'acientes tantum alteratum. Et illae quidem. 
Aliam differentiam ponit <inter> nomina sumpta a differentiis sub- 
stantialibus et sumpta a ceteris, quod videlicet illae differentiae, quae 
5 per se sunt, id est vocabula earum, non comparantur, ut videlicet 
dicamus magis rationale vel minus. At vero vocabula aliarum tarn se- 
parabilium quam inseparabilium reeipiunt intentionem et remissionem, 
hoc est magis et minus, per quae comparantur. Nota tarnen, quod cum 
dicat Boethius super categorias 1 eundem calorem esse aeeidenta- 

10 lern homini et substantialem igni, cum dicitur: ,iste homo est magis 
calidus illo', videtur differentia comparari, nisi forte dicatur, quod negat 
Porphyrius differentiam comparari circa illa tantum, quibus sub- 
stantialiter, non accidentaliter convenit. Unde etsi ignis dicatur magis 
calidus homine, nil obest, quia utrique calidum substantialiter non inest. 

15 Si quis inde dicat hunc ignem magis calidum illo, .calidum' pro ,cale- 
faciente' sumptum differentia non est. Si quis tarnen diligentius consi- 
deret, seiet ex toto illum calorem qui simplici substantiae elementi 
substantialis inest, alium esse quam ex ipso generatur in elementario 
sive igne sive homine, qui, scilicet calor accidentalis, est illatus tantum 

20 ex eo qui elemento substantialis est. Sicut enim alia est dulcedo 
mellis, quae naturaliter quasi inest, alia gustantis quae ex naturali 
infertur, cum non sit naturalis, ita alius est calor elementi, alius ele- 
mentarii, cum tarnen idem seeundum nomen a Boethio dicantur. 
Puto autem nee ipsum elementum per se neque eius differentiam sensu 

25 traetari posse, sed sola composita eorumque aeeidentia sensibus 
subiacere. 

Narrt neque genus. Vere differentiae per se non suseipiunt 
magis et minus, quia illae quae dividunt genus in species, hoc est, 
quae constituunt definitiones specierum positae in divisione pro spe- 

30 ciebus. A pari. Quod autem ponit etiam de genere, per similitudinem 
inducit, ut scilicet quemadmodum constat genus, quia substantiale est 
speciei, non comparari circa ea, eadem de causa et differentiam. 
Ipsae enim sunt. Vere non comparantur differentiae istae, quia ipsae 
sunt, quae complent, id est perficiunt, rationem uniuseuiusque, id est 

35 substantialem definitionem alieuius speciei ut animalis. Est enim illud 
Prisciani 2 .unieuique subiectorum corporum', id est alicui omnium, ubi 
scilicet id quod generaliter dicitur, particulariter intelligitur. Merito 



3 ponitur A 9-10 aeeidens A 19 tantum] tu A 20 Sicut] si A 
21 quasi in A vix discerni potest 29 polier A 36 subiectorum Prise. 
subiectori A cor A 

1 Boeth., In Categ. PL 64, p. 192 B. 

2 Prise, Inst, gramm. ed. Hertz I 56 2H : Nomen est pars orationis 
quae unieuique subiectorum corporum seu rerum communem vel propriam 
qualitatem distribuit. 



72 Peter Abaelards Logica ,Ingredientibus'. 

dixit complent rationem. Nam ipsa definitionis corapositio naturalem 
rei ordinem imitatur. Nam ipsa generalis nominis substantia natu- 
raliter quasi materia praeiacens suscepta differentia in rem speciei 
transit. Unde res speciei, cum in materia naturaliter incipiat, nondum 
est completa nisi qualitate superposita. Unde et definitio, quae rei 5 
specialem constitutionem ostendit, bene a genere incipit, quod mate- 
riam significat, et differentia completur, id est perficitur, quae quali- 
tatem designat. Esse autem. Ostendit neque genus comparari circa 
speciem, id est convenire ei cum magis et minus, neque differentiam, 
quia nullum substantiale alicui comparatur circa ipsum cum toto. Et 10 
hoc est: esse unicuique, id est quod substantiale cuicumque, unum 
et idem esse convenit, hoc est aequaliter praedicari de quibus dicitur, 
neque intentionem etc. 

Substantialia autem aliis illa vocabala dicimus, quae sententia 
sua in aliis ita includuntur, ut causa impositionis eorum sine corrup- 15 
tione rerum subiectarum deperire non possit, ut est animal, rationale, 
homo. Qui enim vel animal esse desinit vel rationalis vel homo, pro- 
fecto corrumpitur, dum substantiam egreditur. Aquilum autem esse, 
hoc est: haec nomina, aquilum etc., ad comparationem veniunt. Et 
nota, quod propter coloratum quid am dicunt aliquo modo apponi, 20 
quia scilicet, quando dicitur esse coloratior illo, ad specialem signifi- 
cationem transire videtur coloratum, ac si dicatur: rubicundior. Nil 
tarnen obest, si coloratum etiam large acceptum comparatur. Sed 
quia vocabula dicebat intendi vel remitti nee quidem proprie, cum 
eorum essentia neque ascendendo intendatur neque descendendo re- 25 
mittatur, additum ,aliquo modo', seeundum videlicet significationem, 
quae proprie ex quantitate sua [in] minor vel maior est. 
p. 253*2 Cum igitur. Quia ad differentiam substantialem iam venit, de 

qua tantum intendebat, praetermissis aliis differentiis eius naturam 
diligenter aperire satagit. Unde recollectis breviter suprapositis divi- so 
sionibus differentiae transfert se continuo ad substantiales solas, quas 
videlicet alterius divisivas, alterius ostendit esse constitutivas. Sic iunge: 
Istae species differentiae: communis, propria, magis propria, prius 
consideratae fuerunt. Igitur tres. Et cum tres considerentur et rursus 
cum hae quidem earundem differentiarum sint separabiles etc., rursus 35 
sciendum est, quod earum differentiarum, quae per se sunt, aliae sunt 
divisivae generum, aliae constitutivae specierum. Et hoc est: aliae 
sunt, seeundum quas dividimus genera in species, hoc est ex quibus 
componimus definitiones specierum positas in divisione generis pro 



2 notatur A 6 quod A% de A 11 unum] deinde A 14 sententiara suam A 
17 homo] huius A 19 hoenomen animalum^l 25 ascend.] descendo A 26 addi- 
tumj ad letum A 28 igitur] g (genus) A 29 intendat A pi i issi s A. 



1. Die Glossen zu Porphyrius. — De differentia. 73 

speciebus, aliae sunt, per quas sibi copulatas diversum vocabulum 
cum eis in significationem specialem transit, ut haec definitio ,animal 
rationale mortale' per differentiam adiunctam, quae propria esset spe- 
cialis nominis, in significationem speciei redigitur. Cum autem eaedem 

5 sint differentiae divisivae et constitutivae, ,aliae' tarnen ,et aliae 1 dixit 
non secundum oppositioDem earum, sed diversitatem respectuum, quia 
videlicet alterius divisivae sunt, scilicet generis, alterius constitutivae, 
scilicet speciei. Quod sint constitutivae speciei, patenter ostendit, cum ait 
eas iunctas cum genere transire in significationem speciei. Ea namque 

10 vocabula secundum significationem suam constituere alia dicuntur, 
quorum sententiae in aliis includuntur, ut animal et rationale mortale 
hominis vocabulum secundum sensum constituunt, cum videlicet homo 
id totum denotet quod illa tria. 

Poterit fortassis et per opposita fieri supradicta divisio diffe- 

15 rentiae, ut videlicet differentias utrasque, tarn videlicet divisivas, quam 
constitutivas respectu eiusdem accipiamus, ac si ita dicamus: diffe- 
rentiarum, quae per se sunt aliquorum | generum, id est substantiales f. 11 r 
differentiae quoquo modo dicuntur esse eorum, aliae sunt divisibiles 
eorum, aliae constitutiva ; specierum eorum. Non enim eiusdem generis 

20 eadem est divisibilis et constitutiva. Secundum quod statim animali 
diversas assignat differentias constitutivas et divisivas dicens : Ut cum 
per se etc. Quod ait .differentiam animati', tale est: differentia, quae 
est hoc nomen .animatum'. Ea quidem est etc., constitutiva est [de] 
animalis, id est sententiae animalis huius nominis, in significatione 

26 pars est. Vel substantiae animalis, id est substantialis definitionis 
animalis. Unde Boethius in sequentibus x esse speciei sive sub- 
stantiam definitionem eius appellat, quia scilicet substantiam monstrat. 
Unde et in Topicis 2 locum a definitione a substantia vocat. Est enim. 
Probat a causa per naturam rerum proprietatem nominum, quod vide- 

30 licit bene haec differentiarum nomina nomen animalis secundum signi- 
ficationem constituunt, quod scilicet res eorum rem animalem infor- 
mant. Et hoc est: Est enim animal substantia animata sensibilis, 
hoc est substantia affecta animatione et sensibilitate. Per eas enim. 
Probat ab effectu, quod sunt divisivae, quia nos scilicet per eas divi- 

36 dimus genera in species, ut expositum est. 

Sed hae quidem. Quia dixerat differentiarum alias esse di- **®2™* 

p. 2&8 ;) 
visivas, alias constitutivas et de utrisque in diversis differentiis 

exemplificaverat, ne ideo videretur, quod numquam eaedem divisivae 

et constitutivae essent, easdem utrumque habere diversis respectibus 

40 ostendit. Sic iunge: Ostendi differentias alias divisivas esse, alias 

constitutivas, sed tarnen hae eaedem, quae divisivae sunt generum etc. 

Sic etiam. Alias differentias utrumque habere ostendit, scilicet et di- 



1 Boeth., InPorph. I. c, p. 143 14 . 2 Boeth., In Top. Cic. PL 64, 1187 B. 



Boeth. 
p.262* 



74 Peter Abaelards Logica ,Ingredientibus'. 

visivas esse respectu supremi generis quod est substantia, et consti- 
tutivas respectu specierum eius. Animata et sensibilis. Hae scilicet 
differentiales voces iunctae cum nomine substantiae perficiunt sen- 
tentiam vel definitionem specierum nominis quod est animal. 
i>°206<i Quoniam ergo. Istud ,ergo' ex sequentibus pendet ita: quoniam 5 

eaedem differentiae constitutivae sunt et divisivae aiio quidem et alio 
respectu, ergo omnes specificae sunt. A causa. Ut enim specificae 
sint, duo haec necessaria sunt, ut dividere possint et discretionem 
ab alia specie facere et speciem cuius dicuntur esse, constituere. 
Et his, scilicet differentiis, etc. Commendat huiusmodi differentias 10 
per divisiones generum et definitiones specierum, ad quas compo- 
nendas maxime sunt necessariae. Nee magis his, hoc est immo minus, 
opus est, quae sunt separabiles. Quanto enim magis recedunt a na- 
tura differentiarum, tanto minus sunt <aptae> ad officium earum 
complendum. 15 

Quas etiam determinantes philosophi, id est non solum divi- 
dentes, sed etiam definientes, dieunt: differentia est. Haec descriptio 
vocum est tantum, veluti istarum: corporeum, animatum, rationale, et 
est sensus: differentia est illud. in sententia cuius speciale vocabulum 
abundat a generali, ut [est] homo id totum in sententia sua contineat, 20 
quod animal, quippe id totum proponit, quod substantia animata sensi- 
bilis. Insuper continet in sensu suo rationale et mortale, quae sunt 
differentiae, quas in sensu suo non continet animal, atque ideo in 
istis differentiis homo <ab> animali abundat. 

Opponitur autem, quod hoc nomen , quäle' seeundum hanc defi- 25 
nitionem differentia sit corporis. Cum enim corpus in sententia sua 
corporeum teneat, corporeum vero quäle, sicut corporeitas qualitatem, 
oportet, ut corpus huius quoque nominis, quod est quäle, significationem 
teneat, in qua a nomine substantiae abundat. At vero quäle diffe- 
rentia esse non potest, cum unam speciem ab alia non separet, atque 30 
ideo nee genus dividat. Omnis namque substantia qualis est, id est 
qualitate aliqua formata. Sic ergo in teilige: qua abundat species a 
genere seeundum causam suae inventionis. Nam etsi corpus et corpo- 
reum quäle contineat in sensu suo, nullo tarnen modo propter quäle 
fuit inventum, sed propter corporeum. 35 

Videntur autem definitiones differentiarum sub hac etiam ex- 
positione includi, quippe ,potens uti ratione' cum id dicat, quod ratio- 
nale, in sententia huius nominis, quod est homo, nihilominus conti- 
netur. Unde differentia videtur, cum tarnen Aristoteles omnem 
differentiam univoce praedicari velit, id est nomine et definitione sub- 40 
stantiae. Unde alt 1 : ,Inest autem substantiis et differentiis univoce 



14 aptae addidi, lacuna in A 27 qualitas A 
1 Boeth., In Categ. PL 64, p. 193 A. 



1. Die Glossen zu Porphyrius. — De differentia. 75 

praedicari'. Sed fortasse strictius ibi differentiam accepit, pro simplici 
scilicet vocabulo, quam Porphyrius hie. 

Possumus etiam fortassis per illud ,qua' praemissum, cum dicitur: 
,qua abundat', simplicitatem vocabuli innuere, sicut et in definitione 

5 universalis, cum dicitur: ,quod praedicatur de pluribus*, per illud ,quod' 
praemissum simplicitatem vocabuli notabamus l . Videtur insuper non 
omni differentiae haec definitio convenire, cum frequenter specierum 
nomina deficiant, pro quibus frequenter differentias poni in Divisione 
Boethius 2 dicit. At vero nos non <ad> actum impositionis nominum 

10 respieimus, sed magis ad naturam rerum, seeundum quam imponi pos- 
sunt. Et ita omnem differentiam seeundum significationem suam in- 
cludi in specie naturaliter dieimus atque per hoc speciem naturaliter 
a genere abundare, etiamsi nondum generale vel speciale vocabulum 
sit inventum. 

15 Videtur etiam supraposita definitio differentiae quibusdam ge- 

neribus convenire; homo namque a substantia vel corpore in sensu 
quoque huius nominis, quod est animal, abundat. Sed fortasse in 
descriptione differentiae substantialis nomen differentiae praeponi 
subintelligendum est, quod videlicet non nisi sumpta vocabula includit, 

20 ac si ita dicamus: differentia substantialis est ea differentia, id est 
illud differentiale vocabulum, quod etc. 

Homo enim. Vere species abundat a genere differentia, quia 
homo ab animali rationali et mortali, id est cum totum habeat quod 
animal, insuper in istis differentiis abundat ab eo. 

25 Quaeritur, si hoc nomen rationalitas sicut rationale hoc loco 

differentia vocetur, cum eius quoque significationem homo teneat. 
Sed licet quantum ad rei naturam non sit diversa significatio rationalis 
et rationalitatis, modus tarnen significationis diversus est seeundum 
essentiam et adiacentiam, nee homo dicitur abundare in hoc nomine 

30 .rationalitas', sicut in hoc nomine nationale', quia abundare non dicitur 
unum vocabulum in alio, nisi eundem quoque significationis modum 
teneat. Si tarnen quandoque et hoc nomen rationalitas differentia 
dicatur, in quantum rei significatio est, quae proprie differentia est, 
non est absurdum. 

35 Quaeritur etiam, cum gressibile dicatur, quod potest ambulare, 

bipes vero quod tantum duos pedes naturaliter habeat atque homo 
utriusque differentiae sententiam teneat, utrum ipsum ambulare quoque 
contineat in sensu suo vel duos pedes. Quod si est, iam profecto 
etiam ista differentiae videbuntur nisi forte in eo exeludantur, quod 

40 propter potentiam tantum fuit impositum. Unde causa impositionis 
ista quoque includit, sicut superius quäle. 



15 quibus A 23 rationale id est mor. A 

1 Cf. supra p. 16 3i . 2 Boeth., Lib. de div. PL 64, p. 880 B. 



76 Peter Abaelards Logica Jngredientibus'. 

Animal enim. Bene dixi, quod homo abundat in istis diffe- 
rentiis ab animali, quia animal non eas habet in sensu suo. Ostendit 
ab immediatis, cum constet alterum, vel a causa. Quod autem animal, 
hoc nomen, non contineat has differentias in sensu suo, ostendit per 
naturam rerum, quia scilicet animal ipsum, id est res animalis, ex eo 5 
quod animal, non est rationale vel mortale, id est hoc quod est animal, 
non confert neque exigit, ut sit rationale vel ut sit mortale. 

Huic autem supradictae definitioni diff erentiae vel huic quod novis- 
simedixit: , animal ipsum nihil horum est', quaestio videtur occurrere, 
quomodo scilicet verum esse possit, quod dicitur. Quae quidem quaestio 10 
principium habet ex duabus propositionibus notis, quarum una est, 
quod contraria in eodem esse non possunt, alia vero quod aliquid ex 
nihilo formari non potest, secundum quod subsistat. Hae duae propo- 
sitiones quaestionem movent, quia ex antedictis alteram istarum falsam 
esse necessario probari videtur. Si enim dicamus, quod species abundat 15 
a genere in differentia, oportet ipsum genus differentiam non habere. 
Quare nee rationale inest animali et ita nee homini nee alicui speciei 
animalis. Quod cum in specie differentia non sit nee alibi eam constet 
esse, profecto omnino non esse convincitur. Quod si differentia non 
<sit>, species autem ex differentia constet, convincitur aliquid ex nihilo 20 
constare, quod falsum est. Unde et aliud improbatur, ex quo hoc 
ostensum est, quod videlicet species abundat a genere in differentia. 

Si et hoc falsum esse concedatur, aliud videmur inconveniens 
ineurrere, quod videlicet contraria sint in eodem. Si enim species 
non abundat a genere in differentia, oportet etiam ipsum genus diffe- 25 
rentiam continere, sicut et species eam continet, ut videlicet quemad- 
modum homo sine rationalitate non subsistit, ita nee animal, et rursus 
quemadmodum asinus sine irrationalitate non subsistit, ita nee animal. 
Si autem animal neque sine rationalitate neque sine irrationalitate 
subsistit, oportet eidem inesse contraria, veluti rationalitatem et irratio- 30 
nalitatem, quae sunt contraria. 

Possunt etiam convenienter eadem inconvenientia videri deduci 
ex eo, quod novissime dixit: ,Animal ipsum nihil horum est'. Si enim 
sie inteliigatur: animal ipsum nil horum est, hoc est ex natura sua 
repugnat utrique, nullo modo in animali sunt differentiae, ex quo, 35 
sicut superius, aliquid ex nihilo confici monstratur. Quod cum falsum 
sit, et illud ex quo hoc monstratur, falsum esse oportet, animal scilicet 
ipsum nihil horum esse. Sed rursus hoc falsum si est, aliud ineurrere 
videmur inconveniens, quod scilicet contraria sint in eodem. Si enim 
falsum est, quod animal ipsum nihil horum sit, oportet ipsum esse ali- 40 
quid horum, ut videlicet ipsum sit rationale vel ipsum sit mortale. 



4 hoc A homo A 8 quod A<iL om. A 18 alibi A^L alicui A 23 Si] 
S; A 36 aliquid 2 X in A. 



1. Die Glossen zu Porphyrius. — De differentia. 77 

Quod si ipsura [hoc est] natura animalis exigente sit rationale, iam pro- 
fecto esse animal est <esse> rationale, unde et illud, quod irratio- 
nalitatem habet, | etiam rationalitatem, quae sunt contraria. f. 11 v 

Haec autem inconvenientia Porphyrius etiam breviter tangit 
5 et diligenter dissolvit. 

Nam unde l . Dictum est quod species abundat a genere diffe- 
rentia, ut homo ab animali rationali et mortali, vel quod animal ipsum 
nihil horum est. Unde relinquitur, quod genus differentias non habet, 
sed tantum species habet differentias a genere, hoc est ita, quod res 

io ipsa generis, sicut ipsa substantia animalis, est inde causa, quare res 
speciei differentiam habeat. Et vere species habet differentias a genere, 
quia aliunde non potest habere destructa substantia generis. Ab imme- 
diatis. Et hoc est: Nam unde [aliunde] species habebit differentias, 
nisi a genere scilicet, ac si diceret: A nullo. Quippe huius naturae 

15 differentiae sunt, quod nisi generis substantiam quasi subiectam mate- 
riam habeant, inesse alicui non possunt. Neque enim. Supple extra : 
sed Herum a genere non possunt habere species differentias, quia 
videlicet genus non habet eas. Quod ita ostendit: Si non habet oppo- 
sitas differentias, tunc non habet differentias, scilicet inferiores. A toto. 

20 Sed non habet oppositas. Et hoc est: Neque enim. Et hanc rursus 
assumptionem probat ita: Si non habet opposita aliqua, non habet 
oppositas differentias. Et hanc iterum probat consequentiam per de- 
structionem consequentis ibi: Nam in eodem simul habebit opposita, 
si scilicet differentias oppositas habeat. Conclusio est extra, haec 

25 scilicet quod genus non habet differentias. Sed quemadmodum pro- 
bant. Solutionem ponit, per quam utrumque vitemus inconveniens, 
dicens scilicet, quod animal ipsum potestate continet differentias omnes, 
quae sub se sunt, scilicit divisibiles, actu vero nullam. Quod ita est 
intelligendum : Animal ex eo quod est animal, nulli differentiarum re- 

30 pugnat, sed tarnen ex eo quod est animal, neque hanc habet neque 
illam. Quod autem dicit animal potestate continere differentias, tarn 
de re ipsa, quod animal est, potest dici vel accipi quam de vocabulo 
animalis. De re quidem, ut iam diximus, quia ex eo quod animal est, 
nulli differentiarum repugnat, immo utrique aequaliter consentit. De 

35 vocabulo etiam ita, quod ipsam rem subiectam ex eo nominat, ex quo 
nulli differentiarum repugnat, tarnen nullam in actu suae nominationis 
tenet, quia scilicet rem subiectam neque in eo nominat, quod ratio- 
nalis est, neque in eo quod irrationalis, sed simpliciter in eo quod 
est animal. Ac sie, scilicet per istam solutionem, utrumque vitamus 

40 inconveniens, et illud scilicet quod aliquid constet ex nihilo, et illud 
quod opposita eidem insint, id est contraria. 

21 Si] S; A 24 Conclusio est extra haec A<i Conclusionera extra 
hanc A 25 quod A 2 quare A 32 potest est A quam del quid A 

1 Boeth., In Porph. ed. II, l. c, p. 262 7 . 



78 Peter Abaelards Logica Jngredientibus'. 

Nunc autem diligenter consideremus, qualiter haec solutio suppo- 
sita argumenta refellit. Cum igitur dicimus: Si homo, hoc nomen, 
abundat ab animali, hoc alio nomine, in significatione differentiae, tunc 
animal hoc nomen [animal] nullo modo continet differentiam, nee actu 
scilicet nee potestate, ut expositum est, falsa est patenter conse- 5 
quentia ex vero antecedenti et falso consequenti coniuneta. Et tunc 
quidem si quis ex consequenti procedere aliquid ex nihilo constare 
monstret, satis irrationabiliter arguit. Ubi enim animal nee potestate 
etiam differentias habet, sed potius eas repugnet, nullo modo in re 
huius nominis, quod est animal, sunt differentiae, unde nee etiam 10 
sunt, quia sine animali esse non possunt Si autem in priori conse- 
quentia convenientiam vel continentiam tantum actualem in conse- 
quenti removemus, satis est probabilis consequentia. Sed ex conse- 
quenti quod verum est, nihil inconveniens ostendetur. Quämvis enim 
animal non notet differentias, non minus tarnen in re eius permanent. 15 
Unde etiam per animalis naturam, quae subieeta est differentiae, species, 
hoc est res speciei, differentiam habere potest. Itaque per hoc quod 
,continere' non solum actu, sed etiam potestate, ut expositum est, acci- 
pimus, illud inconveniens modis omnibus effugimus, quod aliquid constet 
ex nihilo, ac similiter illud quod contraria sint in eodem. Ubi enim 20 
concedimus animal large continere differentias, sive scilicet actu sive 
potestate, ut expositum est, non potest hinc convinci, quod eadem 
res aminalis simul utrumque habeat. 
l>. 265*3 Definiunt autem. Aliam differentiae descriptionem ponit datam 

a quibusdam, licet non satis commode, cum videlicet neque omnibus 25 
differentiis conveniat neque solis videatur inesse. Sunt enim quae- 
dam differentiae uni soli convenientes speciei, propter quas in sequen- 
tibus dicturus est differentiam saepe de differentibus specie praedicari. 
Multa quoque aeeidentia haec descriptio continet. Quam quidem magis 
seeundum opinionem aiiorum inducit, quam seeundum suam 30 
sententiam 1 . Rotionale enim. Vere differentia praedicatur in quäle, 
quia rationale. A parte. Quid enim. Supple extra : Sed potius genus 
praedicatur in quid, differentia vero in quäle. Et utrumque ostendit 
oß'-a m P arte et m effectu naturae responsionis. Rebus enim. Duo quae 
dixit, ostendit. quod videlicet bene genus respondetur in quid, diffe- 35 
rentia vero in quäle, quia scilicet genus materiam rei speciei, diffe- 
rentia vero formam proprie significat. A causa. Animal namque 
ipsam rem, quae homo est, in essentia sua nominat seeundum statum 
naturaliter priorem. Rationale vero eandem cum nominet, naturam 
materiae non notat, sed simpliciter affectionem formae. Ut autem 40 
ostendat, qnomodo genus materiam, differentia vero formam significare 

9 rem A 20 Ac] d Ä 22 coniuncü A 32 suplice A 34 quae A2 
prae A 39 eundem A 41 ostendit A 
1 Cf. supra p. 46^-9. 



1. Die Glossen zu Porphyrius. — De differentia. 79 

queat, assignat proprietates vocum secundum naturam et Constitu- 
tionen! rerum et transfert se convenienter ad Constitutionen! rerum 
generaliter demonstrandam tarn in operibus artificis, quam in ope- 
ribus naturae, dicens scilicet quaedam constare ex propria materia 
5 et propria forma, quaedam constare ad similitudinem eorum. Proprie 
quidem materiam dicimus eam, quae tempore quoque praecessit et 
subiecta fictum operantis in se suscepit, sicut aes, quod ante aes 
fuit quam statua et attractione artificis sculptum est, ut statua 
fieret. Formam vero proprie dicimus eam quae ex compositione 

10 partium venit, sicut illam quae in statua consideratur ex curvo 
naso vel directo, ex parvis et magnis oculis et ceteris, quae pertinent 
ad compositionem. Unde statua proprie ex materia et forma constare 
dicitur. Substantia vero hominis quae ex animali et rationalitate 
consistit, non [ea] ita proprie ex materia et forma componitur. Animal 

15 namque quod est homo, numquam prius tempore animal fuit quam 
homo nee proprie umquam dici potuit: ,Animal fit homo' nee artificis 
attractione homo factus est. Rationalitas quoque proprie forma non 
dicitur, quia secundum dispositionem partium subiecto non innascitur. 
Unde homo proprie ex materia et forma non constat sicut statua, 

20 sed similitudinem tenet constituti ex materia et forma. Sicut enim 
ibi aes quod tempore quoque praecessit, per figuram quam suscepit, 
factum est statua, sie animalis substantia naturaliter prior homine per 
differentiam quam habet homo ipse, est. Et est proportio trium ad 
tria. Sicut enim ibi aes ut materia praeiacet, figura vero super- 

25 additur, ut adiunetione eius ipsum aes statua fiat, ita [autem] animalis 
substantia per differentiae informationem homo consistit. Est autem 
proportio similitudo habitudinum. quod videlicet sicut res quaedam se 
habent ad invicem, eodem modo res aliae se habent inter se. Sicut 
enim aes et figura sese habent vel inter se vel ad statuam, ita animal 

30 et rationalitas vel inter se vel ad hominem. 

Sic iunge et lege: Dixi hoc nomen ,animaP praedicari de ho- 
mine in quid et .rationale' in quäle. Et merito, quia res <hominis> 
constat ex re animalis quasi ex materia et ex re rationalis quasi ex 
forma. Quaeritur autem, cur quasi ex materia et quasi ex forma 

35 dicat. Praemittit res quasdam constare proprie ex forma et materia, 
et hoc est: Rebus quibusdam constantibus ex materia et forma et 
quibusdam habentibus constitutione™ ad similitudinem m.ateriae et 
formae, hoc est: ad similitudinem constantium proprie ex materia et 
forma et ad talem quidem similitudinem, quae proportio est. Verum 

40 est, quod quemadmodum statua est ex materia aeris, hoc est consistit 



7 fictum] dictum A se] ea A 8 attractia A 34 Quaeritur autem cur L 
Quare autem A Ai 36 et hoc est: Rebus quibusdam constantibus ex ma- 
teria et forma A<iL et A. Locus et in A et in A^ et in L corruptus est. 



80 Peter Abaelards Logica .Ingredientibus'. 

ex aere ut materia proprie, et ex figura ut ex forma, sie homo communis 
et specialis, hoc est res istius nominis homo. quod commune est et 
speciale, similiter consistit ex genere, id est ex re generis ut . ex 
materia et ex re differentiae ut ex forma. 

Totum autem hoc, id est res istius definitionis, quae videlicet s 
definitio totum est ad generale vocabulum et ad nomina differentia- 
rum ex quibüs constituitur, ipsa quidem, inquam, res subieeta huic 
definitioni est homo, quemadmodum, scilicet in constitutione statuae, 
res huius orationis ,aes figuratum' [aes] statua. Proprie enim hoc 
loco vocem .totum' ad alias voces, rem non ad alias res appellamus. 10 
Cum enim aes ipsum quod in statua est, idem sit penitus quod statua, 
quomodo pars ipsius dicetur? Omnia enim relativa saltem in re- 
spectu convenit opposita esse, ut velut nullus sit eiusdem pater et filius 
vel dominus et servus, sie nee eadem res alterius sit totum et pars. 
At vero haec definitio ,animal rationale et mortale' totum est tarn compo- 1& 
sitione quam sensu ad singulas dictiones, quibus coniungitur, et singu- 
larum significationem continet, homo etiam seeundum sensum ad 
easdem voces per quas definitur, totum dicitur esse in sensu, cum 
scilicet singulorum sententias in se contineat, et cum sit homo singu- 
lorum pars quantum ad nominationem, eorundem totum dicitur se- 20 
eundum continentiam sensus. 

Sunt autem quidam qui ut hominem, rem ipsam, possint vocare 
totum ad animal et ad differentias, hominem dieunt esse animal simul 
et differentias, non animal formatum differentiis, et similiter statuam 
vocant aes et figuram, non aes figuratum. Quae quidem sententia 25 
modis omnibus reprehenditur. Si homo enim sit animal simul et ra- 
tionalitas et mortalitas et non aliquid eorum per se, quomodo ipse 
animal conceditur vel rationalis dicitur? Quod enim aliqua plura 
simul, tarnen nulluni illorum esse potest, ut haec albedo simul et haec 
manus neque ipsa manus sunt neque ipsa albedo. Praeterea cum 30 
homo rationalis sit, id est affectus rationalitate, oporteret illa tria, si 
homo essent, animal scilicet et rationalitatem et mortalitatem, ipsa et 
rationalitate formari. Amplius. Cum similiter animal rationale conce- 
datur esse animal et rationalitas et animal risibile <animal> et risibi- 
litas et verum sit animal risibile esse animal rationale, verum erit 35 
f. 12 r haec duo esse illa. Praeterea si forma statuae in essentiam | statuae 
transeat, ut videlicet ipsa quoque sit pars eius in essentia, quomodo 
dicit BoethiusinDivisionibus 1 aliter constare statuam ex partibus, 
aliter ex aere et specie? 



13 vel A 15 tarn L quam A A2 16-17 singulariter A homo etiam A2 
hoc A 20-21 seeundum] s; A ad A% 24 et 1 ] et A% ad A 26 simul A2 similis A 
31 rational, ipsam et mortalitatem m A 

1 Boeth., Lib. de div. PL 64, p. 888 B. 



1. Die Glossen zu Porphyrius. — De differentia. 81 

Ex his itaque convincitur hominem non esse animal et formam, 
sed potius animal formatum esse. Aliud est animal habens formas, 
aliud animal et formae, sicut aliud est habens cappam, aliud homo 
et cappa, vel homo coniunctus parieti quam homo et paries; haec enim 

5 duo sunt, illud unum ex eis. Cum autem homo idem penitus sit quod 
animal formatum atque ideo haec res homo totum esse non possit 
proprie, ut diximus, totum et partem hoc loco vocibus adscribimus et 
secundum vim vocum animal, rem ipsam, materiam dicimus hominis, non 
hominem animalis, licet eadem sit res animalis, quod hominis materia 

io est, et homo. Proprietas autem locutionis non servatur, si dicamus 
hominem materiam animalis. Id namque proprietas constructionis 
sentit, quod naturam hominis substantia animalis naluraliter praecedat. 
Potest autem et aliter accipi, quod de constitutionibus Porphy- 
rius dicit ostendens quaedam veraciter constare ex materia et forma, 

15 quaedam imaginarie. Sicut enim in rerum natura quaedam est actualis 
constitutio et vera, ita in animo quaedam intellectualis et imaginaria, 
quae voce prolata animo audientis ingeretur, veluti cum dicitur ,homo\ 
cuiusdam rei formam concipio intelligibilem quasi ex quibusdam aliis 
intelligibilibus rebus coniunctam, quam fortasse conceptionem Plato, 

20 ut supra meminimus 1 , communem sive specialem vocavit. Quae quidem 
intelligibilis constitutio ad similitudinem verae constitutionis componi 
et fingi ab animo dicitur nee vera est constitutio. 

Secundum hanc sententiam sie legitur: Rebus enim etc. Dixi, 
quod animal, hoc nomen, praedicatur in quid de homine, rationale in 

25 quäle, et merito, quia sensus istorum in sensu hominis conveniunt 
sicut materia et forma, id est homo, hoc nomen, conceptionem animi 
generat, quae rem quandam intelligibilem coneipit quasi constantem 
ex Ulis intelligibilibus rebus ad quas genus et differentiae mittunt. 
Et quasi aliquis quaereret, si sit praeter veram constitutionem aha 

30 constitutio, praemittit quaedam constare veraciter ex materia et forma, 
quaedam fingi ad similitudinem materiae et formae. Et sie sciendum 
est, quod quemadmodum statua, res ipsa scilicet, est etc., sie homo com- 
munis et specialis, hoc est illa coneeptio animi, consistit ex genere 
et differentia, id est re intelligibili coneepta per genus et differentiam. 

35 Totum autem. Postquam ostendit significationem .hominis', 

huius vocis, quantum ad rei conceptionem, ostendit aliam quantum 
ad nominationem dicens, quod animal rationale mortale, res videlicet 
ipsa, vocatur homo, quemadmodum aes formatum statua. 

Describunt autem. Aliam descriptionem ponit differentiae sub- «ßfla 

40 stantialem secundum alios, quam ipse postea eulpatus est. Dividere ea, 

5 autem A% autA idem A 2 \elA 12 naturam] non tarn A 13 consti- 
tutionibus A<i struetionibus A 17 quae A% quaedam A die A 23 hanc^2^ 
autem A 32 est A 2 om. A 36 rei] dei A 

1 Cf. supra p. 23. 
Beitr. XXI. Geyer, Abaelards philos. Schriften. 6 



82 Peter Abaelards Logica Jngredientibus . 

hoc est habile ad ostendendam diversitatem eorum quae in eodem 
genere conveniunt. Quod in partibus ostendit dicens. Rationale enim etc. 
d2705 Assignant autem. Aliam supponit descriptionem dicens diffe- 

rentiam, secundum quam aliqua a se differunt substantialiter, id est 
ostenduntur substantialiter differre. Nam secundum. Bene dixi tan- 5 
tum per differentias differre, ea scilicet quae sub eodem sunt genere, 
et non per genus, quia videlicet in genere non differunt, id est non 
ostenditur generali nomine eorum differentia. A causa. Sumus enim. 
Vere non differunt in genere ut in animali, quia potius conveniunt 
Ab oppositis. Et hoc est: sumus enim etc. Et rationales. Per ratio- io 
2721 na * e anteilige rationale animal, quod est genus. Interim autem. Dixi 
superius secundum aliorum sententiam differentiam esse, quae dividit 
ea quae sub eodem genere sunt. Sed haec descriptio non solum 
differentiis convenit. Et hoc est: Sed Uli qui perscrutantur prius ac 
per hoc postea speculantur naturam differentiae interius, id est per- 15 
fecte, dicunt non esse differentiam quamlibet de dividentibus ea quae 
sub eodem genere sunt, sed illud tantum quod ad esse conducit, 
speciem scilicet, id est illud cuius res specialem statum complet, ut 
rationale, hoc nomen, cuius res, scilicet rationalitas, propter quam 
convenit, substantiam animalis rationali adiuncta animali perficit. Unde 20 
bene dixit non ,ducit\ sed ,conducit', quia sola non sufficit ad Consti- 
tutionen! speciei, sed materiam ipsam, quae genere notatur, praeiacere 
oportet. Et quod [est] eius quod est esse rei, pars est, id est sub- 
stantialis definitionis. Ait namque Boethius 1 : ,Quid est autem esse 
rei? Nihil est aliud nisi definitio. Unicuique enim rei interrogatae : 25 
quid est, si quis quod est esse rei monstrare voluerit, definitionem 
dicit. Ergo si quid definitionis pars fuerit, eius pars, quae unius cuius- 
que rei quod esse sit, designat.' Ex his autem verbis Boethius ma- 
nifeste monstrat differentiam substantialem quam dixit esse partem 
definitionis, vocem esse, non rem debere intelligi. Res namque pars 30 
definitionis esse non potest. Si quis autem hoc totum, quod de diffe- 
rentia hie dicit, generi quoque convenire dicat, nil obest, quia hie non 
intendit definire differentiam substantialem, sicut superius fecit, sed 
separare eam ab aeeidentalibus differentiis atque quandam descrip- 
tionem differentiae, quam secundum quosdam dederat, ostendit non 35 
solum substantialibus differentiis convenire. Neque enim. Vere non 
omne quod dividit ea quae sub eodem genere, est differentia sub- 
stantialis, quia navigabile non est differentia. A parte. Et hoc est: 
id quod aptum natum navigare, ac si diceret: hoc nomen navigabile 
non est differentia nominis, quamvis sit proprium eius, et inde hoc 40 



8 ostenditur A 2 ostenduntur A 17 conducit] e A 18 cuius res A» 
res cuius A 28 ex A 2 et A 40 inde] un A 

1 Boeth., In Porph. ed. II l. c, p. 273 ». 



1. Die Glossen zu Porphyrius. — De differentia. 83 

diceret aliquis quod si istud non est differentia, non omne quod dividit 
ea quae sub genere sunt, differentia, quia scilicet istud est unum de 
dividentibus. Et hoc est assignatio consequentiae, quam ponit sie di- 
cens: Id etc. Sed tarnen aptum natum ad navigandum. Hoc nomen 
5 navigabile non est completivum substantiae nominis, id est substan- 
tialis eius definitionis. Quod ostendit a toto dicens: nee pars est ali- 
qua eius. Cum enim definitio in genere ineipiat, in differentia com- 
pletur. Unde utrumque aeque pars est definitionis. Sed aptitudo quae- 
dam, id est significat potentiam accidentalem, et ideirco non est talis 

io differentia, quales sunt speeiheae. Erunt igitur. Quandoquidem illae 
differentiae sunt speeificae, quae condueunt speciem ad esse etc., ergo 
illae quae faciunt speciem alteram, id est quae faciunt rem speciei aliud 
ab altera specie. Et quia hoc habet hoc vocabulum rationalitas, quod 
hoc loco differentia non dicitur, addit: et quaecumque cum isto, quod 

15 dixi, hoc habent etiam, quod in quäle praedicantur. Illatio fit a pari. 

Solet quaeri de differentiis, utrum aeeidentia dici possint. Sed 

cum differentias tarn res quam voces, ut supra 1 meminimus, appelle- 

mus, prius de rebus consideremus, postea de vocabulis. Rem autem 

ipsam, veluti rationalitatem, proprie differentiam dici arbitramur, et 

20 substantialem sive speeificam, pro eo scilicet quod ipsa informatione 
sua subieetam materiam, cui inest, ab eo separet, cui non inest, et 
eam in substantiam speciei promovens speeifieet, id est rem speciei 
faciat, veluti per hanc rationalitatem hoc corpus factum est animal ratio- 
nale. Cum autem omnem rem Boethius 2 dicat substantiam vel acci- 

25 dens atque novem praedicamenta inter aeeidentia connumeret, profecto 
rationalitatem, cum sit qualitas, et quamlibet differentiam aeeidens esse 
oportet. At vero Porphyrius aeeidens esse determinat, quod et adesse 
et abesse potest praeter subiecti corruptionem 3 . Rationalitas vero sicut 
adveniens generationem facit novae substantiae et corruptionem anti- 

30 quae, ita recedens corruptionem facit eius esse quod prius contulerat. 

Sed profecto sciendum est, quod aeeidens in designatione rerum 

duas habet aeeeptiones, unam largiorem, alteram strictiorem. Modo 

enim pro omni forma aeeipitur, cum dicitur: quiequid est, vel est sub- 

stantia vel aeeidens, id est forma, modo pro illis tantum formis quae 

35 in substantiam speciei non promovent, non corruptionem, id est 
egressum a substantia, faciunt, iuxta illam aeeidentis descriptionem 
quam Porphyrius ponit. Cum autem large aeeidens aeeipitur, pro 
<omni> forma scilicet, verum est omnem differentiam aeeidens esse, 



6 est] et A 6-7 aliquas A 9 quaedam Boeth etiam A 12 quae] 
quarum A 14 quod in quäle 2Y.in A 19 4 in marg. : Tractat. de differentiis 
20 ipsam A 23 haec rationalitas per hoc A 31 A in marg.: De hoc 

nomine Aeeidens quod III modis sup. 

1 Cf. supra p. 70 25 qq. 2 Boeth., i. c, p. 17 ^, 146^, 317». In 
Cat. Arist. PL 64, 192 A. » Boeth., In Porph. ed. II l. c, p. 280". 

6* 



84 Peter Abaelards Logica ,Ingredientibus'. 

sed ideo <non> possunt adesse vel abesse praeter subiecti corruptio- 
nem, quippe illa descriptio accidentis est stricte accepta. 

Sunt autem, qui velint rationalitatem animali, non homini ita 
etiam accidens esse, ut abesse ei possit praeter corruptionem eius, in 
quantum est animal, sed non in quantum est homo. Sic enim, in- 5 
quiunt, albedo accidens est corpori et abesse sie potest, in quantum 
est corpus, non in quantum album corpus. 

Sed hi profecto hoc ignorare videntur, quod corruptio non qui- 
libet motus dicitur, sed tantum egressus, quando scilicet res aliqua 
speciei statum amittit. At vero albedo in nullam speciei substantiam 10 
promovet, et licet corpus album esse auferat, non ideo tarnen corrup- 
tionem facit, sed alterationem. Praeterea si rationalitas praeter 
corruptionem animalis abesse possit, non simpliciter praeter corrup- 
tionem, sicut definitio accidentis quam ponit, exigit. Cum autem ra- 
tionalitatem differentiam dicamus, ea autem non sit nisi haec vel illa 15 
rationalitas, oportet hanc vel illam esse differentiam. Sed profecto 
omnis differentia de specie universaliter dicitur praedicari et destrueta 
f. 12 v ea necessario destrui res. At vero haec rationalitas pluribus non | 
inest neque propter eam homo periret. Ipse quoque Socrates, sicut 
hie homo est per eam, ita etiam posset esse per aliam, sive quae sit, 20 
sive numquam sit. Quod ergo dicitur differentiam de specie universa- 
liter praedicari, hoc ad vocem universalem quae differentia dicitur, 
referendum est, et quod res speciei non posset esse sine differentia, hoc 
seeundum communem causam impositionis nominis universalis acci- 
piendum est, ac si ita dicamus hominem non posse esse aliquid ita, 25 
quod non sit rationalis. Si enim statum rerum consideremus atque 
existentiam rationalitatis, quia quodammodo rationalia sunt subieeta, 
videtur aliquid posse esse hominem ita, quod non sit affectum ratio- 
nalitate aliqua. Rationalitas enim nomen non est nisi existentium. 
Praeter autem omnes existentes vel etiam omnes quae futurae sunt 30 
vel quae fuerunt, posset contingere aliquid esse hominem, quia <praeter> 
omnes praesentes vel praeteritas vel futuras rationalitates posset 
contingere, ut alia esset rationalitas, per quam homo permaneret. Si 
autem aliquid posset esse homo ita, quod non habeat hanc vel illam 
sive aliquam de rationalitatibus, videtur ita posse esse homo, ut non 35 
sit affectum rationalitate, et ita poterit esse homo, quod non sit ratio- 
nale. Sed profecto cum dicitur: ,<Quicquid> potest esse homo ita, quod 
non habeat hanc vel illam rationalitatem, potest esse homo ita, quod 
sit affectum rationalitate', falsum omnino videtur. Non enim sicut in 
actu existentiae contingit, ita in possibilitate naturae. Verum enim 40 



1 ideo pogt se A 11 promovet] permittit A in nuJlam 2 X in A 

18 destruere^l 25 possent A 21 differentiam A 27 qua quodammodo] 
quia quas modo A 29 aliquid A 39 Non] Nä A. 



1. Die Glossen zu Porphyrius. — De differentia. 85 

est, quod quicquid non habet hanc vel illam rational! tatem, non sit 
affectum rationalitate, et sie de ceteris rationalitatibus quae sunt. 
Sed non ita verum est, quod quicquid potest esse aliquid ita, quod 
non habeat hanc vel illam rationalitatem, possit esse illud ita, quod sit 

5 affectum rationalitate, quippe esse affectum rationalitate, quod est 
communis causa impositionis huius nominis quod rationale, omnem 
existentiam omnium rationalitatum naturaliter excedit, et omnis causa 
impositionis universalis nominis in se ipsa infinita est nee ullo rerum 
termino inclusa. Qui enim hoc nomen imposuit rebus, scilicet homo, 

10 ex eo <quod> homines sunt, sicut numerum rerum definitum habebat, 
ita nee omnem causam quae est esse hominem, certa intelligentiae 
meta comprehendit. Bene itaque dictum est rationale, hoc nomen, 
perimere hominis vocabulum, quantum scilicet ad causam suae impo- 
sitionis, cum videlicet nil queat homo existere ita, quod non sit rationale 

15 et affectum rationalitate. Sicut enim rationale iniinitam naturaliter impo- 
sitionis causam habet, ita etiam rationalitas et quodlibet universale. 
Manifestum autem ex suprapositis duabus aeeeptionibus huius 
nominis aeeidens — quando enim nomen rerum rationalitas est — 
et quodammodo dici aeeidens large, scilicet seeundum hoc quod forma 

20 est, et quodammodo non dici, seeundum hoc scilicet quod non potest 
adesse et abesse praeter corruptionem, quod nos diligentius in defi- 
nitione aeeidentis ostendemus 1 . 

Nunc autem visa natura vocabulorum inspiciamus, quae etiam 
differentias appellemus, et utrum aeeidentia ipsa quoque dici possint, 

25 inspiciamus. Nam aeeidens vocum quoque nomen est, sicut et rerum. 
Et tribus modis in designatione vocum nomen aeeidentis videtur 
aeeipi. Quandoque enim ita large sumitur, quod includit tarn sub- 
stantiva nomina quarumlibet formarum quam sumpta nomina acci- 
dentalium formarum, ut hoc nomen rationalitas, albedo sive album, 

30 hoc nomen cursus sive currens vel currit. Strictius vero sumitur 
in designatione sumptorum tantum ab aeeidentalibus formis, seeundum 
quod negamus aeeidentia in quid praedicari. Strictissime vero a 
Porphyrio sumitur in ea descriptione, ubi propria quoque ab eis 
separat in traetatu aeeidentis, dicens scilicet aeeidens esse quod neque 

35 est genus neque species neque differentia neque proprium, semper 
est autem in subiecto subsistens 2 . Cum autem his tribus modis aeei- 
dens in designatione vocum aeeipiatur, nullus eorum differentialibus 
voeibus aptari potest. Unde bene Aristoteles 3 hoc nomen /ratio- 
nale' in subiecto esse negat, cum scilicet neque sit formae nomen 



1-2 Locus comwtus. A habet: illam rationalitatem et sie de ceteris 
rat. non affectum rationalitati 9 impositum fuit Ä 10 sie A 

1 Cr. infra p. 92. 2 Boeth., In Porph. ed. II l. c, p. 2811-3. 
3 Boeth., In Categ. I. c, p. 191 C. 



86 Peter Abaelards Logica Jngredientibus . 

substantialis neque <ab> accidentali forma sumptum. Sed quid dice- 
mus de hoc rationali, utrum scilicet sit accidentale vel potius sub- 
stantiale? At vero accidentale eadem causa quam rationale esse non 
potest. Si vero substantiale sit, quaerendum: cui. Sed profecto de 
nullo in substantia praedicari videtur. Si quis autem hoc rationale 5 
ita huic homini velit esse substantiale, sicut rationale homini et de 
eo quoque dici ut de subiecto, id est praedicari in substantia, sicut 
rationale de homine ut de subiecto praedicari Aristoteles dixit, non 
potest hoc stare. Ait namque ipse Aristoteles 1 : ,Simpliciter, id est 
uni versaUter, quae sunt individua, de nullo subiecto dicuntur.' Prae- 10 
terea nil est substantiale individuo praeter speciem vel quod speciei 
est substantiale. Substantiale enim vocabulum unum alteri esse non 
potest, nisi sui sensus notatio in sententia alterius includatur. At 
vero hie homo non dicitur hoc rationale vel hoc mortale, sed hoc 
animal rationale mortale, ut videlicet ,hoc' nomen potius ad animal 15 
quam ad rationale referatur. Unde hoc rationale nullo modo huic 
homini substantiale concedimus nee substantialem differentiam, quod 
auetoritas superius 2 descripsit dicens: qua abundat species a genere. 
Nee etiam sumptum esse a re quae differentia est, annuimus, si vim 
vocis bene attendamus. Aliud namque sonat formatum hac rationali- 20 
täte, quod vim habet nominis sumpti ab hac rationalitate, aliud hoc 
formatum rationalitate, id est hoc rationale. Ibi enim descriptio pro- 
nominis ad qualitatem applicatur, hie ad ipsura quäle. Si quis tarnen 
et in hoc nomine ,hoc rationale' id velit intelligere, quod in ,formatum 
hac rationalitate', ut iam proprie sit sumptum ab hac rationalitate, 25 
satis permittimus. Sed nee tum substantiale erit huic homini, quippe 
hie homo hanc rationalitatem non notat, sed simpliciter rationale 
continet nee descriptionem innuit qualitatis, sed substantiae hominis. 
Non enim dicitur animal formatum hac rationalitate, sed animal for- 
matum rationalitate. Non est autem mirabile, <quod> si hoc rationale 30 
de hoc homine praedicatur, neque in substantia dicatur neque se- 
eundum aeeidens. Plura enim sunt praedicamenta, quae neutrum, 
veluti si dicatur ,h6c animal est rationale vel homo' vel ,hoc animal 
rationale est animal mortale vel non-equus'. 

Si quis autem quaerat, utrum hoc animal vel hoc corpus vel 35 
haec substantia de hoc homine ut de subiecto dicantur, licet sint in- 
dividua, in Categoriis definiendum expectet 3 . 

Illud non videtur praetermittendum, utrum omnium praedica- 
mentorum species differentias habeant. Quodsi concedimus, in- 
convenientia ineurrere videmur. Cum enim rationalitas hominis sit diffe- 40 



24 in hoc nomine et A velit] nolit A 26 nomini A. 

1 Boeth., In Categ. I. c,, p. 169 C. 2 Boeth., In Porph., ed. II l. c, 
p. 262 5 3 CT. inTra Gloss. super Categ. in seeunda parte huius operis ad 
Boeth., p. 169 B in margine notatam. 



1. Die Glossen zu Porphyrius. — De differentia. 87 

rentia, si ipsa quoque differentiam habeat qua ab alia qualitate sepa- 
ratur, et rursus ipsa differentia rationalitatis simili ratione habere 
differentiam conveniat, in infinitum ratio procedit, ut numquam scilicet 
interea rerum differentiarum terminus occurrat. Amplius cum omnes 
5 differentias qualitates esse auctoritas astruat atque in libro Divisio- 
num 1 dictum sit omne genus in natura duabus speciebus comprehendi, 
oportet sub qualitate esse naturaliter duas species, quae eam sufficienter 
dividunt. Quae quidem species cum differentias habeant, quas et quali- 
tates esse convenit, restat quaestio de differentiis ipsarum, quomodo 

io sub ipsis speciebus quarum sunt differentiae, contineantur. Cum enim 
species ipsae qualitatem sufficienter dividant, nulla qualitas est quae sub 
aliqua ülarum non cadat. Ponamus itaque primas species qualitatis duas 
a et b, et videamus de differentia illius speciei quae est a, utrum quali- 
tates contineat, quae tantum sunt sub a vel tantum sub b vel partim sub 

15 a partim sub b. Quodsi sub a prorsus contineantur, id est omnis quali- 
tas quae est a, informet aliquam suae differentiae, profecto et res ipsas 
differentiae se ipsis <in> infinitum informari contingit. Quodsi res 
« differentiae a sub b et b sub a ponantur, oportet utramque speciem 
altera naturaliter priorem esse et posteriorem. Cum b enim prior sit 

20 naturaliter differentia a tamquam sua species et ipsa rursus diffe- 
rentia sit prior a naturaliter, cui esse confert, oportet b quoque esse 
priorem a naturaliter et simili ratione a rursus esse priorem b. Si 
vero res, quas continet huius speciei differentia quae est a, partim 
sub a ponamus partim sub b aut differentias qualitatis sub aliis 

25 praedicamentis ponamus, solitum de infinitate inconveniens incurrimus. 
Dicimus itaque solas species substantiae ex differentiis constare, 
ipsas autem differentias sive res ceterorum praedicamentorum in ipsis 
essentiis non supervenientibus aliis differentiis esse diversas. Si enim 
rationalitas formam haberet quae eius essentiam conficeret, | cur non 

30 ipsa quoque homini substantialis esset, ad cuius substantiam confi' f. 13 r 
ciendam ipsa quoque esset necessaria? At vero diversorum generum, 
ut qualitatis et substantiae, eaedem teste Aristo tele 2 differentiae esse 
non possunt. Quod autem dicitur omnis species habere differentiam, 
ad manerias specierum referendum est, non ad singulas species, 

35 quippe et subalternae hoc habent et specialissimae. Quod Aristo- 
teles diversorum generum, ut animalis et scientiae, diversas esse 
differentias dicit, negative accipiendum est, hoc <est> non esse easdem, 
quod quidem suo loco convenientius ostendemus 3 . 



15 Quae sub a prorsus contineantur omnis id est qualitas quae est a 
informe aliquam . . A 23 quas] quam A 27 ipsis] situs A 29 esse 

non poss. 2 "X, in A 

1 Boeth., Lib. de div. PL 64, 877 C. 2 Boeth., In Categ. I. c, p. 177 A. 
3 Cf. infra Gloss. super Praedic. ad p. 177 A. 



Koeth. 
|». 275* 



88 Peter Abaelards Logica Jngredientibus'. 

Tractatus de proprio. 

Proprium autem. Ante accidens proprium tractat, quia licet et 
ipsum sit accidens, ut ait Boethius', dignius est ceteris accidentibus 
et familiarius speciei adhaeret, cum ficilicet nullum proprium actu 
separari contingat, sicut accidentia frequenter. Praeterea etiam ea 5 
nee ratione separari Boethius in Divisionibus 2 dicit, quod postea 
convenientius expediemus. Ostendit enim diversas proprü signifi- 
cationes, sicut fecit generis et ceterarum. Sic iunge: Genus dicitur 
tribus modis et cum suis modis, proprium vero etc. Nam et id. Vere 
quattuor modis dicitur, quia istis. A parte. Medicum esse vel geome- 10 
trem, id est haec nomina: medicus et geometer, quae soli homini 
conveniunt. Vel etiam rem ipsam, quae medicina est vel geometria, 
possumus aeeipere. At vero cum dicitur proprium alicui speciei con- 
venire, <non> omni, id est universaliter, non nisi de nomine aeeipi 
potest, <iit hominis canescere in senectute. Hoc non soli homini neque 15 
omni convenire videtur. Nam et lupi canescere videntur. Sed potius 
albescere dici debet, quia capillorum tantum proprie canities dicitur. 
Omni etiam homini non videtur convenire in senectute canescere, quippe 
nee omnes etiam, qui ad senectutem perveniunt, canescere contingit 
actualiter. Sed sciendum est, quia convenire hoc loco non actualiter 20 
tantum, verum etiam naturaliter sumitur. Omnes autem homines na- 
turaliter habent ad senectutem pervenire et ibi canescere. Nisi enim 
vis inferretur vel accidentali casu mortis vel cura medicaminis, 
omnes pervenirent ad senectutem et canescerent. Et nota, quod 
dicitur canescere convenire omni homini naturaliter, per canescere 25 
non potentiam aeeipi canescendi, quae semper inest et omnibus, sed 
ipsum actum canescendi. Nam naturaliter quod aptitudinem notat, 
potius ad convenire refertur, quam ad canescere. Et quod soli et 
omni et semper, ut risibile. ,Hoc nomen' supplendum est, cum sit 
accidens propter quasdam differentias, quae unius tantum sunt speciei. 30 
Speciem quoque specialissimam ubique intellige, quia aliarum propria 
non tractat. Nota quod super hunc lecum Boethius in primo 
Commento dicit risibile in quid praedicari de homine his verbis 3 : 
,namque haec speciebus suis converti possunt. Si enim dicas: quid 



4 a speciei haeret A adhaeret speciei AoL 9 cum A 2 ö A id] inde A 
14 post nomine add. A acci 15 ut homini A 2 lacuna in A hoc A 2 hie A 
16 canescere A 2 L canes esse A 22 ad senectutem A 2 L om. A 23 vis A 2 
om. A 24 ad senectutem A 2 om. A 31 aliarum A 2 L aliter A 32 tractat A 2 L 
traetant A 

1 Boeth., In Porph. ed. II /. c, p. 2768-9. 

3 Boeth., De Div. PL 64, 881 B. CT. infra p. 89». 

3 Boeth., In Porph. ed. I l. c, p. 99 21 . 



1. Die Glossen zu Porphyrius. — De proprio. 89 

est homo? risibile respondebis, si: quid est risibile? interroges, homo 
praedicabis. Nam illa, bipes vel grammaticus, propria quidem sunt, 
sed converti non possunt.' Sed profecto Boethius, sicut ex prae- 
missis et sequentibus apparet, nil aliud voluit assignari his verbis, 

5 nisi mutuam conversionem. Et tale est hoc de illo praedicari quasi 
universaliter convenire. Nam etsi non ridet. Vere semper risibile 
convenithomini, quia et quando ridet et quando non ridet. Apartibus 
temporis. Sed quia de tempore constat, in quo ridet, ponit tantum 
de eo in quo non ridet. Sed quia aptus natus. In his verbis illud 

10 plane refellitur quod quidam componunt, germen in utero necdum 
i'ormatum in hominem esse risibile, id est potens ridere, quia quando- 
que ridet, factum scilicet homo, ac per hoc iam ipsum esse hominem, 
quia scilicet iam est risibile. Sed cum ait Porphyrius ,aptum natum 
ad ridendum', determinavimus non dici risibile ex quacumque potentia 

15 ridendi, sed ex aptitudine, quam habeat natum et promotum in sub- 
stantiam hominis. Haec autem. Vere hanc ultimam significationem 
proprii de qua sola intendit, ab aliis dividit, dicens scilicet eam solam 
proprie vocari hoc nomine quod est proprium pro eo quod conver- 
titur cum specie. Quod in partibus statim ostendit dicens: Quidquid 

20 enim. Quaeritur, cum dicat omne hinnibile esse equum, equa autem 
Sit hinnibiJis, utrum equa sit equus. Et sciendum quod equus, hoc 
nomen, duobus modis sumitur: Modo enim substantiale nomen et 
speciale continens animalia utriusque sexus, tarn videlicet mares quam 
feminas, in qua significatione hoc loco ponitur. Modo sumptum est 

25 a sexu masculino et tunc opponitur equae. 

Sed quaerendum est, quando speciale nomen utriusque sexus 
est animalia continens, qualiter id contingat, nisi sit commune vel 
epigenum. Commune autem non est, cum diversorum generum non 
sit, neque epigenum, cum ad sexus distinguendos diversas voces 

30 habeat, nisi forte dicatur, quod non amittat epigenum esse, nisi <in> 
eadem significatione retentum diversorum sit generum, sicut haec vox 
nomen. At vero equüs in speciali significatione retentus, in qua tarn 
de maribus quam de feminis praedicatur, diversorum generum non 
est, ideoque epigenum esse potest, sicut aquila vel passer. 

35 Nunc autem illud definiamus, quod supra 1 promisimus, qualiter 

scilicet Boethius in Divisionibus dicat quaedam, quae propria 
videntur, nee actu nee ratione a substantia separari, ubi videlicet 
naturam substantialis differentiae investigat sie dicens 2 : , Aliud rursus 
est, quod ratione separari non possit; quod si separatum sit, species 



10 rebus fellitur A 11 formant A 17 ah aliis A 2 accl dentis A 

28, 29 epichenum A 29 distinguendo A 32 specialem significationem A 
37 ubi] ut A 39 separetur sit A 

1 Ct. supra p. 88«. 2 Boeth., De Div. PI. 64, 881 B. 



90 Peter Abaelards Logica ,Ingredientibus'. 

interimitur. Ut cum dicimus inesse homini, ut solus numerare possit 
vel geometriam discere. Quod si haec possibilitas ab homine seiun- 
gatur, homo ipse non permanet. Sed haec non statim eorum sunt 
quae in substantia insunt. Nam non idcirco homo est, quoniam haec 
facere potest, sed quoniam rationalis est ac mortalis.' At vero hoc 5 
loco Boethius tarn sibi ipsi quam Porphyrio contrarius esse vide- 
tur. Ipse enim in Commento 1 dicit omnia propria ex accidentium 
generedescendere; etrursus 2 : ,Quoniam ipsa, inquit, accidentia habent 
inter se aliquam differentiam, idcirco alia quidem propria, alia priore 
et antiquiore nomine accidentia nuncupantur.' Sed si, ut ipse ait Boe- 10 
thius, accidentia sunt propria, quomodo saltem ratione separari non 
possunt, quae natura separari permittit? Sicut et ipse Boethius ibidem 
in ipsis Divisionibus 3 glaucitatem oculorum a subiecto ratione dividit, 
Porphyrius nigrum a corvo. Praeterea ipse Porphyrius ad diffe- 
rentiam proprii et speciei in sequentibus 4 dicit, quod ante subsistit spe- 15 
cies quam proprium, proprium vero posterius fit in specie. Quomodo 
autem ante est quam proprium in natura, si non possit ab ea pro- 
prium saltem ratione separari? 

Sed sciendum est, quod duobus modis .separari ratione' 
accipitur, scilicet vel quantum addiscretionemhominumvel quan- 20 
tum ad naturam rei. Quantum antem ad naturam Porphyrius 
dicit speciem priorem esse proprio, Boethius vero quantum ad 
discretionem nostram dicit potentiam numerandi vel discendi geo- 
metriam ratione non separari ab homine. Nulluni enim hominum esse 
arbitratur, qui rationem reddere sciret, quare potentiae istae magis 25 
separari possent ab homine, quam rationalitas vel immortalitas et quare 
similiter hominis substantiam non sufficerent, quippe ipsae quoque 
potentiae sunt naturae, non aptitudinis. Sunt autem quaedam aptitu- 
dinis potentiae, ut illae quae pugillatores vel cursores faciunt, et se- 
cundum membrorum aptitudinem, de quibus certum est non esse sub- 30 
stantiales homini, cum non insint omnibus. At vero potentia ridendi 
vel numerandi omnibus est naturalis et <si> acutius diiudicemus, fir- 
mius inesse speciei videtur quam gressibile vel bipes, quae sub- 
stantiales differentiae dicuntur. Actum namque gressibilitatis per 
abscisionem pedum auferre omnino possumus, sed non ita risibili- 35 
tatis actum, quamdiu homo permanserit. Firmius itaque risibilitas 
inesse videtur, cuius necetiam actus potest auferri, quam gressibiütas. 
linde bene Boethius haec talia non separari ratione dixit, quia eorum 
separationis ratio a nobis reddi non sufficit, cum tarnen in natura rei 
iuxta eundem Boethium et Porphyrium separabilia sint, quia vi- 40 



32 acuius A 35, 37 afferre A 36 risibilitatis A 

1 Boeth., In Porph. ed. II l. c, p. 276 3~ 4 . 2 Boeth. I. c, p. 276» 

3 Boeth., De div., p. 881 B. 4 Boeth., In Porph. ed. II l. c, p. 338 8 . 



1. Die Glossen zu Porphyrius. — De proprio. 91 

delicet bene natura hominis pateretur ipsum esse sine risibilitate, 
quippe ea substantiam eius non constituit sicut rationalitas et morta- 
litas nee per eam natura hominem facit sicut per illas. 

Sunt autem quaedam quae r a t i o n e vestigari possunt, quaedam quae 

5 auctoritatitantumcommittendasunt,quorumrationemnobisigno- 

tam Uli fortasse qui ea sanxerunt et scriptis tradiderunt, non ignoraverunt. 

Potest et aliter solvi, quod voluit Boethius huiusmodi propria 

nee ratione separari, ut videlicet ,separari ratione' etiam quantum ad 

naturam sumamus et dicamus naturam hominis nullo modo pati eum 

io esse sine potentia numerandi vel ridendi, cum videlicet hae quoque 
potentiae naturae sint, ut dictum est, non aptitudinis. Sed licet homo 
non possit esse sine risibilitate quodammodo, quia videlicet non potest 
| contingere, ut homo sit et non risibilis, alio tarnen modo contingere f. 13 v 
potest, ut voluit Porphyrius hominem posse esse sine proprio, ut 

15 videlicet negative intelligatur sie: non ex eo quod est homo, exigere 
proprium. Sic enim cum dieimus: genus posse esse sine differentiis 
omnibus vel speciebus, negative aeeipimus, ac si dicamus substantiam 
ex eo quod substantia est, non exigere vel corporeum vel incorpo- 
reum, cum tarnen illud, arbitror, non possit esse substantia, nisi sit 

20 alterum. Similiter cum dieimus hanc consequentiam: ,Si Socrates est 
lapis, Socrates est margarita', ex eo falsam esse quod antecedens 
potest esse sine consequenti, negative id aeeipimus, id est quod ante- 
cedens ex se non exigit consequens. Si enim affirmative diceremus, 
ut videlicet natura pateretur esse illud quod dicit antecedens, fta quod 

25 non esset illud, quod dicit consequens, falsum omnino esset. Nullo 
enim modo natura patitur Socratem esse lapidem sive cum alio sive 
sine alio. Quod itaque dicitur homo posse esse sine risibili, duobus 
modis aeeipi potest, scilicet vel quod ex eo quod homo est, non exigat 
risibile, quod verum iuxta aeeeptionem Porphyrii, vel quod homo 

30 possit esse ita, quod non sit risibilis, quod quia falsum est, bene 

Boethius negat. Nee contrarius Porphyrius, cum Porphyrius 

,posse esse' negative aeeipiat, Boethius affirmative aeeeptum removeat. 

Et sciendum est, quod iuxta aeeeptionem Porphyrii omne 

fundamentum sine quolibet aeeidenti suo potest esse, quod scilicet 

35 nulla ex natura suae substantiae exigit. Secundum vero aeeeptionem 
Boethii quaedam sine quibusdam aeeideritibus esse possunt, quae- 
dam non, ut homo sine potentia numerandi esse non potest neque 
sine unitate neque sine coneeptione vel sine habere corpus vel habere 
animam. Quae tarnen substantiales differentiae non sunt, cum non sint 

40 qualitates. Nil autem fortasse impediet, si haec et differentias negemus 
esse et aeeidentia secundum hoc quod aeeidens in sequentibus describe- 
tur et omnino teneamus haec praeter corruptionem abesse non posse. 

5 auetoritate A 5-6 ignorantem A 13 contingere] die A 35 nulüs A 
38 unitate] veritate A corpus] eorum A aeeeptione A. 



92 Peter Abaelards Logica .Ingredientibus'. 



Tractatus de accidente. 

^ft^', ■ Accidens est. Accidens describit hoc loco in designatione omnium 
p. 218 14 

accidentalium formarum tarn risibilitatis quam aharum quaecumque 

differentiae non sunt. Nee hoc loco proprium sub aeeidenti cadit, 

quippe accidens hoc nomen est rerum, accidens vero quod ad spe- s 

ciem convertitur, nisi vocabulum esse non potest. Si autem accidens 

voces quoque ipsas, in quantum quantitates sunt, dicatur continere, 

non iam voces sicut voces, sed sicut res aeeipimus. 

Sic autem definitionem expone: Accidens, hoc est accidentalis 
forma, est ea forma quae subieetae materiae potest et adesse et ab- 10 
esse praeter corruptionem ipsius, hoc est ita, ut ea adveniente vel 
recedente non necesse sit propter eam subieetam materiam in natura 
substantiae suae corrumpi, hoc <est> generalem vel specialem statum 
egredi. Quod quidem substantialibus formis non convenit. Nam ani- 
matio adveniens et generationem animati corporis facit et corruptionem is 
inanimati et eadem recedens substantiam animati perimit. 

Et attende potentiam adesse et abesse potius ad subiectum 
referendam esse qUam ad accidens, ut scilicet subiectum cum aeei- 
denti et sine aeeidenti esse possit incorruptum, non accidens sine 
subiecto. 2 o 

Nota etiam, quod <cum> ait: abesse et adesse praeter subiecti 
corruptionem, hoc substantialibus quoque formis conveniat. Sic enim 
rationalitas adest huic homini, ut non corrumpatur, et sie posset hie 
homo sine ea esse, ut ideo non corrumperetur. Posset enim contin- 
gere, ut haec substantia hominis numquam rationalis fuisset, ideoque 25 
numquam corrumperetur propter rationalitatem, cum eam numquam 
habuisset. Posset etiam fortassis contingere, ut sie ista careret, quod 
aliam rem habuisset et nunquam istam et ideo numquam per istam 
corrumperetur. Unde divisim non est aeeipiendum adesse et abesse, 
sed coniunetim ita scilicet, quod ipsum subiectum possit formam istam so 
et habere et non habere, id est seeundum eam permutari praeter 
corruptionem, ut videlicet cum prius habeat ac postea amittat, non 
sit substantialiter corruptum. 

Nee hoc loco subiectum pro sustentamento tantum est aeeipien- 
dum, sed pro omni quod actualiter altero informatur, ut corpus albe- 35 
dine, albedo claritate. Nee accidens hoc loco respectu substantiae 
tantum, quae sola <est>, describitur, verum cuiuslibet subieetae mate- 
riae, quam accidentaliter, non substantialiter informat, ut claritas 
q u .ue albedinem. Et fortasse hoc loco ita stricte accidens sumitur, 
ut non omnes includat formas, quae speeificae non sunt, sicut risi- *o 



35 pro omni] c p pöi A 37 est scripai, lacuna in A. 



1. Die Glossen zu Porphyrius. — De accidente. 93 

bilitatem, unitatem, capitationem, sed illas tantum, quae omnino praeter 
corruptionem tarn adesse quam abesse possunt. Unde secundum hanc 
acceptionem accidentis non necesse est omnem formam vel specificam 
esse vel accidens. 

5 Dividitur autem. Post definitionem accidentis supponit divi- 

sionem. Qui tarnen in tractatibus aliorum superius divisiones, non 
definitiones praeponit. Prius enim nomen generis in significationes 
suas divisit, quam ipsum definiret, et similiter alia. Hie vero defini- 
tionem accidentis prius posuit quam divisionem. Quod ideo hie factum 

iü arbitror, quod hoc loco accidentis nomen aequivoce non sumit, ut 
scilicet aequivocatio impedimento definitioni non esset. Eadem 
namque definitio tarn separabile accidens quam inseparabile includit. 
Separabile autem vel inseparabile secundum actum aeeipit, non se- 
cundum naturam. Ut enim definitione apparet, omnia sunt in natura 

15 separabilia. Quorum quaedam contingit actu separari manente suseepti- 
bili, ut sessionem, somnium, quae ideo separabilia dieuntur; quae- 
dam vero minime separantur, ut nigredo corvi vel Aethiopis, quae 
ipsos numquam deserit. Namque dormire. Probat a partibus, quod 
quaedam separantur, quaedam non, quia ista. Polest autem. Quia ni- 

20 grum vocatur inseparabile, ne hoc quantum ad naturam aeeiperetur 
et iam non esset accidens, ideo dicil, quod licet actu non separatur, 
tarnen in natura separabile. Et hoc est: potest subintelliyi corvus 
albus, hoc <est>: rationabiliter possumus eum attendere in tota sua 
substantia omnino praeter nigredinem, quia videlicet ipse omnino in 

25 substantia corvi subsistere potest ita, ut niger non sit, Aethiops in 
proprietate quoque Aethiopis ita, quod non sit niger. Aethiops namque 
a patria, non a nigredine dictus est. Vel etiam si nigredinem notaret 
nomen Aethiopis, non minus tarnen substantia sine nigredine posset 
esse praeter corruptionem. Nam et corpus album omnino amittere 

ao albedinem potest, ut nullo modo omnino in substantia corrumpatur. 
Deäniunt autem. Haec definitio eadem penitus est cum superiori in 
sensu. Tale enim est, quasi diceret: Ulud est accidens, quod potest 
esse et non esse in eodem, ipso scilicet permanente eodem in sub- 
stantia. Vel quod neque genus. Postquam definivit accidens in desi- 

35 gnatione rerum, definit ipsum in designatione vocum, earum videlicet 
tantum quae subieetae sunt ab aeeidentalibus formis et non sunt pro- 
pria. Et hoc est: vel etiam sie definiunt hoc nomen accidens, quod 
dieunt illam vocem esse accidens, quod neque est genus scilicet 
neque differentia neque proprium. Quod quia habent individua sub- 

40 stantiae et multa alia, ut non-homo et non-equus et res, ens, addit 
,in subiecto', id est adiacenter. 



8 dimisit A 1 L -impedimento ML in praedicamento A non esset A<z 
om. A 19 Potest Boelh. Probat A 20 ne] nee A 24 praeter] por A 
31 Dehnitur Boeth. öq^oviul Porph. cf. Brandt, p. 280 n. 20 34 difhnivit A. 



94 Peter Abaelards Logica jngredientibus'. 

Nunc autem hoc loco pauca de materia accidentium, quae 
inquiri solent, consideremus. Quäle est illud, utrum indivisibile acci- 
dens divisibili subiecto messe possit et divisibile rursus indivisibili. 
Et utrumque quidem verum esse videtur, quippe unitas partibus 
omnino carere auctoritate omnium confirniatur, quod tarnen rei compo- 5 
sitae saepe accidit, ut huic homini, qui licet ex pluribus sit membris 
coniunctus, una tarnen dicitur naturaliter substantia. Similiter indivi- 
sibile tempus, simplex alicuius actio, quae in instanti est, compositum 
habet subiectum. Sic et paternitas et pleraque alia, cum simplicia 
videantur, in rebus tarnen compositis inveniuntur. Sed quomodo sub- 10 
iecto habenti partes id quod partes non habet, inesse potest, si ipsum 
totum occuparet? Quomodo enim unitas totius hominis magnitudinem 
comprehenderet, si ipsa in se sit nullius magnitudinis? 

Et sunt nonnulli qui in toto simul homine unitatem non collo- 
cant, qua ipse homo unus est, sed potius in quadam parte ipsius 15 
hominis indivisibili ipsam esse autumant, ex qua totus homo unus 
dicatur. 

Sed profecto quaerendum est, qui sit sensus, cum dicitur: ,homo 
unus est.' Non enim vere dici potest id quod homo est, formari uni- 
tate. Homo enim non dicitur, nisi omnia simul membra, quae omnia 20 
simul unitatem non habent, sed partes tantum indivisibiles, ut dictum 
est. Quod si hie est sensus, ut dicatur homo unus seeundum hoc 
quod partem unam habet, iam non unitas homini iungitur, sed habitus 
unius partis. Sicut et cum dicitur corpus hominis vel rationale vel 
grammaticum, dieunt attribui non grammaticam vel rationalitatem, 25 
quae animae tantum insunt, sed magis habitus grammaticae animae 
f. 14 r vel animae rationalitatem praedicari volunt. | 

Praeterea cum unaquaeque pars indivisibilis propriam habeat 
unitatem, ex qua in se una est, contingeret unam duas habitudines 
habere, ut binarium et ita duo esse id quod est indivisibile, 30 

Dicamus itaque non esse incongruum, si id quod indivisibile est, 
divisibili subiecto toti simul insit et non velut per partes, ideo non 
esse necessarium aeeidens dividi cum subiecto, nisi illud quod per 
partes inest, sicut albedo, linea, quorum scilicet diversae partes diversas 
subiecti partes oecupant atque ideo ista sectionem unam cum subiecto 35 
reeipiunt. Nee mirum, si indivisibile aeeidens divisibili subiecto insit, 
sicut e contrario divisibile indivisibili. Nam anima, cum partes nullas 
in essentia habeat, composita tarnen habet aeeidentia, ut dialecticam, 
quae in scientiam inveniendi et iudicandi dividitur. Hoc indivisibile 
corpus collectionem accidentium in se habet, colorem scilicet suum, 40 
unitatem et multa alia. 



19 enim] est A 30 et ita binar. A 31 si] s; A 32 et n partes j 
supra partes scriptum ut p A. 



1. Die Glossen zu Porphyrius. — De accidente. 95 

Illud quoque quaeritur, utrum accidentia sola sensu perci- 
piantur an subiecta tantum corpora an potius utraque simul et, si 
utraque, <quae> eorum praecipue, Sed cum nos tarn de accidenti 
quam de subiecto per sensum iudicemus, utrumque sensus percipere 

5 videtur. Cernentes enim equum album non solum albedinem in funda- 
mento noscimus, verum etiam substantiam equi cognoscimus, quia non 
solum esse album, verum etiam esse equum animadvertimus. 

Sed fortasse dicetur, quod similiter anima visui subiaceat et 
sessio, quia scilicet videntes aliquem ambulare, quod animam habeat, 

10 certi sumus, et de sessione quoque visus nos certificat et de ira etiam 
animi, cum aliquem adspiciamus verberare alium vehementer, audito 
etiam latratu canis iram intelligimus. Multa quoque sensus videtur 
certificare, quae tarnen ipse percipiendo non attractat, sed potius ratio 
animi ex his quae anima percipit, quaedam alia quae eis adiuncta 

15 sunt, intelligit, ex natura quidem rerum, non ex perceptione sensus. 
Unde aliquis sine quod naturam canis novisset eumque audiret latrare, 
vocem latrantis statim discerneret, sed nequaquam iram intelligeret, 
pro eo scilicet, quod nesciret vocem huiusmodi ex motu tantum irae 
procedere. 

20 Dicimus itaque ea sola proprie ad sensum venire, de quibus 

statim sensus iudicium facit nulla alia intercedente cognitione, ut color 
sonus, dulcedo, foetor; haec autem tantum accidentia videntur, quod 
tarn ratione quam experimento confirmatur. Cui etiam maxime con- 
sentit auctoritas. Rationabilius enim videtur, ut cum anima quae 

25 sensus habet, res, incorporea sit et ipse similiter sensus res Sit cor- 
porea, vis eorum praecipue ad accidentia quae similis sunt naturae, 
id est corporeae, dirigatur, quae etiam ipso experimento addiscimus. 
Viso namque corpore albo procul existente statim de colore iiH'^mus 
et album esse discernimus, sed non statim naturam substantiae de- 

80 prehendimus, utrum scilicet iste equus est <an> aliud. Quod autem 
accidentia sensus percipiat, Aristoteles in Qualitate 1 patenter mon- 
strat: .Dulcedo enim, inquit, secundum gustum quandam passionem 
efficit et calor secundum tactum'. Si quis autem cum accidentibus 
etiam subiecta sentiri dicat, non negamus, ut et colorem penetrans 

35 visus subiecti corporis naturam percipiat. Quid enim mirum, si per 
colorem corpus videat. cum etiam corporis intus positi substantiam 
saepe penetret, ut de aliquo quoque corpore supposito iudicet? Nam 
et per vitrum suppositum corpus cognoscimus. Sed si quis ipsum 



5 iniudi A 9 aliquam A 15 ex natura quidem quidem rerum 

nominum non ex A 16 sine quod] super scriptum : n (nisi) A 24 Ratio- 
nalibus A 25-26 incorporea A 27 addidimus A 37 aliquo super lineam 
scriptum in A, in linea vero: afffo. 

i Boeth., In Categ. Arist. PL 64, 246 C. 



06 Peter Abaelards Logica .Ingredientibus*. 

quoque corpus cum colore videri dicat, praecipue sensu colorem percipi 
arbitror, quo aliquando remoto Visus omnino vacaret nee quiequam 
in corpore discuteret. Si vero color in alio quam in corpore posset 
esse, credo equidem eum sensu percipi. Boethius tarnen super 
Ad aliquid 1 , ubi de sensu agitur, quiequid ad corporis materiam re- 5 
ferri potest, sensuum varietati dicit subiacere et quae sunt incorporea 
sentiri non posse. Qui etiam super definitionem qualitatis ostendens 
qualia notiora esse seeundum sensus quam qualitates ait 2 : ,Omnia 
enim quae sensibus sunt subieeta, sunt notiora nobis quam ea quae 
sensibus non tenentur.' Unde sola corporea sentiri videtur constare iu 
et non aeeidentia. At vero in prioribus Commentis quae ad simplicem 
puerorum intelligentiam praeparantur, plura seeundum opinionem di- 
euntur, sicut estillud quod asperum et lene positiones vocat 3 , cum potius 
sint qualitates. 

Haec quidem de aeeidenti dieta sufficiant. De natura vero 15 
comparationis aeeidentium in Praedicamento qualitatis dissere- 
mus 4 , ubi plura Aristoteles de ea tangit. 



Tractatus de communitatibus. 

Omnibus igitur r ->. Postquam quinque proposita singillatim trac- 
tavit, communitates eorum et differentias exsequitur ad maiorem 20 
cognitionem. Sic infert a partibus: Quandoquidem determinatum est, 
id est demonstratum, genus, species etc., igitur omnia proposita sunt 
determinata et omnibus determinatis dicendum etc. Hie aperte mon- 
stratur individua non esse de intentione, ut supra 6 quoque meminimus 
causam etiam reddentes. 25 

»2& r 15 Commune quidem. Communitates daturus singularum et diffe- 

rentias ponit prius communem omnium convenientiam, quae praecipue 
individua exeludit, hanc scilicet quod omnia de pluribup praedicantur, 
hoc est tarn genera quam alia, non tarnen omnia aeeidentia, sed commu- 
nia tantum. Determinat etiam, de quibus unumquodque habeat praedi- 30 
cari, genus quidem de speciebus et individuis etc. Et differentia si- 
militer. Si similitudinem differentiae ad genus in ea etiam notes, 
quod de diversis speciebus praedicatur, nön est de omni differentia 
aeeipiendum, sicut nee illud de omni accidentali vocabulo, quod supponit, 
cum aeeidens quoque ait praedicari de speciebus. Namque animal. 35 
In partibus ostendit quae dixit, scilicet genus praedicari de talibus etc., 



8 at enim omnia A 10 astare A 11 Commentis] contentis A 

1 Boeth., In Categ. Arist. PL 64, p. 232 B. 2 Boeth., I. c, p. 240 C. 

3 Boeth., I. c, p. 251 D. 4 Cf. infra Gloss. sup. Cat., ad p. 258 C. 
5 Boeth., In Porph. ed. II l. c, p. 281 4 . 6 Cf. supra p. 2 21 . 



1. Die Glossen zu Porpbyrius. — De communitatibus. 97 

de equis et bobus, id est de nominibus continentibus equos et boves, 
quae sunt species, et de his quae sunt partes, id est de singularibus 
et commuhibus. Species autem, scilicet specialissima, de his qui 
sunt particulares homines, id est de particularibus nominibus homi- 
5 num. Specie corvorum, id est speciali nomine continente corvos. Sed 
principaliter quidem. Dixi accidentia praedicari tarn de speciebus quam 
de individuis, sed principaliter de individuis praedicantur, secundario 
de speciebus. Maiorem namque notitiam accidentium individua faciunt 
quam universalia, ex discretione tarnen nostra, non ex vi vocis. Cum 

io enim audio .Socrates', simum quendam vel crispum quodammodo intel- 
ligo, sed non ita, cum audio ,homo'. De eo itaque accidens principaliter 
dicitur, quod magis ad significationem eius qualitercumque accedit. 

Commune autem, Assignata communi omnium convenientia «.291* 
familiaritates, <id est) communitates, et differentias inter bina et bina 

15 ostendit, et prius inter genus et differentiam. Continuatio. In hoc 
conveniunt omnia quod de pluribus praedicantur, sed in hoc insuper 
genus et differentia quod continent diversas species, atque utrumque 
habet hoc. A causa. Quod quidem diligenter ostendit, cum ait diffe- 
rentiam, scilicet divisibilem, species continere, etsi non tot quot 

20 genera. Plures per pauciores distinguit. Similiter enim ostendit spe- 
cies continere. Rationale enim. Vere differentia continet speciem, 
quia rationale hominem et Deum. A parte differentiae et a parte 
specierum. Et quaecumque praedicantur. Praedicari ut genus est 
praedicari in quid, praedicari ut differentia est praedicari in quäle. 

25 Cum ita rationale praedicetur in quäle, et praedicatur ut sumptum de 
rationali et de aliqua specierum eius. Vel ita: quaecumque praedi- 
cantur de genere ut genus, hoc est ita, quod sint genus illius, et de 
suppositis generi ; et quaecumque praedicantur de differentia ita, quod 
sint differentiae ipsius, quodammodo circa nomina praedicantur etiam de 

30 specie aliqua supposita differentiae ita, quod sint differentiae eius, ve- 
luti ,<uti> ratione' differentia accidentalis [et] rationalis, secundum nomi- 
nationem subiectarum rerum fquarum] hominis quoque vel Dei diffe- 
rentia est. Sed nulla videtur convenientia inter genus et differentiam 
per praedicari de genere ut genus et praedicari de differentia ut diffe- 

96 rentia, quippe nulla hie similitudo generis et differentiae assignatur, 
ubi diversa praedicantur. Nam licet praedicari ponatur determina- 
tiones suppositae convenientiam tollunt, sicut quando dicitur moveri 



3 conimunibus] nominibus A 4 homines multi codd. Boethü, om. 

edüor partibus A 6 principaliter] specialiter A 10 sonum A quo- 

modo A 19-24 divisibilem speciem continere. b et plures per pauciores di- 
stinguit. Rationale enim. Vere differentia continet ... et quaecumque praedi- 
cantur. a notat quod genera. Similiter enim. Ostendit species continere prae- 
dicari ut genus A 28 praedicantur] ponitur A 29 sit A 37 convenientia A. 
Beitr. XXI. Geyer, Abaelards philos. Schriften. 7 



Ü8 Peter Abaelards Logica .Ingredieiitibus'. 

celeriter et moveri. Praeterea generi et differentiae nil attribuitur, 
sed praedicanientis eorum. Sed profeoto licet praedicata generis et 
differentiae subiciantur et diversa iterum de eis praedicentur, tarnen 
quaedam similitudo generis et differentiae in eo monstratur quod 
unumquodque suum praedicandi modum semper habet, licet modi Uli 5 
sint diversi. Talis enim frequenter similitudo assignatur, veluti si di- 
camus: Socrates et Plato conveniunt in eo quod uterque diligit filium 
suum, licet sint eorum filii diversi. Nam cum sit. Ostendit in parte 
generis et differentiae, quod ait. Et attende, quod ,uti ratione' actum 
designat, .rationale vero potentiam ipsius actus. Unde minus est ,uti 10 
ratione' quam .rationale', licet praedicatum appellet. Sed de eis quae 
sunt sub rationali, id est de aliqua specie supposita, veluti de nomine 
sive Deo. Boethius 1 : Quantiocumque, inquit, Deum supponimus 
animali, seeundum eam propositionem faeimus, quae solem stellasque 
atque hunc tolum mundum animatum esse confirmat; quos etiam deo- 15 
rum nomine, ut supra dictum est, appellaverunt. Commune autem. 
Categoricas intellige. cum ait: Si non est animal vel rationale, non 
est homo. ac si dicat. nil potest esse homo ita, quod non sit animal 
vel non sit rationale. Hanc consequentiam enim reeipimus: Si non 
est rationale non est homo. 20 

005 V» Proprium autem. Post convenientiam generis et differentiae 

quidem supponit differentiam. Quod dicit ,propriuin\ tale est: isti con- 

/'. Uv venit | et nulli alii. Accidens sicut proprium vel differentiam respectu 
speciei aeeipe, ut grammaticus proprium est accidens hominis, alio- 
quin accidens saepe de pluribus quam genus praedicaretur, ut colo- 85 
ratum quam animal. Differentiam quoque constitutivam speciei ac 
divisivam generis ac rursus contentam intellige, quod ipse postea 
determinabit. Animal enim. In partibus ostendit, quod ait. Oportet 
autem. Hie determinat esse intelligendum de divisivis differentiis, 
non de constitutivis generis. Amplius. Aliam ponit differentiam, 30 
quod scilicet genus continet differentias singulas divisivas, quia largius 
est in nominatione, differentiae vero continentur. Quod ait ,potestate\ 
nil ad differentiam, sed ad modum demonstrandum continentiae, quod 
ita scilicet eas continet, quod vocant rem subieetam in eo statu ex quo 
nulli differentiarum repugnat, sicut in Differentia 2 expositum est 35 
Amplius genera, quia scilicet significant rem in statu naturaliter priori; 
naturaliter enim prius est animal substantia, quam rationale fiat. 
rropter quod. Quia scilicet est prius in significatione. destrueta re 



" 3 tarnen] cum A 5 praeditis A 14 propositionem mulli codd. 

Boethii opinionem edltor et Abael. I. c. 16 supraj saepe Boeth. 23 nulli 
alii 1 n nulli A 33 demonstrandum] de mondum A 

1 Boeth., p. 293 1& . Cf. Abael., TheoL ed. Cousin II 34 {PL 178, 1010 B) ; 
Theol. Christ. II 376 {PL 17«, 1141 C). 2 Cf. supra p. 77 34 . 



1. Die Glossen zu l'orpliyrius. — De communitatibus. 99 

generis non res differentiae permaneret, sed differentiae singulae 
sive etiam omnes simul necessario non auferunt genus, quippe posset 
res in natura animalis omnino permanere peremptis inferioribus dit'fe- 
rentiis singulis vel fortasse etiam omnibus simul. Unde statim subdit: 

5 Nam si omnes. Quod ait: subintelligi rationabäliter, tantundem valet, 
ac si dieeret: permanere naturaliter. Sublato enim. Nam si omnes. 
In partibus ostendit, quod ait: genus nimm est, hoc est res speciei 
non habet in se diversas materias secundum quas diversis generibus 
subiacet, sicut habet diversas formas, pro quibus diversis differentiis 

10 supponitur. Eadem namque essentia, quae est in nomine animal, est 
corpus, substantia, sed non eadem forma rationale et mortale. Genus, 
id est res generis, una tantum est res, differentiae vero multae a formis, 
secundum quas tantum vocabula differentialia sunt imposita. Et genus 
quidem, id est res generis, et differentiae, id est res differentiarum. 

15 Sed haec similitudo in tractatu differentiae diligenter est aperta 1 . 

• Genus autem. Ostensa convenientia <et> differentia inter genus %n%w 
et differentiam ostendit inter genus et speciem. Sumatur autem. 
Dedit differentiam inter genus et speciem, et ne quis acciperet tantum 
speciem specialissimam, ideo dicit haec dici de qualibet specie re- 

•2o spectu sui generis, de illa quoque scilicet, quae genus est. si sumatur 
ut species, id est comparetur suo generi. Priora esse eorum, id est 
priora esse respectu inferiorum, quia videlicet rem subiectam in priori 
naturaliter statu nominant, nee non et secundum sententiam quasi 
partes constitutivae sunt inferiorum et tarnen totum quiddam, id est 

>5 universale ad inferiora. , Quiddam' ideo dicit, quia proprie totum non 
dicitur nisi coostitutivum. „ „ 

IIa Arn 

Differunt autem.. Qualiter continere aeeipiat, quantum scilicet «. 304*2 
ad rerum nominationem, ipse statim determinat dicens: In pluribus 
enim. Et nota, quod duo quae dixit, probat, scilicet quod species 

so singulae contineant genus, scilicet quia genus est in pluribus. Ab 
oppositis. Deinde quod genera continent, per hoc ostendit quod res 
generis continent res specierum, <quia> per hoc quod informantur rebus 
diversarum specierum, transeunt in naturas specierum, hoc est res 
specierum fiunt in natura rerum causa continentiae vocabulorum. Sic 

so lege: Genera id est res generum, oportet praelacere natura in statu 
generalis nominis ac per suseeptas formas transire in res specierum. 
Unde priora genere naturaliter. Hoc tarn de voeibus aeeipi potest 
secundum naturam status rerum quam de rebus. Et est causa. Et 
species quidem, id est res speciei. genus, id est res generis, ac si 

«o dieeret: non potest esse homo ita, quod non sit animal, sed animal 



12 differentiarum mute a forme quia quas A locus corruptus est 14 id 
est resl a A 21 esse Boelh. vero A 27 Differunt multi codd. Boeth- 

differt editor 31 ostendi A 

1 Vf. supra p. 78 sqq. 7 * 



100 Peter Abaelards Logica Jngrcclicntibus'. 

necessario nön exigit hominem. Et genera quidem. .Praedicari' ut 
de contento accipe. Genera abundant continentia specierum, id est res 
plures nominant quam singulae species, secundum quod nomina sunt 
universalia. Species vero in differentiis, propositis scilicet, non illis 
quae sunt generis constitutivae, quae utrisque sunt communes, quippe 5 
praeter differentias generis habent etiam suas et quas in sensu suo 
sola continent, non genus, vel quas exigit res speciei ex eo quod res 
est speciei, non quod res est generis, quippe ex eo quod homo est, 
rationalis est, non ex eo quod animal est. Est autem speciem abun- 
dare genere in differentiis: continere differentias quas non continet u> 
genus unum terminatum. Sed genus quoque differentiam habet consti- 
tutivam ut animal, corpus, sive nullam habet ut substantia, et de his 
substantiis quae solae differentias habent, accipiendum est. Amplius 
neque. . Alia diff erentia generis et speciei non generaliter, <sed> haec 
quorundam, scilicet specialissimi et generalissimi, quia videlicet adeo 15 
differunt, quod id quod generalissimum est, non potest esse specia- 
lissimum. Sed si hoc de [hoc] rebus dicitur secundum eos qui easdem 
res et genera et species volunt, falsum est, nisi quis in respectu ab- 
solvit dicens in eo statu in quo est generalissimum, non esse spe- 
cialissimum. 20 

1 808 2 Genus autem sequi, id est comitari, semper speciem. Quod 

ostendit in partibus dicens: Nam si est homo. Categoricas intellige 
sie: Quicquid est homo, est animal vel risibile. Non enim hanc conse- 
quentiam reeipimus: Si est homo, est risibile. Et aequaliter praedi- 
cari, non cum magis et minus, quod certum est de propriis quae po- 25 
tentias significant. Possunt autem fortassis propria esse specialissi- 
morum, quae ad comparationem venire possent, quae non significant 
potentias, convertibilia quidem cum specie, sicut est coloratum con- 
vertibile cum corpore, quod superius 1 comparari dixit. Sed si in na- 
tura rei posset esse, impositio tarnen non habet ideoque de voeibus 30 
agens ad impositionem tantum respexit. Commune est autem. Vi- 
detur Porphyrius largius hie aeeipere ,praedicari univoce' quam 
<Aristoteles> in Substantia 2 , ubi scilicet ait de subiectis non prae- 
dicari univoce. Sed nil obest, si largius univocationem aeeipiat sicut 
et Boethius, quando in Divisionibus 3 divisionem aeeidentis in sub- 35 
ieeta aequivocationis esse non dicit. Aristoteles enim ibi univoca 
non aeeipit nisi quantum ad rationem substantiae, id est ad defini- 
tionem datam secundum substantiam. Porphyrius vero hie sive 



2 aeeipi A continentiae] conti A 3 nominatö A 6 quae A sua A 
12 ut] in A 12-13 hie substantia A 14 post generaliter lacuna in A hoc A 
21 genus] cf. var. lect. ed. Boeth. 28-29 convertibilis A quod] quae A 

computari A 36 unica A 

1 Boeth., In Porph. I. c, p. 251 13 2 Boeth., In Categ. Arist. PLU, 
p. 184 B. 3 Boeth., De div. PL 64, p. 878 B. 



1. Die Glossen zu Porphyrius. — De communitatibus. 101 

ßoethius ibi quamlibet definitionem accipit datam secundum nomen, 
sive secundum substantiam sit data sive non. De his quorum est 
proprium, id est quae continent proprium, sicut sunt individua speciei. 

Differt autem. Quod ostendit a causa in ipsa rerum natura, ., 30911» 

5 quia scilicet naturaliter prius oportet esse rem generis et postea di- 
versificari suscepta propria differentia. Nam si. In partibus ostendit 
quod dixit novissime. Categoricas intellige, ac si diceret: non omne 
animal est homo. Nam consequens proprii non recipimus. Proprium 
omni, id est nomen omnium rerum speciei, quamdiu sunt materia 

10 speciei, et earum tantum. Species quidem interemptae, singulae scilicet. 
Si enim omnes simul acciperemus, sicut proprium in actu perimit spe- 
ciem, ita etiam omnes simul species genus. 

Generis et accidentis, scilicet universalis accidentis ut singularis. .f,I\; 
Etenim moveri. In partibus ostendit tarn separabilia accidentia prae- 

15 dicari de pluribus quam inseparabilia. 

Differt autem. Genus in eo prius est specie, quod nominat rem ».31J.2 
speciei in priori statu, accidens vero in posteriori. Accidentia namque, 
ut hoc loco dicit Boethius 1 , esse non possunt, nisi eis species suppo- 
nantur, ut scilicet fundamenta. Ex quo apparet corporeum et differentias 

20 alias non dici accidentia. Nam si. Vere accidens posterius est natu- 
raliter specie, quia separabile et inseparabile. Sed quia de separabili 
patebat, de inseparabili tantum ostendit. Aequaliter participant, id est 
ponuntur non cum magis et minus, accidentia vero non aequaliter, non 
tarnen omnia, quia scilicet non omnia comparantur sicut pater et iilius. 

25 Intentionem enim, id est magis recipit praedicatio quorundam. Ab 
oppositis vel a descriptione ,praedicari non aequaliter'. Et accidentia 
quidem. In <eo> quoque differunt accidentia a generibus, quod acci- 
dentia naturaliter posteriora individuis, quia in priori nominant. Et hoc 
ostendit, cum ait res eorum subsistere in diversis substantiis ut in 

30 fundanientis. Qualis enim. In partibus monstrat quod ait. 

Genus vero. Postquam ostendit communitates et differentias 3171s 
generis et alia, docet idem de ceteris esse sentiendum, scilicet quod 
sicut genus a ceteris quattuor differt, ita unumquodque ex eis quin- 
que a ceteris quattuor habet quattuor differentias, et ita sunt omnes 

35 differentiae quinquies quattuor sive quater quinque, id est viginti. 
Sed licet naturaliter viginti sint tractandi, tarnen non est necessa- 
rium, uti singula quattuor distrectet. Cum enim differentias generis 
ostendit ad alia quattuor, superfluum est monstrari differentias alio- 
rum ad genus. In quo enim genus a ceteris differt, in eodem cetera 

40 differunt a genere. Differentiae itaque quae post genus sequitur, tres 
differentiae tantum adscribendae ad tria scilicet posteriora, speciem 



13 Generis] Lenus A 16 Differunt A 19 et] i A 20 ad descriptio- 
nem A 37 singularis A. 

1 Boeth., In Porph. I. c, p. 315« !l . 



102 Peter Abaelarcls Logica ,Ingredientibus'. 

scilicet proprium et accidens, speciei vero duae, proprio una, acci- 
denti nulla. Ubi enim omnium differentiae ad accidens sunt ostensae, 
ibi accidentis ad omnia. Sic iunge: Dedi plures differentias, sed omnes . 
illae sunt generis ad alia. Si autem ,genus' habeatur in litera 1 , infer 
f- 15r a partibus ita: Quandoquidem ostensum est, in quo genus differat 5 
| a differentia et specie et ceteris, ergo ostensum est in quo differat 
ab aliis quattuor. Contingit autem similiter ab aliis a se, sed semper 
ita sunt naturaliter viginti, sed non est necesse omnes tractando compu- 
tare, sed enumeratis posterioribus differentiis, id est differentiis rerum 
posteriorum. quae scilicet sequuntur post genus veluti differentiae 10 
speciei, accidentis, et secundis, <id est> differentiis secundae rei post 
genus, superatis una differentia a differentia prioris rei, scilicet ge- 
neris, quarum quattuor [generis] computantur, non adscribuntur nisi tres. 
Quod eo evenit, quod iam sumpta est et ostensa una eius differentia 
ad genus, ubi scilicet dabatur differentia generis ad eam. Et diffe- 15 
rentiis tertiis, id est tertiae rei quae est species, superatis a diffe- 
rentiis ipsius generis quod praecedit, duabus differentiis, quippe quat- 
tuor generis computantur et duae tantum speciei. Quartis, scilicet 
differentiis quartae rei, <id> est proprii, superatis tribus, quod cum 
generis quattuor computantur, sed nullum accidentis. Bene autem 20 
ubique differentias pluraliter dicit, quia scilicet singula quattuor habent 
in natura differentias, licet in singulis non sit necesse eas computare. 
Genus enim. Vere quattuor sunt, quia quattuor generis. A parte. 
Relinquitur igitur. Quandoquidem dictum est, in quo differentia 
differt a genere, ergo relinquitur ostendere, in <quo> differat a ceteris. 25 
A causa. Reliquum est igitur, id est restat similiter. A causa. Duae 
igitur, quia istae duae scilicet, ergo duae. A parte. Nam quo. Reddidi 
<causam>, quare de istis tantum restet, quia scilicet de aliis dictum 
est. Quattuor igitur. Infer a partibus sie: Quandoquidem sunt quat- 

'wv> tuor differentiae generis et tres differentiae etc., ergo sunt decem, 30 
Commune ergo est. Quandoquidem datae sunt communitates 
et differentiae generis ad alia, ergo [ad] aliorum ad alia monstremus- 
A causa, et prius differentiae. Aequaliter partieipari, id est non prae- 
dicari cum magis et cum minus, quod in traetatu differentiae 
diligenter est apertum^. Semper enim. Vere differentiae et spe- 35 

«26 12 c i es semper re permanente ei conveniunt, quia ita est in istis. A 
partibus. Proprium est differentiae. Dicitur respectu speciei, quia 
scilicet ei convenit et non speciei. Nam etsi homo. In parte ostendit 
differentiae, quod species non praedicatur in quäle, quia homo. Quia 
quibusdam videtur quod hoc quoque nomen in quäle praedicari non 40 
deberet ideo quod qualitatem ita simpliciter significaret sicut rationale, 



19 proprium A 27 reddi A 37 Dicunt A 38 ostendi A 

1 Lectionem Generis non notat eeiitor Boethii, p. 317 18 . 

2 Cf. supra p. 71. 



1. Die Glossen zu Porphyrius — De communitatibus. 103 

dicit suam significationem non sirapliciter esse qualitatem, id est non 
proprie vocari nomine qualitatis, sed velut qualitas dici potest secun- 
dum hoc quod est res generis affecta qualitatibus. Et hoc est: se- 
cundum quod generi advöriientes differentiae etc. Et nota, quod vi- 
5 detur Porphyrius contradicere Boethio, qui dicit super Quali- 
tatem 1 quäle, hoc nomen, dupliciter sumi, sed qualitas uno modo. 
Sed non est, quia Porphyrius <non> dicit .qualitatem', sed , velut qua- 
litatem'. Amplius. ,Saepe' dicit propter illas differentias quae uni 
tantum specialissimo conveniunt, species vero, scilicet specialissima. 

io Amplius differentia, id est: prima est respectu speciei quam constituit 
secundum significationem. Vere est prior specie, quia hoc modo quod 
ablata aufert speciem necessario, sed non aufertur ablata specie. Quod 
ostendit in partibus dicens: Simul enim etc. Amplius differentia, id 
est res, propter quam differentialis vox convenit eo modo quod voce 

15 differentiali significatur, ut adiacens scilicet coniuncta est cum alia 
differentia in specie ipsa quam informant, ita quidem quod singulae 
differentiae totam speciem in qua sunt, accipiant informando. Quod 
statim in partibus differentiae ostendit dicens: Rationale, id est ratio- 
nalitas etc. Species vero, id est res specialis Hominis secundum hoc 

20 quod a specie designatur, scilicet in essentia, non in adiacentia, non 
convenit in aliqua re cum aliqua specie id est cum re alteriüs speciei 
diversa a se essentialiter, ita scilicet ut totam illam rem essentialiter 
res singularum specierum occupent veluti [si] huius hominis sub- 
stantia, sicut tota est formata rationalitate et mortalitate, quae quidem 

25 formae essentialiter sunt diversae. Quaedam enim. Vere res unius 
speciei cum re alteriüs non convenit in eadem substantia, quia equus 
et asinus in mulo. A partibus de quibus magis videtur, pro eo scilicet, 
quia, ut ipse determinat, per corruptum commiscentur equus et asi- 
nus ad generandum mulum. Unde simul res quae equus et asinus 

30 est, in substantia muli materialiter esse videtur. Quod removet 
dicens quandam equam permisceri per corruptum cuidam asino, sed 
tarnen numquam omnino equus conveniens asino simpliciter, id 
est totaliter et integre, perficiet mulum constituendo ipsum materia- 
liter. Quod autem addidit .simpliciter', ideo fecit, quia quodammodo 

35 equus et asinus in mulo dici possent, secundum hoc scilicet quod sub- 
stantia muli, sicut quasdam eorum in se materialiter habet, ita ex 
utrisque quasdam naturas retiner, sed non ita, ut integer equus vel 
asinus integer in eo reperiantur, nee simpliciter et proprie dici potest 
asinum et equum in mulo convenire, quippe non etiam ea portio 

40 quae ex asina ibi est, asinus est. Hanc autem sententiam Boethius 



8 uno A 9 specialissima A 13 Simile A 14 eo quod modo 

quo A 25 quidam Boeth. 28 cortum A 31 quaedam quandam A 
1 Boeth., In Categ., p. 239 B. 



104 Peter Abaeiards Logica ,Ingredicntibus'. 

in Commento 1 talibus verbis explicat: Jndividua, inquit, individuis 
iuncta individua fortasse perficiunt, ipse vero equus simpliciter, id est 
universaliter, et asinus universaliter neque permisceri possunt neque 
aliquid, si cogitatione misceantur, efficiunt.' Quod itaque dixit Boethius 
individua fortasse efficere aliud individuum, res ipsas accipe, quae s 
proprie individuae, id est discretae, dicuntur; quod vero ,fortasse' 
apposuit, ideo fecit, quia, ut diximus, proprie et simpliciter, id est in- 
tegre et totaliter, quod ipse universaliter intelligit, substantiae equi 
et asini in mulo non conveniunt nee convenire possunt sane intelligi. 
«9Qr) Differentia vero aequaliter partieipare, id est sine magis et 10 

minus his evenire, quae notant. Quod statim ostendit in partibus 
differentiae et proprii dicens: Aequaliter enim. Insuper commune 
est \m\utrisque, id est differentiae et proprio, semper adesse, id est 
convenire rebus nominatis, quamdiu integre suam substantiam sine 
corruptione res illae subieetae custodiunt. Si enim curtetur. Vere 15 
differentia semper adest, quia bipes. A parte illius differentiae de qua 
minus videretur. Et vere proprium semper adest, quia risibile. quod 
statim supponit: Nam et risibile. Sic lege: Quamvis curtetur ille qui 
est bipes, tarnen non ideo perimitur in substantia, id est non corrum- 
pitur seeundum specialem statum, quare nee amittit esse bipedem. 20 
Cum enim bipes homini sit substantiale, non potest amittere esse 
bipedem, nisi corrumpatur seeundum substantiam hominis, quam ne- 
cessario bipedalitas facit sicut rationalitas et ceterae differentiae. 
Sed semper. Ipse etiam curtatus dicitur esse ad id habendum aptus 
ad quod habendum natus est aptus. Bipes enim dicitur non, quia 25 
actualiter habeat pedes, sed quia aptus natus est ad duos tantum 
pedes habendos. Duos quidem tantum dieimus, quia aliter quadrupes 
posset dici bipes; quippe quicumque quattuor pedes habere potest, 
potest etiam duos habere, sed non duos tantum. Praeterea nisi bipes 
ad duos tantum pedes se haberet, non esset hominis definitio ea qua 30 
Aristoteles- utitur: ,animal gressibile bipes', quae etiam quadru- 
pedibus conveniret. Unde sicut ibi gressibile aeeipimus, quod tantum 
gradi potest, non etiam volare, ne scilicet avibus quoque possit conve- 
nire definitio, ita et bipes dieimus, quod duos tantum pedes potest 
habere, non plures. 35 

Occurrit autem hoc loco quaestio, quomodo ille qui curtatus 
est, possit habere duos pedes, utrum scilicet ita, quod duo Uli pedes 
sint contenti in illa essentia curtati vel Uli adhaerentes, sicut prius- 
erant. Sed si ita dicamus, quod in ipsa essentia curtati essent eo quod 
de parte aliqua illius possent formari pedes, possumus eadem ratione 40 

4 cogitatione Boeth. significatione A 5 aeeipi A 15 rerum A 

16 illa A 21 hominis 

1 Boeth., In Porph. I. c, p. 329 ". 

2 Boeth., In libri IleQi £(>/*., ed. Meiser II, p. 96 sß . 



1. Die Glossen zu Porphyrius. — De communitatibus. 105 

dicere brachium duos pedes habere posse vel quodlibet compositum 
ex talibus partibus quae ad iormandos pedes sufficerent, ita ut in 
eodem homine maxima pedum multitudo posset esse. Dicamusitaque 
curtatum duos pedes habere posse ita quidem, ut ei adhaerere possint 
5 extrinsecus et cum ipso convenire naturaliter in substantia hurnana, 
ad cuius compositionem sola pedum adiunetio sufficiat. Hoc autem 
ideo determinamus, quia et pedes cum capite in homine conveniunt, 
sed coniunetio pedum ad caput subsistentiae hominis non sufficit. 

Occurrit alia quaestio, cum post abscisionem pedum illa substantia 

io curtata quae prius pars hominis, dum homo integer permanebat, [homo 
sit], utrum in ipsa constitutione hominis integri illa substantia quae 
modo curtata est, homo etiam tunc esset et animata et sensibilis et 
rationalis et mortalis, sicut modo est, aut potius per abscisionem fiat 
homo quod prius non erat. Sed si in constitutione quoque hominis 

i5 homo erat, profecto idem homo ex pluribus constat hominibus, quia 
per plures abscisiones plures possunt separari partes quae separatae 
homines erunt, ut si abscisis pedibus brachia quoque abseidamus. At 
vero multos homines in uno esse nemo concedit nee multos esse sine 
multis animabus. Quodsi per abscisionem nostram id faeimus ho- 

20 minem quod non erat homo, similiter et animatum et animal, et ita 
nostrae quoque operationi generatio subieeta est. Sed non inconve- 
niens est, si nostra operatio sicut hominem quodammodo destruit. qui 
prius erat, dum scilicet per abscisionem faeimus, ne sint homo illa 
simul, quae prius erant homo, ita etiam faciat, ut homo sit, quod prius f. 15v 

25 homo non erat, nee tarnen talis destruetio hominis est homieidium 
facere, quae animam non aufert, nee talis effectio proprie dicitur ho- 
minem efficere, quae animam non confert. Unde idem semper homo 
esse dicitur corpus eadem anima vegetatum, licet essentiae quantitas 
modo minor sit partibus, dum puer est, modo maior, dum iuvenis est, 

«0 et licet eadem non sint corpora seeundum quantitatem essentiae quod 
prius erat et quod modo est, pro eodem tarnen seeundum eundem 
effectum animae iudicantur, alioquin abscisis unguibus aliam hominis 
diceremus substantiam, quod licet quantum ad discretionem essentiae 
verum sit, quantum tarnen ad effectum animae alia persona non dicitur. 

85 Fortasse autem dicendum, quia nee pedes de essentia hominis 

sunt, sed tantum illae partes homo vocantur, sine quibus homo esse 
non potest, cum tarnen Boethius 1 dicat hominem dividi in pedes, 
thoracem, manus. 

Proprium autem:. Quod ait proprium esse differentiae, tale est: .S| M 

40 differentiae convenit et non proprio. Unde patenter apparet, quia 

8 sufficiunt A 21 non] quod A 34 verum] unum A 
1 Boeth., De divis. PL 64, p. 888 B: Hominis enim corpus ita in partes 
suas divides in caput, manus, thoracem et pedes. 



1>.3344 



106 Peter Abaelards Logica .Ingredientibus' 

proprium specialissimae speciei tantum accipit. Quod ait ,saepe\ propter 
quasdam differentias dicit quae unius tantum sunt speciei ut immor- 
tale Dei. Et ita differentia semper speciem consequitur, id est comi- 
Boetho tatur semper praedicationem speciei praedicatio differentiae. Diffe- 
\t. 332 17 ren tiae vero. Accidentis sicut differentiae nomen est hoc loco acci- 5 
£l} '. dentalis vocis universalis, ut est album. Differt autem. Differentia 
continere dicitur diversa, in quibus est secundum hoc quod in pluribus 
consistit, ut rationalitas secundum significationem suam in pluribus 
est quam singulae species quas constituit Continere vero differentiam 
non dicitur, quia illa tantum ab aliis contineri dicuntur quae ab eis io 
suscipiuntur utpote naturaliter posteriora, quod differentia non habet, 
quae naturaliter prior est his quibus convenit quae ad esse conducit. 
Unde etBoetbius in Commento 1 : ,Omnia, inquit, quaecumque sub- 
stantialiter de pluribus praedicantur, ab his de quibus praedicantur, 
non poterunt contineri. Quo fit, ut differentiae non contineantur a 15 
specie, . . . accidentia continentur . . . Nam nee proprie universalia dicuntur 
aeeidentia, cum de pluribus speciebus dicuntur, differentiae vero maxime 
dicuntur universalia et proprie. Quae enim quorumlibet universalia 
sunt, ea necesse est eorum quorum sunt universalia, etiam substantiam 
conficere. Quo fit, <ut> quia differentiae substantiam monstrant, in- 20 
tentione ac remissione careant.' Nota ex hoc loco, quod non solum 
rationale, hoc nomen, differentia dicitur, verum etiam rationalitas propter 
eandem causam, scilicet propter significationem eiusdem differentiae. 
Et differentia quidem, id est vocabula significantia differentias, non 
comparantur sicut aeeidentalia quaedam. Et impermixtae quidem. 25 
Boethius 2 : ,Ex rationali, inquit, et irrationali nil unum iungi potest, 
ex albo vero et nigro coniunetis fit aliquis medius color.' Sicut enim 
albedo et nigredo, ubi accidentia sunt, constituunt materialiter tertium 
aeeidens, ita differentiae iunetae in eo cuius sint differentiae, non 
componunt tertiam differentiam. Nam licet homo compositus una res 30 
concedatur, differentia tarnen eius ex corporeitate et incorporeitate 
non constat materialiter, licet ipse sit corporeum simul et incorporeum. 
Licet enim corpus humanuni ex diversis animatis corporibus consti- 
tuatur, animatio tarnen eius non constat materialiter ex animationibus 
partium. Non autem fortasse omnis medius color ex albedine et ni- 35 
gredine conficitur, sed quidam, veluti apparet in eo corpore, ubi 
sunt minutissimae particulae albedinis insertae minutisslmis particulis 
nigredinis, quarum intersertio medium colorem componit, quippe nil 
aliud est ille medius color quam omnes illae simul particulae albedinis 



5 Acci A 18 dicuntur universalia et proprie om. editor Boeth., habent 
codd. L m 2 R 2\) ut addidl ex Boeth. 21 carent A 26 rationali . . . 

irrat. multi codd. Boeth. in unum editor Boeth. unum codd. praeter unum 

1 Boeth., In Porph. I. c, p. 335 ls 2 Boeth. /. c, p. 336 ». 



1. Die Glossen zu Porphyrius. — De communitatibus. 107 

et nigredinis coniunetae, sicut nil aliud est linea vel superficies vel 

corpus quantitativum quam omnia puneta simul aeeepta, quibus ipsa 

componuntur, et sicut corpus quantitativum quod compositum est, 

composito corpori substantiali adiacet, partes autem eius partibus 

5 illius, ita medius color compositus composito corpori inest, singulae 

vero albedines et nigredines ex quibus constat, singulis partibus funda- 

menti insunt. „ .. 

. . .. • j.. • • i i Boeth. 

Speciei vero et propra. Convenientiam lue accipere videtur non . K $fö?i 

seeundum similitudinem, sed magis seeundum mutuam praedicationem. 

io Cum enim risibile dicitur de homine praedicari et homo de risibili, 
diversa eis attribuuntur, non idem. Similitudo vero non est nisi se- 
eundum hoc quod idem diversis vel attribuitur vel auiertur. Nam si 
est. Vere species et proprium de se mutuo- praedicantur, quia ista. 
A partibus. Et anteilige categoricas propositiones. Risibile vero, hoc 

15 est: determinatum est, quia seeundum potentiam, non seeundum 
actum aeeipitur, alioquin falsa videretur altera propositio, quae scilicet 
ait: omnis homo est risibilis ] . Aequaliter enim. Aliud commune 
ponit. Sic iunge' Vere habent commune, quia hoc quod aequaliter 
conveniunt Ins de quibus praedicantur. Vel potest dici quod non in- 

20 ducatur hoc ad aliam communitatem, sed per simile inducatur ad pro- 
positionem, ac si diceret : non est mirum, si mutuam et aequalem prae- 
dicationem ad se invicem habent, quia et aequalem aiio modo prae- 
dicationem ad inferiora habent. 

Differt autem. Haec differentia assignatur inter proprium et $gg h 

25 speciem large aeeeptam, quia scilicet species ex eo quod species est, 
non repugnat ad hoc quod diversas species contineat, sed proprium, 
scilicet specialissimae speciei, omnino ad hoc repugnat quod contineat 
diversas species. Et species. Aliam differentiam ponit, quod scilicet 
species prior est naturaliter, proprium vero posterius est specie, quia 

30 scilicet res speciei seeundum hoc quod a specie nominatur, prior est 
tamquam fundamentum forma ipsa propter quam proprium convenit, 
ut homo res ipsa seeundum hoc quod homo est, prior est naturaliter 
risibilitate, seeundum hoc scilicet quod risibilitati confert esse sicut 
eius subiectum, licet quodammodo sine risibilitate non possit esse. 

35 Nam et rationalitas rationali animali hoc modo prior esse dicitur, licet 
sine eo esse non possit. Hinc etiam Boethius 2 : ,Omne, inquit, pro- 
prium in aeeidentis genere collocatur; eo enim differt ab aeeidente 
quod cum specie convertitur. Quodsi priores sunt substantiae quam 
aeeidentia, species vero substantia est, proprium vero aeeidens, non 

40 est dubium, quin prior sit species, proprium vero posterius.' Amplius 



37 enim codd. Boeth. omnes vero editor 38 quod codd. Boeth. 

quia editor. 

1 Boeth. I. c, p. 337 ' 2 Boeth. /. c, p. 339". 



108 Peter Abaelards Logica ,Ingredieritibus'. 

species semper. Si per actum accipimus inhaerentiam speciei et proprii, 
utrumque semper actu inest, quia Socrates sicut semper actualiter 
homo est, ita actualiter semper est risibilis, id est aptus ad ridendum. 
Sed hoc loco magis simplex intelligentia est requirenda, ac si dicatur: 
semper actu est species, sed non semper actu est proprium, ut So- 
crates semper actu est homo, non semper est risibilis, quippe actu 
esse risibile hoc loco tantundem valet quantum ridere, actu vero esse 
hominem tantundem quantum esse hominem. 

Et nota, quod cum risibilitas sit species, risibile vero proprium 
et eiusdem rei sint designativa, id est potentiae ridendi, risibilitas 10 
semper actu inest suis inferioribus, risibile vero non suis participibus. 
Actus enim rei speciem est materialiter constituere, proprii vero actus 
est ipsa actio de qua potentia est. Amplius quorum. Terminos vocat 
definitiones, quia ita definitum secundum significationem terminant, 
ut nee excedant nee excedantur. Quae quidem definitiones sicut sunt 15 
differentes, ita et ea quae continent, oportet differre. Sed quaeren- 
dum est, de qua differentia definitionum hie agatur. Nam et homo 
secundum diversas differentias diversas in sensu definitiones habet, 
ut animal rationale mortale et animal gressibile bipes nee tarnen 
ideo homo diversus est ab homine. Quod si dicamus diversas esse 20 
definitiones in eo quod ea quae continet una definitio, non contineat 
altera, quid dicent rationale, qui eandem risibilitatem et speciem vocant 
et proprium, nisi forte ad diversitatem modorum recurrant, dicentes 
scilicet alio modo esse speciem, alio proprium? Sed et sie hominis 
diversitas ad se ipsum poterit ostendi in eo quod rationalis est et 25 
bipes, quia scilicet aliunde est bipes, aliunde rationalis. At vero se- 
cundum sententiam vocalem plana est differentia, quia eadem vox 
et species et proprium et ideo in effectu definitionum ostendit diversi- 
tatem eorum quae in eis continentur nominum. 
n 340*9 Speciei. Rarae vero. Hinc plane apparet Porphyrium non ao 

vocare aeeidens nisi respectu speciei, unde differentias nullo modo 
aeeidentia appellat. 
«Uiai Propria vero. Propria dicit quae uni conveniunt et non alteri. 

Accidentis vero. Non tarnen omnia aeeidentia in quäle praedicantur 
sicut omnis species in quid, nisi forte large aeeipiamus praedicari in 35 
quäle, id est ad omnem interrogationem quae in quid non est. Nam 
quandoque qualitas pro omni forma sumitur et praedicari in quäle 
potest aeeipi pro praedicari ut formatum, id est sumptum. Et unam- 
quamque substantiam, id est unamqur mqne essentiam naturaliter unam, 
contingit una tantum specie, scilicet specialissima, partieipare. Unde 40 
apparet idem Individuum sub diversis speciebus non esse. Plurlbus 
vero. Sed si substantiam pro omni essentia sumamus, videmur infi- 



26-27 secundum] et A. 



1. Die Glossen zu Porphyrius. — De.communitatibus. 109 

nitatem ineurrere; si ipsa quoque aeeidentia partieiparent aliis acci- 
dentibus, in infinitum ducamur. Unde melius est substantiam aeeipi 
pro re per se subsistente. 

Commune est Inseparabile aeeidens sumit, quia separabilium 344*15 
5 non est haec convenientia. 

Differt autem. Hie vero inseparabile tantum aeeidens tenet, quod °^{i 
quia magis conveniebat cum proprio, magis separandum erat a pro- 
prio. Quare conversim. Quia scilicet uni soli species convenit. 
A causa. Boethius 1 : ,Nos, inquit, quoniam promissi operis portum 
10 tenemus atque huius libri seriem primo quidem a rhetore Victorin o, 
post vero a nobis Latina oratione conversam gemina patefeeimus ex- 
positione, hie terminum longo operi statuimus.' 

Petri Abaelardi Palatini Editio super Porphyrium explicit. 



2 dicamus A 13 Pretri (!) aBaelardi , palatini . Edicio sVp porphirium 

EXPLICIT A. 

1 Boeth. I. c, p. 347-'+. 






Beiträge zur Geschichte der Philosophie u. Theologie des MA. (Forts. 

Band IX. Ludwig Baur: Die philosophischen Werke des Robert Grosseteste, Bischofs von 
Lincoln. Zum erstenmal vollständig in kritischer Ausgabe. XIV 184* u. 780 S. 36,75 

Band X. 1—2. Oskar Renz: DieSynteresis nach dem hl.Thomas vonAquin. Villa. 240 S. 9,80 

3. Jos. Fischer: Die Erkenntnislehre Anselms von Canterbury. VÜI u. 88 S. 3,60 

4. Jak. Guttmann: Die philosophischen Lehren des Isaak benSalomon Israeli. VUIu.72S. 3, — 

5. Hans Bauer: Die Psychologie Alhazens. VIII u. 76 S. . 3,10 

6. Fr.Baeumker: Die Lehre Anselms v. Canterbury ü.d. Willen u. s. Wahlfreihett. VIHu. 808, 3,30 

Band XI. l.Th.Steinbttchel: Der Zweckgedanke i.d. Philosophie d.Thomasv.A. XVI u, 156 S. 6,40 

2. Matthias Meier: Die Lehre d. Thomas v, Aquino „de passionibus animae". XVI u, 160 S. 6,60 

3—4. Engelbert Krebs : Theologie und Wissenschaft nach der Lehre der Hocbscholastik. An 

der Hand der Defensa Doctrinae D. Thomae des Hervaeus Natalis. XII u. 80, 116 S. 7,80 

5. P. Anselm Robner O.Pr.: Das Schöpfungsproblem bei Moses Maimonides, Alb. Magnus und 
Thomas von Aquin. XII u. 140 S. 5,70 

6. P. Raymundus Dreillng O. F. M. : Der Konzeptualismus in der Universaüenlehre des 
Franziskanererzbischofs Petrus Aureoli (Pierre d'Auriole). XI u. 224 S. 8,85 

Supplementband I. Studien zur Geschichte der Philosophie. Festgabe zum 60. Geburtstag 
Clemens Baeumkers. VÜI u. 492 S. 18,75 

Band XII. 1. Leopold Gaul: Alberts des Großen Verhältnis zu Plato. X u. 160 S. 6,45 

2—4. Jos. Kroll : Die Lehren des Hermes Trismegistos. xn u. 441 S. 2. Aufl. in Vorbereitung 

5 — 6. J. WUrschmidt: Theodoricus Teutonicus de Vriberg De iride et radialibus impressionibue 

Dietr. v. Freiberg, über d. Regenbogen u. d. durch Strahlen erzeugten Eindrücke. XV u. 208 S. 8,40 

Band XIII. 1. M. Schedler: Die Philosophie des Macrobius und ihr Einfluß auf die Wissen- 
schaft des christlichen Mittelalters. Xn u. 162 S. 6,60 
2—3. J. H. Probst: La Mystique de Ramon Lull et l'Art de Contemplaciö. VIII u. 126 S. 5,10 

4. Hans Leisegang: Die Begriffe d. Zeit u. Ewigkeit im späteren Piatonismus. IVu.6QS. 2,40 

5. G. Schulemann : Das Kausalprinzip i. d. Philosophie d. hl. Thomas v. Aquino. XVIII u. 116 S. 5,10 

6. Franz Baeumker: Das Inevitabile des Honorius Augustodunensis. VII u. 94 S. 3,90 

Band XIV. 1. Georg Graf: Des Theodor Abu Kurra Traktat über den Schöpfer und die 

wahre Religion. 68 S. 2,55 

2—4. E. Vansteenberghe : Autour de la „Docte Ignorance". Une controverse sur la Theologie 

mystique au XV« siecle. XH u. 222 S. 8,85 

5-6. G. v. Hertling: Albertus Magnus, Beiträge zu seiner Würdigung. 2. Aufl. VIII u. 183 S. 7,20 

Band XV. H. J. Stadler: Albertus Magnus de animalibus libri XXVI. Nach der Kölner 
Urschrift. Erster Band, Buch I— XII enthaltend. XXVI u. 892 S. 34,50 

Band XVI. H. J. Stadler: Albertus MagmiB de animalibus libri XXVI. Nach der Kölner 
Urschrift. Zweiter Band, Buch Xllt— XXVI enthaltend. XXI u. 893 S. 30,- 

Band XVII. 1. Frledr. Beemelmans: Zeitu, Ewigkeit n. Thomas v. Aquino. V u. 64 S. 2,70 
2-3. J. A. Endres: Forschungen z. Geschichte der frühmittelalt. Phüosophie. VÜU.152S 6,20 
4. Artur Schneider: Die abendländische Spekulation des zwölften Jahrhunderts in ihrem Ver- 
hältnis zur aristotelischen und jüdisch-arabischen Philosophie. VIII u. 76 S. 3,15 
5—6. Martin Grabmann : Forschungen über die lateinischen Aristotelesübersetzungen des XIII 
Jahrhunderts. XXVIII 270 u. IV. 12,- 

Band XVB3. 1. P. Karl Michel S. V. D.: Der „Liber de consonancia natura et gracie" des 

Raphael de Pornaxio. X u. 62 S. 2,70 

2—3. PI. Bliemetzrieder, Anselms v. Laon systematische Sentenzen. XXVu.37u. 167 S. 8,70 

4—6. Ludwig Baur: Die Philosophie d. Robert Grosseteste, Bischofs v. Lincoln. XVI u. 298 S. 12,— 

Band XIX. 1. W. Müller: Der Staat in seinen Beziehungen zur sittlichen Ordnung bei 
Thomas von Aquin. XII u. 100 S. 4,- 

2. Jon. Hessen : Die Begründung der Erkenntnis nach dem hl. Augustinus. XII u. 118 S. 5,— 

3. Clemens Baeumker : Alfarabi, über den Ursprung der Wissenschaften. 2. Aufl. In Vorb, 
4 Joseph Ebner: Die Erkenntnislehre Richards von St. Viktor. VÜI u. 126 S. 5,10 
5—6. P. Hteronymus Spettmann O. F. M.: Johannis Pechami Quaestiones. 224 S. 9,90 

Aschendorfffsche Verlagsbuchhandlung, Münster in Westf. 



Beiträge zur Geschichte der Philosophie u. Theologie des MA. (Forts.) 

Band XX. 1. Jos. WÜrsdörfer: Erkennen u. Wissen n. Gregor v. Rlminl. VIII iL 140 S. 5,50 
2. Martin Grabmann: Die PhüosophiaPauperumu. ihr Verfasser Albert v. Orlamünde. 56 S. 2,40 
3—4. H. F. Müller: Dionysios. Proklos. Plotinos. 2. Aufl. VIII u. 112 S. 4,50 

5. Alexander Birkenmajer: Vermischte Untersuchungen zur Geschichte der mittelalterlichen 
Philosophie. VIII u. 248 S. 9,60 

6. P. Hieronymus Spettmann O. F. M.: Die Psychologie des Joh. Pecham. X u. 102 S. 4,20 

Band XXI. Bernh. Geyer, Peter Abaelards philosoph. Schriften. I. Die Logica „Ingredientibus" 

1. — „— Die Glossen zu Porphyrius. Xu u. 110 S. 2. Aufl. in Vorbereitung. 

2. — „— Die Glossen zu den Kategorien. S. 111—305 7,20 

3. — „— Die Glossen über Perl ermenias. S. 307—503 ^ 8,95 

Band XXÜ. 1—2. Martin Grabmann: Die echten Schriften des hl-Thomas v. A. 2. Aufl.i. Vorb. 

3—4. Georg Heidlngsf eider: Albert von Sachsen. Sein Lebensgang und sein Kommentar 

zur NIkomachlschen Ethik des Aristoteles. 2. Aufl. XVI u. 148 S. 7,20 

5—6. Jode! Kürzinger: Alfonsus Vargas Toletanus und seine theologische Einleitungslehre 

XXI u. 230 S. 10,85 

Band XXDX Clem. Baeumker; 1—2. Des Alfred von Sareshel (Alfredus Anglicus) Schrift 

De motu cordis. XX u. 114 S. 5,— 

3—4. P. Bonilaz Luyckx O. P.: Die Erkenntnislehre Bonaventuras. XXIV u. 308 S. 12,45 

5. f P. Aug. Daniels O.S.B.: Eine lat. Rechtfertigungsschrift d. Meister Eckhart XXu.68S.3,60 

Supplementband II. Studien zur Geschichte der Philosophie. Festgabe zum 70. Geburtstag 
Clemens Baeumkers. VIII u. 272 S. 10,45 

Band XXIV. I. Clem. Baeumker und Bodo Sartorlus Frelh. von Waltershausen: 

Frühmittelalterliche Glossen des angebl. Jepa zur Isagoge des Porphyrius. 60 S. 2,40 

2. P. Alois Schubert : Augustins Lex-Aeterna-Lehre. VIII u. 64 S. 2,75 

3. Georg Bülow: Des Dominicus Gundissalinus Schrift „Von dem Hervorgange der Welt" 
(De processione tnundi). XXVffl u. 60 S. 3,50 

t4. P. Edelbert Kurz O. F. M.: Das Verhältnis von Individuum und Gemeinschaft beim heil. 

Thomas v. Aquin. 
5/6. Clemens Baeumker: Contra Amaurianos. Ein anonymer, wahrscheinlich dem Garnerius 
von Rochefort zugehöriger Traktat gegen die Amalrikaner aus dem Anfang des XU. Jahr- 
hunderts. Mit Nachrichten über die übrigen unedierten Werke des Garnerius. LX u.52 S. 5,25 

Band XXV. 1/2. Clem. Baeumker: Studien und Charakteristiken zur Geschichte der 
Philosophie, insbesondere des Mittelalters. Gesammelte Vortrage und Aufsätze nebst einem 
LebensbUde, herausgegeben von Dr. Martin Grabmann. VI u. 284 S. 12.75 

3/4. Bern. Rosenmöller: Die religiöse Erkenntnis nach Bonaventura. XVI u. 224 S. 9,— 

■f-5/6. Martin Grabmann, Geschichte der ältesten Thomistenschule. 

Band XXVI. Halbbd. Jos. Koch : Durandus de S. Porciano. Forschungen z, Streit um Thomas 
v. Aquin zu Beginn des 14 Jahrh. L Teil. Literaturgeschichtl. Grundlegung. XVI u. 436 S. 19,80 

Band XXVTL 1—2. P. Albert Auer: Johannes v. Dambach und die Trostbücher vom IL bis 
zum 16. Jahrhundert. XTV u. 892 S. 15,30 

»3. Wilhelm Schneider : Die Quaestiones disputatae de veritate des Thomas von Aquin in ihrer 
philosophiegeschichtlichen Beziehung zu Augustinus. 

*4/5. Benedikt Lindner: Die Erkenntnislehre des Thomas von Straßburg. 

Band XXVIII. * Dr. Mich. Schmaus : Der Liber propugnatorius des Thomas Anglicus und 
die Lehrunterschiede zwischen Thomas von Aquin und Duns Scotus. I. Teü: 

Band XXIX. Dr. Michael Schmaus: Der Liber propugnatorius des Thomas Anglicus und 
die Lehrunterechiede zwischen Thomas von Aquin und Duns Scotus. II. Teü : Die trini- 
tarischen Lehrdifferenzen. XXVH, 666 S. u. IV, 334 S. mit 3 Bellagen. 45,50 

Band XXX. *l/2. A. Lang: Die Wege der Glaubensbegründung bei den Scholastikern des 

14. Jahrhunderts. 
*3/4. Wilpert : Das Problem der Wahrheitssicherung bei Thomas von Aquin. Ein Beitrag zur 

Geschichte des Evidenzproblems. 

Die unter der Presse befindlichen Hefte sind mit * , die im Manuskripte vorliegenden mit f bezeichnet. 

Aschendorffsche Verlagsbuchhandlung, Münster in Westf. 



BEITRÄGE ZUR GESCHICHTE 
DER PHILOSOPHIE DES MITTELALTERS 



TEXTE UND UNTERSUCHUNGEN 



IN VERBINDUNG MIT 

f GEORG GRAF VON HERTLING 

FRANZ EHRLE S. J., 

MATTHIAS BAUMGARTNER und MARTIN GRABMANN 

HERAUSGEGEBEN VON 

CLEMENS BAEUMKER 



BAND XXI. HEFT 2 

DR. BERNHARD GEYER: PETER ABAELARDS PHILOSOPHI- 
SCHE SCHRIFTEN. I. DIE LOGICA ,INGREDIENTIBUS'. 
2. DIE GLOSSEN ZU DEN KATEGORIEN. 



MÜNSTER i. W. 1921 

VERLAG DER ASCHENDORFFSCHEN VERLAGSBUCHHANDLUNG 



Beiträge zur Geschichte der 
Philosophie und Theologie des Mittelalters« 

Texte und Untersuchungen, begründet v. Clemens Baeumker. 
In Verbindung mit Franz Kardinal Ehrte S. J., Matthias Baumgartner, 
Ludwig Baur, Bernhard Geyer, Joseph Geyser u. Franz Pelster S. J. 
herausgegeben von Univ.-Proi Dr. Martin Grabmann -München. 

Band I. 1. Paul Correns: Die dem Boethius fälschlich zugeschriebene Abhandlung des 

Dominicus Gundisalvi de unitate. IV u. 56 S. 2,40 

2—4. Clem. Baeumker: Avencebrolis (Ibn Gebirol) Pons Vitae. Ex arabico in latinum trans- 

latus ab Johanne Hispano et Dominico Gundissalino. Fascicul. I— III. XXVIII u. 558 S. 22,— 

Band II. 1. Matth. Baumgartner: Die Erkenntnislehre des Wilh. v. Auvergne. VIII u. 102 S. 4,20 

2. Max Doctor: Die Philosophie des Josef (Ibn) Zaddik. VIII u. 52 S. 2,40 

3. Georg Bülow: Des Dominicus Gundissalinus Schrift Von der Unsterblichkeit der Seele. 
Nebst einem Anhange, enthaltend die Abhandlung des Wilhelm von Paris De immortalitate 
animae. VIII u. 144 S. 6,— 

4. Matth. Baumgartner: Die Philosophie des Alanus de Insulis. XII u. 148 S. 6,— 

5. Albino Nagy: Die pbüosoph. Abhandlungen des Ja'qübben Ishaq al-Kindl. XXXI Vu. 84 S. 5,40 

6. Clem. Baeumker: Die Impossibilia des Siger von Brabant VIII u. 200 S. 7,80 

Band III. 1. B. Domanskl: Die Psychologie des Nemesius. XX u. 168 S 7,20 

2. Clem. Baeumker: Witelo, ein Philosoph und Naturforscher des XII. Jhd. XXII u. 686 S. 26,40 

3. Mich. Wittmann: Die "Stellung des hl. Thomas von Aquin zu Avencebrol. VIII u. 79 S. 3,30 

4. M. Worms : Die Lehre v. d. Anfangslosigkeit der Welt bei den mittelalt arab. Philosophen 
d. Orients u. ihre Bekämpfung durch die arab. Theologen (Mutakallimün). VIII u. 72 S. 3,— 

5. J.N.Espenberger: Die Philosophie d. Petrus Lombardusu. ihre Stell, i. 12. Jhd. XII u. 140 S. 5,70 

6. B. W. Switalskl: Des Chalcidius Kommentar zu Piatos Timaeus. Vin u. 116 S. 4,80 

Band IV. 1. Hans Wlllner: Des Adelard v. Bath Traktat De eodem et diverso. Vmu.112 8. 4,50 

2—3. Ludw. Baur: Gundissalinus, De divisione philosopbiae. XII u. 408 S. 15,60 

4. WUh. Engelkemper: Die relph. Lehre Saadja Gaons über die Hl. Schrift. VIII u.76S. 3,15 

5—6. Artur Schneider: Beiträge zur Psychologie Alberts des Großen. XVI u. 292 S.u. VIII 

u. 293-560 S. 21,60 

Band V. 1. Mich. Wittmann : Zur Stellung Avencebrols Im Entwicklungsgange der arabischen 
Philosophie. VÜI u. 80 S. 3,30 

2. Seb. Hahn: Thomas Bradwardinus u. s. Lehre v.d. menschl. Willensfreiheit. IV u. 56 S. 2,80 

3. M. Horten: Das Bucb der Ringsteine Farabis. Mit dem Kommentar des Emir fsmä'll 
el-Hoseinl el-Färani. XXVIII u. 515 S. 20,40 

4. P. Parthenius Minges O. F. M.: Ist Duns Scotus Indetermlnist? XII u. 140 S. 5,50 
6—6. Engelb. Krebs: Meister Dietrich, sein Leben, & Werke, s, Wissenschaft XII u. 232 S. 15,— 

Band VI. 1. Heinrich OsUer: Die Psychologie des Hugo von St. Viktor. VB3 u. 184 S. 7,20 

2. Jos. Lappe: Nicolaus v. Autrecourt. Sem Leben, s. Philosophie, s. Schriften. XXXI u. 48 S. 3,30 

3. G. Grunwald : Geschichte d. Gottesbeweise i. M A bis z. Ausgang d. Hochscholastik. X u. 164 6,60 
4—5. Ed. Lutz: Die Psychologie Bonaventuras. VIII u. 220 S. 8,40 
6» Pierre Rousselot: Pour l'histoire du probleme de l'amour au Moyen Age. II u. 104 S. 4,80 

Band VII. i.P. Parth. Minges O.F.M.: Der angebl. exz. Realismus d. Duns Scotus. Xu.l08S. 4,50 

2—3. B. Geyer: Die Sententiae divinitatis, ein Sentenzen buch d. Gilbertsch.Schule.VI u. 208 S. 10.50 

4—5. P. O. Kelcher O. F. M.: Raymundus Lullus u. s. StelL z. arab. Philosophie. VHIU.224S. 8,70 

6. Arnold Grünfeld: Die Lehre vom göttlichen Willen bei den jüdischen Religionsphilosophen 

des Mittelalters von Saadja bis Maimüni. VIU u. 80 S. 3,30 

Band VIII. 1— 2. P. Augustin Daniels O. S. B. : Quellenbeiträge und Untersuchungen zur Ge- 
schichte der Gottesbeweise im dreizehnten Jahrhundert mit besonderer Berücksichtigung 
des Arguments im Proslogion des hl. Anselm. XII u. 168 S. 6,75 

3. Jos. Ant Endres; Petrus Damiani und die weltliche Wissenschaft 36 S. 1,35 

4. P. Petr. Blanco Soto O. E. S.A.: Petri Compostellani De consolrat libriduo. IV u.1528. 6,20 
6. Jos. Reinere: Der Nominaüsmus In der Frühscholastik. VIII u. 80 S. 3,30 

6. E. Vansteenberghe: Le „De Ignota Litteratura" de Jean Wenck de Herrenberg. 43 S. 1,80 

7. Georg Graf: Die Philosophie ü. Gotteslehre des Jahjft ibn 'Ad! u. spät Autoren. VIII u 80 S. 3,30 



Asohendorffsche Verlagsbuchhandlung, Monster in Westf. 



ZUR (iE 



TEXTE UND UNTERSUCHUNGEN. 



IN VERBINDUNG MIT 

f GEORG GRAF VON HERTLING, 
FRANZ EHRLE S. J., 
MATTHIAS BAUMG ARTNER und MARTIN GRABMANN 

HERAUSGEGEBEN VON 

CLEMENS BAEUMKER. 



BAND XXI. HEFT 2. 

DR. BERNHARD GEYER: PETER ABAELARDS PHILOSOPHI- 
SCHE SCHRIFTEN. I. DIE LOGICA ,1NGREDIENTIBUS'. 
2. DIE GLOSSEN ZU DEN KATEGORIEN. 



MÜNSTER i. W. 1921. 

VERLAG DER ASCHENDORFFSCHEN VERLAGSBUCHHANDLUNG. 



PETER ABAELARDS 
PHILOSOPHISCHE SCHRIFTEN. 

I. DIE LOGICA ,INGREDIENTIBUS<. 

2. DIE GLOSSEN ZU DEN KATEGORIEN. 



ZUM ERSTEN MALE HERAUSGEGEBEN 

VON 

DR. BERNHARD GEYER, 

O. Ö. PROFESSOR DER THEOLOGIE AN DER UNIVERSITÄT BRESLAU. 



MÜNSTER i. W. 1921. 

VERLAG DER ASCHENDORFFSCHEN VERLAGSBUCHHANDLUNG. 



Incipiunt Glossae magistri Petri Abaelardi t. ie r 
super Praedicamenta Aristotelis. 

Auetor iste cum traetandae logicae curam praeeipue suseepisset, 
nihil intactum reliquit, quod eius doctrinae necessarium iudieaverit. 

5 Unde cum logica ratio sit disserendi l , hoc est discretio argumentandi, 
argumentationes vero propositionibus iungantur, propositiones vero 
ex dictionibus et constitutionem suam et significationem contrahant. 
ita singula diligenter traetavit, ut prius simplicium sermonum signifi- 
cationem utramque aperiret, eam quidem quae de rebus est, in hoc 

10 opere, illam vero quae de intellectu est, in Peri ermenias, in 
quibus etiam propositionum proprietates diligentius prosequitur. Argu- 
mentationum vero doctrinam in Topicis complet et Analyticis*. 
Et hoc quidem ordo naturalis exigebat, ut sicut partes naturaliter 
praecedunt suum compositum, ita eorum doctrina tarn in traetando 

15 quam in legendo praecedat. Unde bene teste Boethio 3 liber qui sim- 
plicium sermonum doctrinam tradit, prior legendus inter cetera Ari- 
stotelis opera ingredientibus logicam oecurrit. 

Cuius etiam teste Boethio 4 in hoc opere intentio est de pri- 
mis voCibus prima rerum genera significantibus in eo quod res signi- 

20 ficant, disputare : hoc est earum significationem seeundum naturas 
subieetarum rerum aperire. Hoc autem hac consideratione facit, quod 
cum videret tarn rerum quam nominum infinitam multitudinem nee 
propter infinitatem suam singula posset prosequi, consideravit decem 
nomina, in quibus omnes res sint inclusae quibuscumque vocabulis 

25 subieetae, quorum etiam decem nominum, dum significationem aperiret, 
in ipsis decem naturas omnium rerum quibuscumque modis subieetarum 
demonstraret et quodammodo omnium nominum significationes in his 



1 Superscriptionis prima verba propter abscisionem folii legi non 
possunt; cf. Grabmann, Mitteilungen über scholastische Funde. Tüb. Theol. 
Quartalschrift 1911, 538 3 loiee A 12 Analeticis A 

« Boeth., In Top. Cic. PL 64, p. 1044 C. 

2 Ab ael., Glossae super Porph. suprap.2; cf. Boeth., InCaleg. PL 64, 
p. 161 B: 

3 Boeth., In Categ. I. c, p. 161 B. * Boeth. I. c, p. 161 A. 
Beitr. XXI.- Geyer, Almelarris philos. Schriften. 8 



112 Peter Abaelards Logica ,Ingredientibus\ 

decem nominibus aperiret 1 . Haec autem sunt decem generalissima. 
scilicet substantia, qualitas, quantitas etc., quae praedicamenta appellat 
eo. ut ait Boethius 2 , quod de ceteris tarn generibus quam speciebus 
praedicentur. 

Haec autem decem nomina Boethius 8 intentionem huius libri 5 
aperiens primas appellat voces prima rerum genera significantes, cuius 
quidem intentionis supra annotatae singula verba diligenter prose- 
quamur. Quod igitur haec decem nomina primas voces vocavit, 
multis de causis accipi potest. Possunt namque primae dici in eo 
quod de eis hie intenditur seeundum primam nominum imposi- 10 
tionem, quae rebus facta est. Est namque duplex vocum impo- 
sitio, una quidem quae prima est naturaliter, quando scilicet ad 
significationem rerum voces institutae fuerunt. ut videlicet haec rerum 
vocaretur homo. illa equus. Est autem alia impositio seeunda. quarido 
videlicet voces iam in rerum designationem inventae aliis iterum no- 15 
minibus sunt appellatae, veluti cum hae nomina, illae verba vocatae 
sunt. Est itaque prima vocum impositio, seeundum quam ipsae in 
designatione rerum sunt inventae, seeunda vero impositio est, seeun- 
dum quam ipsae voces aliis nominibus sunt appellatae. Hie autem 
de voeibus seeundum primam impositionem quae rebus facta est, in- 20 
tenditur, quod haec videlicet substantiam, illa qualitatem significat, 
ideoque dictum est intendi de voeibus primis, hoc est de voeibus 
seeundum primam earum impositionem. Nam etsi substantia et qua- 
litas quodammodo sint nomina vocum, non in ea significatione hie 
traetantur. In Peri ermenias vero cum de simplieibus quoque ser- 25 
monibus sicut hie agatur, in ea potius de eis traetatur, quod a voeibus 
aliis significantur, quod videlicet nomina vel verba dieuntur, hoc est 
seeundum impositionem seeundam, non seeundum primam. 

Possunt etiam in eo primae voces accipi, quod in ea significa- 
tione traetantur hie quae prior est naturaliter, cum videlicet earum 30 
significatio, quae de rebus est, aperitur. Cum enim voces duplicem 
habeant significationem, de rebus scilicet et de intellectibus, 
res intellectibus naturaliter priores sunt; prius enim in rerum natura 
oportet constare, quod possit intellectus coneipere, et qui vocabulum 
invenit, prius rei naturam consideravit, ad quam demonstrandam nomen 35 
imposuit. Intellectus itaque, qui rei naturam sequi debent, naturaliter 
posteriores sunt, res vero priores. Quantum tarnen ad causam impo- 
sitionis nominis prima et principalis significatio intellectus dicitur, 
quia scilicet ideo tantum vocabulum rei datum est, ut intellectum con- 
stituat. Sed cum sit in causa impositionis nominum significatio in- 40 
tellectus prior, ipse tarnen intellectus in natura suae substantiae re 



1 Boeth. I, c, p. 161 B. 2 Boeth. I. c, p. 161 A. 

• ! Boeth. I, c. 



2. Die Glossen zu den Kategorien. — Prooemium. 113 

naturaliter posterior est. Unde bene quantum etiam ad significationem 
rerum, quae naturaliter priores sunt intellectibus, primae quoque voces 
hie dieuntur. 

Primae etiam dici possunt ex modo significandi dupliciter, 

5 tum videlicet quia rem in essentia significant, non in adiacentia, tum 
etiam cum in essentia rem significent, in eo statu essentiae qui na- 
turaliter aliis prior est, eam significant. Omnis enim res in essentia 
sua prius subsistit, quam ab subiecto suseipiatur. Unde ea vocabula 
priora sunt naturaliter ex modo significandi, quae significationem 

io tenent essentiae quam quae adiacentiae, ut homo vel albedo quam 
album. At vero cum in hac prioritate significationis essentiae haec 
decem nomina cum omnibus generibus et speciebus conveniant, hanc 
insuper prioritatem habent, quod in priori statu essentiae rem subiec- 
tam nominant. Cum enim eadem res vocetur homo, animal, corpus, 

15 substantia. per hoc nomen .substantia' in statu essentiae ceteris na- 
turaliter priore appellatur. 

Possunt etiam quantum ad sententiam haec decem nomina 
ceteris generalibus et specialibus priora dici, eo videlicet quod seeun- 
dum sententiam suam quae in ceteris includitur, quasi partes aliorum 

20 definitivae et quodammodo constitutivae sunt. Corpus enim id totum 
dicit quod substantia corporea, animal vero quod substantia corporea 
animata sensibilis, homo autem hoc totum et insuper rationale et 
mortale continet. 

His omnibus de causis et fortasse pluribus haec decem nomina 

25 primae voces hoc loco dici possunt. 

Quod autem in verbis intentionis supponitur ,prima rerum genera 
significantibus', determinat voces istas intelligendas esse decem ge- 
neralissima, quae scilicet rerum naturas significant ut primas, hoc est 
in statu ceteris naturaliter priore, sicut iam diximus. In eo autem 

.so quod res significant, ideo suppositum est, ut ostendatur differentia 
inter huius libri et Peri ermenias, quia scilicet ibi de sermonibus 
seeundum significationem intellectuum, hie vero seeundum 
significationem rerum intenditur. 

Materia vero sunt huius auctoris partim res, partim voces. 

;jr> Nam quoniam de voeibus seeundum significationem rerum intendit, 
eam modo agendo de voeibus, modo de rebus aperit. 

Utilitas vero est, quod per nunc traetatum omnium sermonum 
significatio quodammodo declaratur, cum videlicet rerum omnium na- 
turae in his decem nominibus aperiuntur. Quod etiam ad discretionem 

40 veritatis proponit, plurimum prodest ad investigationem naturae cuius- 
libet rei. 

Utrum autem haec scientia praedicamentorum logicae 



24 haec decem] his de esse A. 



114 Peter Äbaelards Logica ,Ingredientibus'. 

supponenda sit, quaeritur. Sed neque logica esse neque pars 
logicae dicitur. Omnis namque logica duas habet partes integrales 
nee alias habere invenitur, scientiam scilicet inveniendi argumenta et 
diiudicandi, id est comprobandi, inventa l . Haec autem scientia prae- 
dicamentorum nee argumenta docet invenire nee inventa confirmare. 5 
Unde nullo modo logicae supponi dicitur, licet tarnen logicae valde 
necessaria sit. At vero Boethius huic consentire non videtur. Cum 
enim ait hunc librum apponendum esse ingredientibus logicam, pro- 
fecto insinuat eum qui hunc librum legit, in ipso iam ingredi logicam, 
quod nequaquam esset, nisi iste de logica esset. Quod etiam his 10 
verbis manifestius aperit-: .Quoniam, inquit, ars logica de oratione 
est et in hoc opere de voeibus principaliter pertraetatur — quamquam 
enim sit huius libri relatio ad ceteras quoque philosophiae partes — 
<principaliter tarnen refertur ad logicam, de cuius quodammodo sim- 
plicibus elementis, id est de sermonibus, in eo> principaliter disputatur.' 15 

At vero cum haec scientia de logica esse concedatur, res tat 
quaestio, utrum scientiae inveniendi an iudicandi sit suppo- 
nenda. Sed ad inventionem recte refertur, quia hie praeeipue in- 
struimur ad invenienda argumenta eius quaestionis quae teste Boethio 
prior est. Ipse enim in primo seeundae editionis super Por- 20 
phyrium 3 tali ratione quaestiones partitur dicens: primum inquiren- 
rendum esse de aliquo an sit, postea quid sit vel quäle, in quo cete- 
rorum quoque aeeidentium quaestiones includit, denique cur ita sit. 
Ad eam vero quaestionem quam primam diximus, argumentis firman- 
dam haec praedicamentorum distinetio maxime necessaria est, seeun- 25 
dum quam potest ostendi de aliquo an sit aliquid, si videlicet aliquid 
praedicamentorum poterimus ei aptare. an non sit, si nullum, ac for- 
tasse quid etiam sit, si videlicet ceteris remotis unum assignemus, 
sicut facit Aristoteles in Qualitate dicens *:■ , Nullum enim aliorum 
praedicamentorum aptabitur iniustitiae neque quantitas etc.' 30 

,Restat 5 inscriptio, quae varia fiiit. Inscripsere namque alii 
de rebus, alii de generibus', id est maneriis, rerum, ,quos eadem simi- 
Iisque culpa confundit'. Quod 6 enim de voeibus tantum intendat, ipse 
manifestat dicens 7 : ,Eorum quae seeundum nullam complexionem di- 
euntur, singulum aut significat substantiam etc.' Illud quoque vali- 35 
f. 16v dissimo est argumento, eum scilicet de voeibus intendisse, quod ait 8 : | 



13 prosit in A suver lineam scriptum 14 principaliter — 15 in eo 
addidi ex Boeth. 20 prima A 33 confudit Boeth. 

1 Cf. supra in Glossis super Porph. p. 3 !l . 

2 Boeth. I. c, p. 161 CD. 

3 Boeth., In Porph. ed. II Z. c, p. 137 1S . 

* Boeth., In Categ. I. c, p. 256 B. » Boeth. I: c, p. 162 AB. 

6 Cf. Boeth. I. c. 7 Boeth. I.e., p. 180 A. 8 Boeth. I. c., p. 180 B. 



2. Die Glossen zu den Kategorien. — Prooemium. 115 

,Horum autem ad se invicem complexione affirmatio fit', quippe non 
ex rebus, sed ex vocibus affirmatio iungitur. Unde potius teste Boe- 
thio inscribendus est über de decem praedicamentis. 

Et nota, quod hoc nomen praedicamentum modo simpliciter 

5 accipitur, modo in collectione. Simpliciter quidem accipitur in 
designatione singulorum generalissimorum iuxta illud Boeth ii in se- 
cundo secundae editionis super Porphyrium ': .Praediximus 
abAristotele decem praedicamenta esse disposita, quae idcirco prae- 
dicamenta vocantur, quia de ceteris omnibus praedicantur.' Secundum 

io quam etiam acceptionem tituli ponit inscriptionem de decem praedi- 
camentis. Collectim vero in designatione cuiuslibet generalissimi 
cum omnibus sibi suppositis generibus et speciebus hoc nomen prae- 
dicamentum Porphyrius accepit dicens '-: ,In unoquoque praedica- 
mento sunt quaedam generalissima etc.' 

15 Cum autem in collectione hoc nomen praedicamentum sumitur, 

quaeri solet, utrum omnes simplices sermones etiam prae- 
dicabiles secundum aliquam suam significationem in aliquo 
sintpraedicamento. De quo quidem diversae sunt opiniones. 
Alii namque in praedicamento substantialia tantum vocabula ponunt. 

20 quae scilicet rem subiectam in essentia nominant, ut homo. albedo, 
animal, color. Alii etiam sumpta in praedicamento esse volunt se- 
cundum principalem significationem de forma adiacente et tarn ,albedo v 
quam ,album' in praedicamento qualitatis ponunt, quia utrumque albe- 
dinem significat licet diversis modis, illud quidem in essentia, istud in 

25 adiacentia. Sed qui eorum verum dicant, definire necessarium non 
est nee aliter possumus, nisi noverimus, quid per ,esse in praedica- 
mento' utrique velint aeeipere. Si enim ,esse in praedicamento qua- 
litatis' nihil aliud est quam ,qualitatem significare', profecto tarn ,albunv 
quam ,albedo' qualitatis in praedicamento est. 

so Sed fortasse dicetur, quia ,album' quoque substantiam per no- 

minationem significat, et ,homo' vel , animal' qualitatem quoque circa 
substantiam determinant. Unde et ,homo' in praedicamento qualitatis 
ponetur et ,album' in praedicamento substantiae. Sed dicitur, quod 
quando contingit idem vocabulum res diversorum praedicamentorum 

35 significare, secundum principalem significationem in praedicamento 
ponendum est, ut album quod albedinem principaliter significat, propter 
quam maxime repertum est atque ubique eam tenet, quam etiam 
praedicare dicitur. At vero si ad principalem significationem secun- 
dum causam impositionis respieimus, uni praedicamento poterunt omnia 

40 supponi secundum significationem intellectus, quae principalis est. 



25 dicat A 31 et] in A 36 quod] quia A 

1 Boeth., In Pnrph. ed. II /. c, p. 207 1-2. 

- Boeth. I. c, p. 205 12 ; cf. supra in Glossis super Porph., p. 47 2fi . 



116 Peter Abaelards Logica Jngredientibus'. 

Hincetiam propter qualitatem maxime imponi nominavultPriscianus 1 . 
Sed dicetur secundum significationem quam praedicant, vocabula prae- 
dicamento supponi. Unde ,homo' tantum substantiae, ,album' vero 
tantum qualitati supponetur, et ita nihil aliud dicetur vocem esse in 
praedicamento substantiae vel qualitatis, quam esse inventam secun- 5 
dum significationem substantiae vel quantitatis vel qualitatis quam 
praedicat, ut sie sumpta etiam in praedicamento sint. Licet enim 
Porphyrius- in praedicamento non nisi genera vel species computet, 
ea tarnen sola esse non dicit. Si quis autem ,esse in praedicamento' 
nihil aliud dicat quam ,esse genus vel speciem res tantum alieuius 10 
praedicamenti nominantia', constat sumpta a praedicamentis exeludi. 
Quae cum in quid non praedicentur, nee genera sunt nee species. 
Quid ergo per ,esse in praedicamento' tarn isti quam Uli aeeipiant, 
prius est cognoscendum. quam definiendum, utrum omnes sermones 
in praedicamentis esse conveniat an non. Sed nee istud definire est 15 
magnae utilitatis. Solum illud scire sufficit quod Aristoteles ait a : 
.Singulum aut significat substantiam aut quantitatem etc.' 

Fuit etiam dissensio de auetore praedicamentorum, utrum sci- 
licet hoc opus Aristotelis fuisset an alterius. Boethius 4 vero Ari- 
sto telis esse tribus modis ostendit, tum quia ipse in ceteris operibus 20 
suis consentit his quae ibi dieuntur, tum quia brevitas atque subtilitas 
ab Aristotele non discrepat, tum quia aliter interruptum imperfec- 
tumque opus edidisset, si de argumentationibus scribens aut de pro- 
positionibus aut de sermonibus traetatum omitteret, quamquam exstet 
alter Aristotelis über de eisdem disputans, eadem fere continens, 25 
cum perstet oratione diversus. Architas autem duos composuit 
libros quos categoriae inscripsit, quorum in primo haec decem prae- 
dicamenta instituit. Unde posteriores quidam Aristotelem non esse 
huius divisionis inventorem suspicati sunt eo quod Pythagoricus 
vir eadem conscripsisset, in qua sententia Iamblichus philosophus 30 
est immobilis. Cui cum non consentit Themistius neque concedit 
eum Architam fuisse, qui Pythagoreus Tarentinusque esset quique cum 
Piatone aliquantulum vixisset, sed Peripateticum aliquem Architam, 
qui novo operi auetoritatem vetustate nominis conderet. 

Arbitror autem hanc disiunetionem praedicamentorum magis 35 
consideratam secundum significationem vocum quam secundum naturas 



6 quantitatis] qualitatis A 22 iniperl'ectumque Boeth., imperl'ectum 

quia A 24 omitteret Boeth. mitteret A 26 perstet A sit Boeth. 29 Pyta- 
goricus A 30 Iambicus A 31 immobilis] non ignobilis Boeth. Temistius A 
34 vetustati A conderet Boeth. concedere A 

1 Prise, Inst, gramm. ed. Hertz 1 56 2y . 

2 Boeth., In Porph. ed. II l. c, p. 205 « sqq. 

* Boeth., In Categ. I. c, p. 180 A. A Boeth. I. c, p. 161 D. 



2. Die Glossen zu den Kategorien. — De aequivocis. 117 

rerum. Si enim rerum naturas attenderet, nulla apparet ratio, quare 
non plura aut pauciora praedicamenta disponeret. Sed profecto se- 
cundum nominum significationem haec ratio visa est, quod decem 
consideravit nomina, in quibus omnium aliorum nominum tarn gene- 

5 ralium quam specialium significatio inciperet, ideoque ea superposuit 
ceteris quasi prima naturaliter et digniora rerum continentia, cum 
videlicet ceteris universaliora sint. 

Modus vero tractandi, qui ad praedicamenta pertinet, huius- 
modi est, quod facta annumeratione simplicium sermonum secundum 

io naturas decem praedicamentorum in eo scilicet quod hi substantiam, 
illi quantitatem, alii alia significant, statim praedicamenta disponit ac 
tractat. Cum autem de praedicamentis intendat, non statim de ipsis 
agit, sed quaedam praemittit ad tractatum eorum necessaria, quibus 
positis facilior de sequentibus possit esse doctrina, utpote descrip- 

15 tionem aequivocorum, univocorum, denominativorum et quaedam alia 
de quibus omnibus suo loco rationem reddemus et quomodo ad trac- 
tatum sequentem pertineant, ostendemus. Nunc autem primum de 
aequivocis et univocis. 

De aequivocis. 

so Quoditaque in sequentibus 1 , ubi de secundis substantiis etdif- 

ferentiis et accidentibus agitur, daturus erat differentiam inter ea quae 
dicuntur de subiecto et ea quae sunt in subiecto, per hoc scilicet quod 
haec univoce praedicantur, illa quidem aequivoce, determinandum 
prius mit, quid aequivocum esset, quid univocum. Quod hoc loco 

25 facit. ,Cur autem prius de aequivocis, post de univocis tractat? Idcirco', 
teste Boethio-, ,quod ipsa decem praedicamenta, cum definitionibus 
diversa sint, uno tarnen praedicationis vocabulo nuncupantur. Cuncta 
enim praedicamenta dicimus, ipsa vero praedicamenta, quoniam rerum 
genera sunt, de subiectis rebus univoce praedicantur, Omne enim 

so genus de speciebus propriis univoce dicitur. Quare rectius primo de 
omnium praedicamentorum communi vocabulo tractat, quasi quemad- 
modum singula de speciebus propriis praedicarentur, exponeret.' 

Et nota hoc nomen praedicamentum in eo aequivocum dici, 
quod album et quodlibet accidentale sumptum aequivocum hoc loco 

35 Aristoteles accipit, non quod multiplicem sensum habeat, sed quia 
rationem substantiae non habet. Quo etiam modo ens et unum et 
quodlibet nomen res diversorum praedicamentorum continens de ipsis 
praedicamentis aequivoce dicitur, non quod multa sint vocabula in 
sensu, sicut est canis, sed quia definitionem non habent in substantia 



19 De aequivocis in mar g ine A 20 substantiis) subiectis A 31 omnibus 
Boeth. quamsi A; add. Boeth.: dehinc 32 experimeret Boeth. 39 diffinitio A 
1 Boeth., In Categ. I. c, p. 184 BC. a Boetb. I, c, p. 166 C. 



118 Peter Abaelards Logica ,Ingredientibus'. 

de praedicamentis praecUcabilem. Hie enim Aristoteles aequivoca 
large, univoca stricte aeeipit, illa videlicet tantum univoca dicens quae 
habent nomen commune et eandem seeundum illud nomen definitionem 
substantiae. Definitio vero substantiae dicitur ea quae abesse se- 
eundum significationem non potest praeter corruptionem rei subieetae, 5 
id est egressum a substantia, ut sunt definitiones datae seeundum 
nomen quodlibet generale vel speciale vel differentiale. Si enim ali- 
quid deserat esse substantia animata sensibilis, id est animal, vel 
animal rationale mortale, id est homo, vel potens uti ratione, quod 
est esse rationale, necesse est ipsum in substantia corrumpi. Illa ita- w 
que tantum aequivoca appellat quae habent commune nomen et non 
habent eandem .rationem substantiae, ut expositum est, seeundum illud 
scilicet nomen. Bene autem , seeundum nomen' apponit multis de 
causis, tum quia aliae definitiones ad univocationem vel aequivoca- 
tionem non pertinent, nisi quae seeundum sententiam nominis datae 15 
sunt, tum quia aliter bene univoca vel aequivoca non determinaret, 
sicut in expositionibus definitionum ostendemus. Illa autem definitio 
seeundum sententiam nominis data est, cuius sensus in sententia de- 
finiti nominis includitur, ut in hoc nomine ,homo' rationale mortale, 
non animal sensibile et in hoc nomine .rationale' potens uti ratione 20 
et in hoc nomine ,album' affectum albedine, licet haec„ definitio albi, 
cum seeundum nomen sit, non tarnen sit substantiae, ut ostensum est. 
Si quis autem hominem determinans dicat: animal risibile, rerum 
8ubiectarum vocabulo hominis continentiam determinat, sed sententiam 
nominis non aperit per ,risibile', cuius sensus in sententia hominis 25 
non tenetur. Potest itaque haec descriptio hominis esse quantum ad 
rerum continentiam, non quantum ad nominis sententiam. Sic et for- 
tasse hoc nomen ,canis' et quodlibet aequivocum seeundum rerum 
continentiam definiri potest, id est determinari, quibus rebus conveniat, 
veluti si dicamus hoc nomine ,canis' appellari id quod sit latrabile 30 
animal vel hoc caeleste sidus vel illa marina belua. Sed haec quidem 
f. 17 r definitio in sententia nominis | non tenetur, quippe canis nomen non 
est impositum alicui ex hac communi causa, quod sit aliquid illorum 
trium, quia iam videlicet multiplex vox in sensu non esset, si idem 
ubique proponeret. Cum autem Aristoteles univoca tantum dicat, 35 
quantum ad rationem substantiae, strictius univoca aeeipit, quam Por- 
phyr ius 1 , ubi propria quoque univoce praedicari dicit, velBoethius 2 , 
qui divisionem aeeidentis in subieeta aequivocationis esse non dicit. 
Sicut autem univoca strictius Aristoteles aeeipit, ita aequivoca lar- 
gius, omnia scilicet illa dicens aequivoca quae commune nomen habent 40 
sine communi ratione substantiae, quorum definitionem nunc exponamus. 



21 effectum A 33 illorum] aliorura A 

1 Boeth., InPorph. I. c, p. 308 8 2 Boeth., In Categ. I. c, p. 164 A. 



2. Die Glossen zu den Kategorien. — De aequivocis. 119 

Aequivocae dicuntur res illae quae habent nomen idem se- , e *„>, 

p. 163 C 
cundum materiam commune sibi. Bene autem dicit ,dicuntur' et non 

dicit .sunt' *, quia res ex se aequivocationem non habent, sed ex 

nomine quo aequivocantur, quod proprie aequivocatio, id est aequi- 

5 vocans, dicitur, res vero proprie aequivocae, id est aequivocatae. 
Nomen autem hoc loco accipe teste Boethio 2 secundum omnem 
rerum significationem, qua rebus imposita vocabula praedicamus, hoc 
est omnem dictionem naturaliter declinabilem. Cum autem ait: ,quo- 
rum nomen commune est', tarn multivoca quam diversivoca excludere 

io videtur, quorum potius sunt diversa nomina 8 . Sunt enim multivoca 
quae sub eadem definitione diversis designantur nominibus, ut gladius, 
ensis, mucro, quae quidem pluraliter multivoca dicimus, non secundum 
rerum pluralitatem, cum sit res subiecta penitus eadem, sed magis 
secundum vocabulorum diversitatem. Diversivocae autem res illae 

i5 dicuntur, quae secundum diversa nomina diversas definitiones secun- 
dum illa habent, ut homo et asinus, quod etiam fortasse eidem rei 
potest accidere, si ipsa diversis vocetur nominibus, quae eadem non 
sint in sententia, ut homo et navigabilis dicitur et risibilis, cum tarnen 
haec duo nomina eiusdem sententiae non sint, sicut sunt illa. gladius, 

20 ensis, mucro, quae idem dicunt penitus. Quod autem supponit: ,solum', 
univoca separat, quae cum nomen commune habeant, sicut aequivoca, 
non solum nomen communicant, verum etiam eandem definitionem 
substantiae habent. Quod subiungitur: .ratio substantiae est diversa', 
determinat, ad exclusionem cuius , solum' sit appositum, quod, videlicet 

25 , solum', modo ad exclusionem omnium ponitur, veluticum dicitur ,solus 
Deus est omnipotens', ita scilicet quod nulla alia res, modo ad exclu- 
sionem alicuius, veluti cum dicitur .solam tunicam habeo', rd est non 
etiam pectulam 4 . Quod autem ait: .Ratio substantiae est diversa', nega- 
tive accipe, hoc est non est eadem, alioquin non conveniret omnibus sub 

so quocumque nomine aequivocis, ut ,amplectenti et amplexo' aequivocis 
sub .amplector', quia .amplector' diversas definitiones substantiae non 
habet, cum nullam penitus definitionem datam secundum substantiam 
habeat, hoc est datam secundum talem statum, qui dum perit, in 
substantia perimat. Similiter nulla sumpta nomina accidentalia, sub 

35 quibus res subiectas aequivocas hoc loco dicimus, nullam sub- 
stantiae rationem, hoc est definitionem, habent. Tale est ergo : definitio 
substantiae est diversa, hoc est non est eadem, ut simpliciter neges 
illud quod univoca, quorum definitioni relinquitur. Quod autem appo- 
nitur: , secundum illud nomen datam', non vacat. Si enim identitatem 



5 aequivocatae] aequivocat^4 35 subiecte aequivoce^4 38-39 opponitur^l 
1 Boeth. I. c, p. 164 B. 2 Boeth. I. c, p. 164 BC. 

3 Boeth. I. c, p. 168 CD. 

4 Boeth. I. c, p. 164 C: ... ut si quis dicat solam me habere tunicam, 
id est non etiam togam . . . 



120 Peter Abaelards Logica Jngredientibus'. 

definitionis substantiae omnino removeret, sive quantum ad illud com- 
mune nomen, sive quantum ad alia, non omnibus aequivocis conve- 
niret, quippe res saepe quae sub uno nomine sunt aequivocae, sub 
alio sunt univocae, veluti tres significationes canis et sub hoc nomine 
canis aequivocae sunt et sub hoc nomine corpus vel substantia uni- 5 
vocae. Praeterea si dicamus ratione substantiae diversam affirmative, 
ut videlicet diversas definitiones eidem nomini relinquamus, videtur 
hominis nomen aequivocationem habere, quod et istam habet defini- 
tionem ,animal rationale mortale' et insuper ,animal gressibile bipes', 
quae quidem in sensu diversae sunt, licet res easdem contineant, quas 10 
scilicet definitum vocabulum nominat. At vero cum negative acci- 
pimus, nulla relinquitur obiectio. 

Nota autem plura vocabula aequivoce praedicari, quae aequi- 
vocationem non habent, veluti ,hoc forte', quod est nomen Socratis, 
sive propter vires sive propter hoc quod animam fortem habeat, aequi- 15 
voce de ipso dicitur, cum diversis definitionibus determinetur nee 
tarnen ad ipsum aequivocationem habet, cum non sit commune. Simi- 
liter subiectum pro significato et subiectum pro fundamento de ipso 
Socrate aequivoce dicitur nee tarnen ad ipsum aequivocationem habet, 
cum propter ipsum commune non sit. Commune enim non nisi plu- 20 
ribus esse potest. Ex quo apparet Socratis nomen in designatione 
unius tantum aeeeptum, cum non sit commune, nee aequivocum dici 
nee univocum. 

Ut animal homo. Exemplificat de aequivocis per hominem 
verum et pictum, quae hoc nomen animal aequivoce habent, dicens: 25 
ut homo, verus scilicet, et quod ping'itur, dicitur animal. Horum 
enim. Commendat exemplum, ac si diceret: Bonum exemplum dedi 
per ista de aequivocis, quia scilicet ista sunt aequivoca. A causa. 
Quod autem sint aequivoca sub hoc nomine animal, ostendit per defini- 
tionem aequivocorum, dicens scilicet illa habere hoc nomen commune so 
quod est animal et non eandem defihitionem seeundum illud. Si quis 
enim. Vere non eandem, quia diversas tantum. Quod probat ab 
effectu, quia videlicet assignantur eis diversae definitiones. Et hoc 
est: si aliquis assignet, id est demonstret, quid est utrumque eorum, 
tarn verus scilicet homo quam pictus, in eo quod sint animalia, propriam 35 
definitionem unieuique dabit, dicens scilicet verum esse hominem sub- 
stantiam animatam sensibilem, picturam vero assimilationem substan- 
tiae animatae sensibilis. 

Seien dum vero, quod aequivocorum alia fiunt casu, alia con- 
silio K Casu namque contingit, ut quo nomine vocatur unus apud nos, 40 
vocetur alius apud barbaros, Ulis quidem ignorantibus impositionem 



38 a. s. A 39 A in margine: aequivocatio fit duobus modis 
1 Boeth. I. c, p. 166 B. 



2. Die Glossen zu den Kategorien. — De aequivocis. 121 

nominis a nobis iam factam. Consilio vero et deliberatione quaedam 
aequivocatio fit, quando de una re scienter ad aliara transferimus non 
ornatus gratia, sed necessitatis causa. Duobus namque modis trans- 
latio fit aut secundum ornatum aut propter necessitatem significandae 

5 rei, cum videlicet ipsa nomen non habet per quod designetur. Et haec 
quidem translatio quae propter penuriam nominis fit, in aequivocatione 
semper consistit. Illam vero quae ad ornatum sermonis fit, in aequi- 
vocatione teste Boethio 1 Aristoteles non recipit, veluti si quis 
ornatus gratia gubernatorem dicat aurigam, non erit auriga nomen 

10 aequivocum, licet id diversa significet, scilicet moderatorem currus et 
navis. De quo haec ratio est, quod quando sermonem exornamus, 
vulgaria verba et omnibus nota propter curialitatem vitantes. non 
novam impositionem vocis facimus, sed ad tempus ad novam signifi- 
cationem eam aceommodamus, quam quidem significationem per se 

15 non habet, sed magis ex aliquo sibi adiuncto. Si enim dicamus : 
.aurigam suum navis amisit', per adiunctionem navis in auriga rectorem 
intelligimug. Si vero dicamus: , auriga venit', non nisi moderator currus 
intelligitur. Similiter cum dicimus: ,prata rident' pro ,prata florent, 
in ,ridere' florere intelligimus non ex vi vocis, cum per se hoc non ha- 

20 beat, sed ex adiunctione pratorum, quorum scilicet florere esse scimus, 
non ridere. Si vero diceremus substantiam ridere, nullo modo nisi 
risum intelligeremus. Quod itaque in .auriga' vel in ,ridere' quandoque 
aliud intelligimus ex adiunctis sibi, quam habeat eorum propria im- 
positio, non est hoc aequivocationis multiplicitati deputandum, cum 

25 vox etiam per se dicta diversos non habeat sensus. Si quis autem 
quaerat, quando in auriga gubernator intelligitur, utrum auriga ipsum 
significet naturaliter an ad placitum, si large ad placitum sumat, pro 
omni scilicet quod naturaliter non significat, dicimus ad placitum signi- 
ficare. Si vero ad placitum proprie accipiat, pro eo scilicet quod ex 

3u propria inventione sie aecommodatum est, ut per se quoque prolatum 
significationem non perdat, dicimus aurigam neque naturaliter neque 
ad placitum significare rectorem, sed ad tempus per adiunctionem 
alieuius ad hanc significationem per translationem quandam esse ae- 
commodatum nee tunc proprie in vi dictionis esse configuratam ora- 

35 tionem, <quia> reddit aliud intra quam extra significans. Unde si quis 
ei definitionem dare velit, secundum significationem gubernatoris etiam 
potest, cum videlicet eam per se non habeat. 

Nota autem, quod <cum> ait Boethius 2 aequivocationem fieri 
non solum in nominibus et verbis, verum etiam in praepositionibus 

40 et coniunetionibus frequenter, large aequivocationem aeeepit pro omni 



7-8 aequivocationem A 12 vulgalia A 19 vi vocis] univocis A 

1 ßoeth. I. c, p. 166 D. 

2 Boeth. I. c, p. 164 B. 



122 Peter Abaelards Logica .Ingredientibus'. 

multiplicitate sensus, ex quo etiam illud videtur ostendere praeposi 
tiones quoque et coniunctiones per se etiam significationem habere. 
De quo in Peri ermenias definiemus 1 . 

H^'l' De univocis. 

p. 16 i A 

Univoca. Post aequivoca definit res univocas. Quod autem ait 5 
definitionem eandem esse, superius non, ,esse eandem' quantum ad 
naturam, non quantum ad actum intellige; saepe enim tarn univocorum 
nominum quam aequivocorum definitiones penitus ignoramus ut lapi- 
dum et multorum aliorum, nee tarnen minus ideo univocum est nomen 
lapidum, quod in natura suae impositionis definitionem habet, etsi 10 
eam ignoremus. Ex ea enim communi causa impositum est, seeundum 
quam ex natura rerum una queat definitio assignari. Quod etiam 
supponit: secuna'um illud nomen, ideo fit, quia aliter aequivocationem 
ex illo nomine contingere non determinacet, quippe, ut iam super 
meminimus 2 , eadem quae sub hoc nomine canis aequivoca sunt, sub 15 
aliis sunt univoca. Quaeritur autem, si animal rationale mortale 
vel animal gressibile bipes, cum totam hominis sententiam singulae 
f. I7v non contineant, utrum ad univocationem sufficiant. | Et fortasse ad 
hoc proferuntur, ac si in eis omnes hominis differentiae continerentur. 
Fortasse etiam nihil ad univocationem refert, si non sint convertibiles, 20 
cum tantum id quod in sententia definitur, teneant, non totum simul 
contineant. Communi enim. Commendat exemplum per hoc quod 
bos atque homo univoca sunt sub hoc nomine animal. Quod ostendit 
ad definitionem univocorum, quia scilicet habent illud nomen commune 
et seeundum illud eandem rationem substantiae. Si quis enim. Probat 25 
ab effectu, quod eadem est definitio in homine et bove, quia scilicet 
nos eandem assignamus. 

K< *et'i- De denominativis. 

p. 16 4 1> 

Denominativa vero. Denominativorum quoque traetatus ne- 

cessarius est, quia in sequentibus* et qualia dici denominative et 30 
iacere et stare dici denominative a positionibus dicturus erat, quod 
nullo modo intelligi posset, nisi prius, quae sint denominativa, osten- 
deret. Sunt autem omnia denominativa vocabulä sumpta, non autem 
omnia sumpta sunt denominativa. Sumpta autem vocabulä ea dieimus 
quae simpliciter propter adiacentem formam significandam reperta 35 



3 DEFINIEMUS A 9 idem A 11 communis A 20 si non] sicut A 
21 cum] enim A 28 DENOMINATIVA A 30 dicit A 

1 Cf. infra in Glossis super Peri hermeneias ad paginem Boeth. 52 2 * 
in margine notatam. 

2 Cf. supra p. 120 3- 6 . ■* Boeth., In Categ. I. c, p. 251 C, 262 B. 



2. Die Glossen zu den Kategorien. — De univocis. — De denominativis. 123 

sunt, ut rationale, album. Non enim .rationale' dicit aniraal rationale 
vel ,album' corpus album, sed simpliciter nationale' ponit affectum 
rationalitate, , album' affectum albedine, non etiam substantiam rei, 
quid sit, determinat. Sumptorum vero tria sunt genera, quia 

5 quaedam cum nomine formae in materia vocis ex toto conveniunt, 
ut grammatica nomen mulieris cum grammatica nomine scientiae. 
Quaedam vero penitus a nomine formae differunt, ut studiosus a vir- 
tute, quaedam autem cum per principium conveniant, per finem 
disiuncta sunt, ut fortis fortitudo, quae cum in primis syllabis con- 

io veniant, in ultimis differunt. Et haec tantum sumpta, quae scilicet 
principio conveniunt cum nomine formae et fine differunt, denomina- 
tiva esse determinat dicens : Denominativa dicuntur ea, scilicet vocabula, 
quae habent appellationem ab aliquo, hoc est inventa sunt ex parti- 
cipatione formae adiacentis, per quod sumpta esse ostenduntur, secun- 

15 dum nomen, id est secundum similitudinem nominis formae, per quod 
illa sumpta excluduntur quae prorsus differunt, ut studiosus, qui a vir- 
tute dicitur; qui enim vel hoc nomen virtus invenit vel hoc nomen 
studiosus, nullam alterius ad alterum similitudinem vocis attendit. Sed 
quia hoc totum habent illa quae prorsus conveniunt cum nomine for- 

20 mae, ut grammatica nomen mulieris, addit: differentia in casu, id est 
in fine nominis solo, hoc est: non etiam in principio. Vel etiam potest 
accipi ,solo', ut notet convenientiam significationis sumpti vocabuli ad 
nomen formae, ac si dicamus: ,casu solo', hoc est non etiam signi- 
ficatione formae differentia. Poterat etiam haec convenientia notari 

25 secundum nomen, id est sequendo similitudinem nominis in significa- 
tione formae, et si alio modo sumptum nomen eam significet, etiam 
tunc ,solo' differentiam principii tantum excluderet. Potest etiam haec 
definitio sie exponi, ut denominativa sit nomen rerum, non nomi- 
num, ut videlicet illa res quae fortitudine partieipat et fortis inde 

so vocatur, denominative dicatur denominativa, id est denominative inde 
vocata, et sie in designatione rerum definitio haec tunc exponitur. 

Denominativa dicuntur subieeta illa quae habent appellationem 
ab aliquo, hoc est vocabulum quodeumque significans ex forma 
adiacente secundum nomen, id est similitudinem nominis ipsius formae, 

35 ut iam est expositum. Illa subieeta dico differentia tantum in casu 
sui nominis a nomine formae. Nam etsi vocabula proprie per diversas 
terminationes suas differant. quodammodo tarnen etiam res subieetae 
nominibus et terminatione suorum nominum a se differunt, per hoc 
scilicet quod haec res habet vocabulum aliter terminatum et illa aliter. 

40 In hac autem significatione, hoc est in designatione rerum, Boethius 
hoc nomen denominativa aeeipere videtur, cum alt 1 : ,Quaecumque re 



1 Non] nunc A 4 determinatum A 7 differre A 10 quod A 

1 Boeth., In Categ. I. c, p. 168 B. 



124 Peter Abaelards Logica Jngredientibus'. 

non participant, denominativa esse non possunt - . Et rursus l : .Quicquid 
denominativum esse dicitur, illud et re participabit et nomine et aliqua 
transfiguratione vocabuli discrepabit. 

At vero multa opponuntur contra hoc quod ait esse denomi- 
nativum re etiam participare. Multa enim, participare denominativo 
nomine videntur quae rem non hab'ent. Nam ,amaturus' propter ac- 
tionem futuram dicitur, quam nondum habet, et .amatus' propter pas- 
sionem praeteritam. Sed fortasse. cum ait ,participat\ indifferenter 
pro omni tempore usus est, ac si diceret: vel participat modo ve! 
participabit vel participavit. Fortasse etiam nihil impedit, si neque 10 
denominativa neque sumpta dicamus, quae ex forma praesentialiter 
adiacente non sunt inventa. 

Opponitur etiam, quod unitas quoque una dicitur et acciden- 
talitas accidens et potentia potens et alteratio alterans et significatio 
significari dicitur et specialitas species appellatur. Quae omnia cum 15 
denominativis nominibus participent, rem tarnen adiacentem non ha- 
bent propter infinitatis inconveniens. Nam cum omnis unitas una 
dicatur, si inde unitatis adiacentia participaret, nullus unitatum ter- 
minus in natura contingeret, sed ubicumqüe una esset unitas, cum 
unaquaeque unitas unitate alia adiacente participaret, infinitas uni- 20 
tates esse contingeret. Dicimus itaque unum, quando de unitate prae- 
dicatur, non esse denominativum nee sumptum ab aliquo, sed tantun- 
dem valere quantum discretum, seeundum quod dicitur- omne quod 
est, unum esse, id est discretum personaliter in se a ceteris, non ut 
discretionem formam aliquam intelligamus, sed potius ceterarum rerum 05 
essentias ab eo quod unum dicimus removemus, ac si diceremus: est 
tale quid quod non est aliqua aliarum rerum. Et est quidem voca- 
bulum commune ex communi causa datum sicut ,non-homo' vel ,non- 
equus', licet non sit subiectum vel substantrale. Sed nee accidens. 
hoc nomen, sumptum est ab aliqua proprietate quam suseipiant, verum 30 
seeundum hoc quod subiectis sie insunt, ut etiam abesse queant praeter 
corruptionem. Nee cum dicitur: ,albedo est accidens', aliquid albedini 
attribuere intendimus, sed potius subiecto copulare. Potentia quo- 
que cum dicitur posse inesse alicui, talis est sensus quod eam subiec- 
tam habere queat, hoc est naturae eius non repugnat, ut habeat, nee 35 
iam posse vel potens sumptum est ab aliqua forma sicut nee possi- 
bile, quod modales propositiones constituit. Alteratio quoque cum 
alterare dicitur, nullam ei proprietatem dare intendimus, sed potius 
subiectum seeundum eam mutari dicimus. Nee quando significa- 



2 participat A 11 denominativam neqne sumptam A 17 infini- 

talis A 18 uni totum A 19 sed] seeundum A 30 verum] uno A 31 in- 
sunt] iust A 34 est sensus] consensus A 34-35 subiectum A 

1 Boeth. I. c, p. 168 C. - Boetli., In Porph. ed. IT /. c, p. 162 2 " ; >. 



2. Die Glossen zu den Kategorien. — De denominativis. 125 

tionem significari dicimus aliquam ei proprietatem coniungimus, sed 
potius nomen aliquod eius esse ostendimus vel intellectum illius haberi 
ab aliquo. Quod autem dicitur: .specialitas est species', secundum 
sententiam nostram, qua solas voces genera vel species 

5 appellari volumus, nulla est absurditas, quia alia consideratur 
essentia vocis, alia specialitatis ei adiacentis, per quam genus suum 
vox ipsa respicit. Secundum vero eorum sententiam qui res 
proprie genera et species appellant, quaestio occurrit. Cum 
enim relatio generalitatem respectu specialitatis habeat, oportet spe- 

10 cialitatem respectu relationis specialitatem suscipere. At vero quo- 
modo eadem res se ipsam informabit? Sed fortasse facilius se expe- 
dient, qui dicunt genus et species, quando sunt nomina rerum, non 
accipi ut sumpta ab aliquibus formis, quod ex ipsis definitionibus ge- 
neris et speciei secundum hoc quod rebus eas applicant, potest ostendi. 

15 Ita enim exponunt ,genus est quod praedicatur de pluribus etc.', hoc 
est ea res dicitur genus quae est essentia diversarum specierum, 
species vero dicitur quod est sub genere etc., id est quae primo loco 
generi in essentia supponitur, quod totum in substantia rerum sub- 
sistere posset omnibus quoque remotis accidentibus. Etsi enim cor- 

20 poris et spiritus substantiam omnibus accidentibus suis spoliari con- 
tingeret, non minus definitio generis substantiae aptaretur vel definitio 
speciei spiritui vel corpori. Unde et tunc quoque genus vel species 
dicerentur, cum tarnen nee generalitatem vel specialitatem nee aliquod 
aeeidens haberent. Unde haec nomina apparet genus et species a 

25 proprietatibus sumpta non esse nee ea relativa dici quantum ad signi- 
ficationem relationum, sed magis quantum ad modum impositionis, eo 
videlicet quod haec res hoc nomine sit vocata respectu illius. Sic 
enim chimaeram remotam ab homine vel oppositam homini dicimus 
secundum hoc tantum, quod ipsa non est homo, eamque hoc nomine 

30 quod est oppositum, respectu hominis nominamus nullam ei proprie- 
tatem relationis attribuentes, sed magis hoc nomine respectum hominis 
demonstrantes. Si quis autem hoc nomen ,generalitas' vel ,specialitas' 
quandoque inveniat, non sunt alieuius formae designativa, sed tan- 
tundem valent quantum genus vel species, quae neque esse sumpta 

35 secundum posteriorem sententiam de rebus ostendimus. Nam ,univer- 
salitas' vel ,singularitas' sive ,particularitas' pro universali vel singu- 
lari vel particulari Boethius frequenter utitur. Ait enim in seeundo 
Commento super Porphyrium 1 , cum ostenderet eandem rem uni- 
versali et particulari nomini subiacere, ut Socratem qui et homo et 

4o animal vocatur et Socrates: | ,Eadem\ inquit, ,linea cava et eadem f, mr 
curva est. Ita quoque generibus et speciebus, id est singularitati et 



21 aetaretur A 27 haec nomina A 31 respectu A 

1 Boeth., In Porph. I. c, p. 1R7 3-5, 



126 Peter Abaelards Logica Jngredientibus'. 

universalitati unum quidem subiectum est'. Qui etiam in Commento 
super illam divisionem quae sequitur: ,eorum quae sunt, alia dicuntur 
de subiecto etc.', sie ait ' : ,At vero neque particularitas neque univer- 
salitas in se transeunt. Namque universalitas potest de particularitate 
praedicari, ut animal de Socrate vel Piatone, et particularitas suseipiet 5 
universalitatis praedicationem, sed <non> ut universalitas sit particu- 
laritas nee rursus quod particulare est, universalitas Hat'. 

p. 168 D Eorum quae dicuntur. De sermonibus intendens omnium vocum 

significativarum ad placitum divisionem praemittit, ut has de quibus 
intendit, scilicet quae simplices sint voces, ab aliis dividat atque oon- 10 
venientius ad praedicamenta disponenda descendat, per hanc videlicet 
divisionem et per illam aliarn quae est subdivisio raembri, quam longe 
postea ponit dicens-: ,Eorum quae seeundum nullani complexionem 
dicuntur. singulum etc.' Sine complexione dicuntur teste Boethio 3 
quaecumque seeundum simplicem sonum nominis proferuntur. ut sunt 15 
singulae dictiones; seeundum vero complexionem dicuntur quaecum- 
que aliqua coniunetione dictionum aliquid demonstrant, ut quaelibet 
orationes. De complexione vero duos modos ad exemplum appönit, 
quando scilicet aliquid coniungitur alicui per se ipsum hoc modo : ,am- 
bulat', quippe ,ambulat' dicitur et praedicatur et est copula, vel quando 20 
coniungitur per alterum, sive illud alterum sit verbum, ut: ,hic est 
Socrates, est ambulans' sive coniunetio, ut ,aut Socrates aut Plato'. 
Ait autem sie: Eorum quae dicuntur. id est vocum significativarum 
ad placitum, alia seeundum complexionem dicuntur. id est complexae 
sunt voces et ex pluribus dictionibus iunetae, aliae non. Dici autem 25 
non habent voces naturaliter significantes, sed illae per quas loquamur. 

.. **« d Eorum quae sunt. Daturus in praedicamento substantiae quas- 

dam vocum proprietates vel differentias per .esse in subiecto vel non 
esse', per ,dici de subiecto vel non dici', divisionem per haec quattuor 
praemittit, in qua teste Boethio 4 omnium sermonum multitudinem 30 
comprehendit. Quae quidem divisio, cum sit quadrifaria, ex duabus 
bil'ariis naturaliter nascitur eorum membris ad invicem permixtis, ex 
his videlicet, quod simplicium sermonum alii dicuntur de subiecto, 
älii non et rursus alii sunt in subiecto, alii non. 

Sed nunc, quid sit vocem dici de subiecto vel esse in subiecto, 35 
aperiamus, ex quo econtrario, quid sit non dici vel non esse, appa- 
rebit. Vox itaque illa dicitur, id est praedicatur. de aliquo ut de sub- 
iecto, quae cum sit universalis et sua sententia in sensu subieetae 
vocis includatur, non potest ipsa seeundum causam suae impositionis 
abesse rei subieetae vocis praeter ipsius rei corruptionem, veluti homo 



I». 169 B 



6 non addidi ex Boethio 7 t'iat Boeth. fiet^ 18 modo A 20 est 
et A 33 sermonem A 

1 Boeth., In Categ. I. c, p. 170 CD. 2 Boeth. /. c., p. 180 A. 

:J Boeth. I. c, p. 169 A. 4 Boeth. /. c, p. 109 sqq. 



2. Die Glossen zu den Kategorien. — De denominativis. 127 

vel animal vel rationale, haec nomina, quae universalia sunt, ita de 
hoc nomine quod est <Socrates>, praedicantur singula, quod eorum 
sententia tota in hoc nomine ,Socrates' includitur nee possunt ipsa 
nomina abesse rei quae Socrates est, seeundum causam suae impo- 
5 sitionis praeter corruptionem ipsius Socratis. Ubi enim Socrates ali- 
quid horum amiserit, perempto videlicet in se eo statu ex quo con- 
veniebant, ut si hominem esse amittat vel esse animal vel rationale, 
non solum mutabitur, verum etiam in substantia corrumpetur. At vero 
si hoc album deserat esse album, non ideo in substantia corrumpetur, 

10 cum nulluni ideo generalem vel specialem statum necesse sit perimi i. 
Dici itaque de subiecto convenit omnibus tarn generibus quam specie- 
bus, cuiuscumque sint praedicamenti, respectu suorum inferiorum et 
insuper differentiis respectu specierum vel individuorum earum. 

In subiecto autem esse vox illa dicitur quae formae accidentalis 

is nomen est vel substantiale vel sumptum, ut albedo vel album; non 

dici vero de subiecto vel non esse in subiecto per contrarium intellige. 

Et nota, quod dici de subiecto, quod scilicet convenit universalibus, 

proprie vocum est; esse vero in subiecto, licet etiam in voeibus 

hoc loco attribuatur, tarnen proprie rerum est, quia proprie res vel 

20 fundamenta dieuntur vel fundata. Quodam tarnen modo gratia rerum 
significatarum haec quoque vocabula voeibus aptantur. Quia itaque 
dici de subiecto voeibus proprie et per se inest, non videlicet gratia 
alieuius rei subieetae quae de subiecto dicatur, esse vero in subiecto 
gratia rerum voeibus aptatur, bene illud voces ex se habere innuit, 

25 cum ait: , dieuntur', quia scilicet dici proprie vocum est, illud vero ex 
rebus, cum dixit: ,esse', quia videlicet esse proprie rerum est. 

Cum autem membra divisronis, scilicet dici de subiecto etc., non 
solum substantialibus nominibus, verum etiam sumptis conveniant, 
ipse tarnen de substantialibus tantum nominibus hanc divisionem facit. 

30 Unde bene ait: ,eorum quae sunt', id est nominum quae in essentia 
rem significant, non scilicet ex adiacenti tantum forma. In quo differen- 
tiam insinuat inter istam et superiorem divisionem. Nam quoniam 
illa omnia nomina tarn sumpta quam alia includebat, non dicit ,sunt', 
sed , dieuntur', quod commune est omnium. Hie vero dixit ,sunt', ut 

35 sola substantialia aeeiperet, cum tarnen membra dividentia non solum 
substantialibus conveniant. Nam rationale et dici de subiecto et non 
esse in subiecto dicturus est in Substantia 2 et album quoque sump- 
tum ut aeeidens praedicari. Nihil autem impedit, si dividentia exce- 
dant divisum, immo hoc proprietas huius divisionis exigit quae est 

40 aeeidentis in aeeidentia. 



2 qua est A 36 et non bis ponü A 39 quae] quod A 

1 Cf. supra in Glossis super Porph., p. 84 10— 12 # 

2 Boeth. I. c, p. 183 BC. 

Beitr. XXI. Geyer, Abaelards philos. Schriften. 9 



128 Peter Abaelards Logica Jngredientibus'. 

Sic lege: Eorum quae sunt, id est nominum substantialium, alia 
praedicantur, quod totum est universalium secundum Aristotelem 
dicentem 1 quod a prima substantia nulla est praedicatio, praedicantur 
in quid de aliquo ut de subiecto, hoc est ut de supposito in substantia, 
sicut supra 2 expositum est, et in nullo sunt subiecto, quia non sunt 5 
nomina accidentalium formarum vel substantialia vel sumpta, ut homo, 
hoc nomen, praedicatur de aliquo homine, id est de particulari nomine, 
id est alicuius hominis, ut de subiecto. Et in hoc quidem membro 
includit secundas substantias cum universalibus differentiarum nomi- 
nibus substantialibus, ut est rationalitas, animatio. Alia autem in 10 
subiecto etc. Hoc membrum priori penitus est contrarium, sub quo 
includit individua accidentalium generum vel specierum, formas vide- 
licet accidentales significantium, ut haec nomina: haec albedo, hie 
color. In subiecto autem. Hoc ad praesens praetermitte, donec exse- 
cuti simus divisionis membra. Ut quaedam grammatica, id est parti- 15 
culare nomen grammaticae, in subiecto quidem est in anima, id est 
rem significat fundatam in anima. De subiecto vero nullo dicitur. 
Et quoddam album. Post aeeidens animae exemplificat de aeeidenti 
corporis. Quod autem particulare nomen albedinis significet rem fun- 
datam in corpore, id est quod res sua fundetur in corpore, ostendit 20 
a toto dicens: Omnis enim color in corpore est. Alia vero etc. Sub 
hoc tertio membro comprehendit genera vel species, quae formas 
accidentales continent, id est superiora eorum individuorum, quae 
secundum membrum continebät. Alia vero. Hoc quartum membrum 
tertio penitus adversum est et continet individua eorum universalium 25 
quae sub primo membro comprehensa sunt, ut est hie homo, hoc 
animal, haec rationalitas. Ut aliquis homo, id est particulare nomen 
alicuius hominis. Nihil enim. Commendatio est exemplorum, ac si 
diceret: bona exempla dedi in particularibus istis de his voeibus quae 
neque dieuntur de subiecto, et ita in istis. Et hoc est: nullum ho- 30 
rum etc. Quod ait ,nihil' et ,neque', secundum usum locutionis dicitur 
sicut illud Porphyrii 8 : ,neque nihil horum est' pro .nihil horum est'. 
Cum particularibus istis aequaliter abstulisset dici de subiecto et esse 
in subiecto, determinat, quo illorum ex natura singularitatis careant, 
scilicet dici de subiecto, altero vero non. Et hoc est: Simpliciter autem, 35 
id est universaliter, ea quae sunt individua. Sed quia individua plu- 
ribus modis dieimus, vel propter parvitatem scilicet vel propter duri- 
tiam vel propter singularem et personalem significationem, determinat 
se individua aeeipere in hac ultima significatione ut singularia numero, 



10 substantiali A 15 Ut ut A 29 diceret] diceret A 39 ut] 

cum A 

1 Boeth. I. c, p. 193 A. 2 cf. supra, p. 12628sqq. 

3 Boeth., In Porph. ed. II l. c, p. 262 "-7. 



2. Die Glossen zu den Kategorien. — De denominativis. 129 

id est personälis significationis. In subiecto autem nihil ea, ac si 
diceret: istud quod dicantur de subiecto, natura singularitatis non 
permittit, sed ad hoc quod in subiecto sint, non repugnat. Et vere 
non repugnat ad hoc, quia quaedam singularia sunt in subiecto. Ab 

5 oppositis. Quod ostendit in parte dicens, quod quaedam grammatica, 
id est particulare nomen grammaticae, est in subiecto. 

Nota, quod cum haec singularia, hoc animal, hoc rationale, hoc 
corpus, haec substantia de hoc homine ita praedicentur, quod in sen- 
tentia eius includi videntur, de subiecto tarnen, ut superius 1 deter- 

io minatum est, dici non possunt, cum universalia non sint 2 . In subiecto 
autem esse dico 3 . Nunc illud aperiamus quod superius 4 mtermisimus. 
Et sciendum est, quod hoc loco naturam rerum quae in subiecto sjunt, 
quandam aperit, in qua duas opiniones falsas quae de eis erant, recidit. 
Quibusdam namque videbatur, quod partes ita in totis essent quasi 

15 in subiectis, ut manus ita esset in homine quasi in fundamento, de quo 
ipse in sequentibus 5 dicet: ,nisi nos non conturbent substantiarum 
partes' etc. Alia quoque opinio falsa erat de accidentibus, quod mu- 
tare subiecta videbantur et, cum in uno essent, ad aliud transire. 
Quam quidem opinionem Boethius in Commento fi tangit loquens 

20 de odore pomi, qui ad manum transire videtur, cum potius alium 
odorem inferat, sicut dulcedo mellis, quae naturalis est, aliam dulce- 
dinem palato | gustantis ingerit, quae naturalis non est. Has quidem f- 18 v 
duas opiniones Aristoteles maxime curavit recidere, quando hanc 
proprietatem supposuit. Qui cum divisionem praemissam de vocibus, 

25 ut dictum est, faceret et quasdam in Socrate esse diceret, quia hie 
voces gratia significatarum rerum habet, transfert se ad res, quae 
proprie sunt in Socrate, et ostendit ita eas in Socrate esse, quod non 
sunt ibi sicut pars aliqua subieetae substantiae et insuper, cum sint 
in eo, impossibile est ea esse sine eo. Et nota, quod non ait simpli- 

30 citer: ,non possunt esse sine eo', sed ita ait: ,postquam sunt in eo, 
non possunt esse sine eo', hac est: non potest natura eorum pati, 
ut cum aeeidentia prius sint in aliquo, postea sine eo queant subsi- 
stere. Fortasse autem si simpliciter dixisset aeeidens non posse esse 
sine subiecto, in quo modo est, t'alsum esset. Videtur enim, ut huius 

35 corporis albedo, quando huic corpori innata est, aliis similiter posset 
advenire. Sed cum in isto sit, nullo modo amplius in alio potest esse. 
Falsa itaque simplici negatione vera potest esse determinata. Veluti 
si dicamus: ,eum qui caecus est, non est possibile videre vel qui 
curtatus est, non est possibile pedes habere', falsum est. Si vero cum 



10 cum] ut A 26 habent A 39 pede A. 

1 Cf. supra p. 128 24s Qq- 2 Cf. supra in Glossis super Porphyrium, 

p. 86 87 . 3 Boeth. In Categ. I. c, p. 169B * Cf. supra p. 128 14 . 

5 Boeth. I. c, p. 192 D. « Boeth. I. c, p. 173 B. 

9* 



130 Peter Abaelards Logica ,Ingredientibus'. 

determinatione dicamus: ,non est possibile videre, postquam caecus 
est, vel habere pedes, postquam amiserit', verum est. Similiter si 
dicamus simpliciter: ,eum qui stat, non est possibile sedere, dum 
stat', verum est. Sic quoque falsum videtur. si simpliciter propo- 
namus accidens quod in hoc subiecto est, nullo modo posse esse in 5 
alio. Posset fortasse contingere, ut cum huic subiecto advenerit, alii 
advenisset, et ita semper in alio esset, quod numquam huic contigisset. 
Sed non potest natura pati, ut cum iam alii insit, in alio iterum sit, 
hoc est subiectum mutare non potest de uno transeundo ad aliud. 
Videtur autem haec proprietas non solis accidentibus convenire, licet 10 
Boethius in Commento 1 ad hoc niti videatur, ut hoc sit definitio, 
ubi scilicet opponitur hoc non omnibus accidentibus convenire videri 
sicut odori pomi neque solis propter Socratem, qui sie in loco videtur 
esse, ut non sit pars eius nee sine loco queat esse. Sed nihil obest, 
si non sit hoc definitio aeeidentis, sed quaedam proprietas indueta ad 15 
cognitionem eorum et maxime propter duas opiniones praedietas re- 
eidendas. Nam sicut illud quod supponit de his quae de subiecto 
dieuntur, sie nee istud definitionem esse convenit: ,eorum quae sunt 
in subiecto', quippe id quoque substantialibus formis convenit sicut 
rationalitati et aliis, quae in subiecto esse hie nullo modo volumus. 20 
Quod autem Boethius vel opponit vel solvit atque niti videtur, quod 
sit definitio, magis seeundum aliorum opinionem facit quam seeundum 
suam sententiam. Cum enim ipse novem modos ,esse in aliquo' com- 
putet 2 , seeundum unum quorum dicit totum esse in partibus, profecto 
si hoc definitionem esse vellet, oporteret eum concedere totum in 25 
partibus esse ut in subiecto, cui videlicet respectu partium tota haec 
definitio aptari potest, quippe domus, cum sit in partibus suis, non est 
sicut pars eorum nee potest esse sine ipsis. In obiectis etiam solvendis 
de Socrate, qui in loco est, et de odore pomi maxime patet eum magis 
opinionem aliorum ponere quam veritatem aperire. Quod enim ab so 
obiectis sese liberat per hoc quod non ait Aristoteles, quod mutare 
accidens locum non potest, nee ita dixit ,impossibile est esse sine eo 
in quo erat, sed ,sine eo in quo est', quod, inquit, significat accidens 
mutare quidem locum posse, sed sine aliquo subiecto esse non posse, 
patenter ostendit in tarn debilibus rationibus magis opinionem quam 35 
veritatem se insistere. Quid enim valet hoc quod obiectionem evitat 
de odore pomi qui ad manum venit, per hoc quod ait non esse dictum 
,sine eo in quo erat, sed sine eo in quo est'? 3 Dum enim adhuc in 
pomo esset odor, si futürus erat in manu, tunc quoque iam dici vere 
poterat, quod sine eo in quo est, id est sine pomo, esse potest, cum 40 



12 opon A 

1 Boeth. I. c, p. 173 B. 2 Boeth. I. c, p. 172B. 

3 Boeth, l. c, p. 173 B. 



2. Die Glossen zu den Kategorien. — De denorainativis. 131 

videlicet ita futurum esset, _ quod adhuc sine pomo esset. Unde in 
istis opponendis vel solvendis Boethius magis secutum esse opi- 
nionem volumus quam rationem, quippe inprioribus commentis, 
quae ad simplicem rudium introductionem scripta sunt, sie indiscrete 

5 omnium ponit sententias, ut in seeundis, quid corrigere possit, discre- 
tioni suae reservet 1 . Unde nee multum in ceteris libris priorum com- 
mentorum auetoritates insistimus, ubi scilicet seeunda commenta ha- 
bemus. Nihil itaque impediat, si ad hoc Boethius niti videatur, ut 
hoc sit accidentis j definitio, magis opinionem quam veritatem insistens. 

k Illud quoque nunc consideremus quod ait idem Boethius in 

eodem de hac quadrifaria divisione loquens 2 : ,Ait Aristoteles non 
posse fieri minorem hac quadrifaria divisione', cum tarnen minores 
sint quantum ad unum membrorum illae duae bifariae ex quibus hanc 
quadrifariam nasci monstravimus. Ubi etiam ait non posse maiorem 

15 hac divisionem inveniri quae rerum vocabula in decem praedicamenta 
distribuit, respectu cuius denariae divisionis hanc quadrifariam par- 
vissimam vocat. Qui in utroque falsus videtur. Si enim pro sub- 
stantia species substantiae ponam, dicens scilicet incomplexorum alia 
significare corpus, alia spiritum, alia quantitatem etc., potest maior 

20 divisio fieri, sed non inveniri, quia scilicet nulla maior invenitur ab 
auetoribus disposita. Vel etiam in hoc maiorem. fieri negamus, quod 
istis decem membris inventis undeeimum addi non convenit. Quod 
vero diximus eundem dare minorem divisionem, a quadrifaria non 
posse fieri ipse satis determinat, cum supponit 3 : ,his quattuor', id est 

25 per haec quattuor membra, quae sunt: esse in subiecto, non esse, 
dici de subiecto, non dici. Possumus autem haec quattuor membra 
in una divisione simul ponere nee tarnen sufficientem eam facere-, 
veluti si diceremus: substantialium nominum alia dieuntur de subiecto 
et sunt in subiecto, alia neque dieuntur de subiecto nee sunt in sub- 

30 iecto, quippe homo et haec albedo, quae sub duobus aliis membris 
quadrifariae divisionis continentur, neutrum habent. Quod itaque ait 
per haec quattuor membra non posse fieri minorem divisionem, quae 
scilicet totidem contineat, verum est, quia cum haec quattuor in una 
divisione ponamus, nisi ita ea ad minorem coniungamus, ut Aristo- 

35 teles facit, non erit sufficiens divisio, nisi scilicet ,dici de subiecto' 
iungamus cum ,esse in subiecto et non esse' et rursus ,non dici de 
subiecto' copulemus cum ,esse in subiecto et non esse'. 

Illud etiam falsum videtur quod ait Boethius 4 Aristotelem 
collegisse multitudinem omnium sermonum in hac quadrifaria divisione, 



11 Aristoteles] au A 22 revertis ut deeimum A 33 cum] ut A 

1 Cf. supra in Glossis super Porphyrium, p. 96 n . 

2 Boeth. I. c, p. 169 D. 8 . Boeth. I. c: Cum autem in his quattuor 
divisio facta est. 4 Boeth. I. c, p. 169 C. 



132 Peter Abaelards Logica ,Ingredientibus'. 

cum videlicet eam de substantialibus tantum voeibus, non de sumptis 

fieri dixerimus. Sed quod ait ,omnium sermonum', tale est: sermonum 

negativae significationis, tarn eorum scilicet qui significant substantiam 

quam eorum qui significant quantitatem vel res aliorum praedica- 

mentorum. 5 

Quaerendum autem, utrum in hac divisione quadrifaria omnia 

substantialia vocabula includantur. Quod non videtur verum, quippe 

ens, quod in essentia euneta significat et de hoc ente in substantia 

praedicatur, neque in subiecto esse neque non esse seeundum signi- 

ficationem suam videtur, cum scilicet partim ea quae in subiecto sunt, 10 

contineat, partim ea quae in subiecto non sunt. Similiter qualitas 

quasdam formas accidentales continet, quasdam substantiales, quae 

in subiecto non sunt. Ac fortasse nihil impedit, si non omnia sub. 

stantialia haec divisio includat. Si quis etiam haec nomina vel in 

subiecto esse dicit, quia scilicet significant aeeidentia, licet non ea is 

tantum significent, vel potius non esse in subiecto pro eo quod non 

sola aeeidentia significent, nihil fortasse impedit. Illud insuper dili- 

genter considera, quod ait Boethius J dici de subiecto idem esse quod 

universale, non dici quod particulare, et rursus esse in subiecto idem 

esse quod aeeidens, non esse idem esse quod in substantia, nee qui-«o 

dem quemquam movere potest, si ipse aliter utitur voeibus quam 

Aristoteles. Quippe Aristoteles in definitione universalis, quam in 

Peri ermeniis 2 ponit, quae est: ,aptum natum praedicari de pluribus', 

consentire videtur, ut album quoque, quod sumptum est, universale 

sit, quod tarnen ipse in traetatu substantiae 3 de subiecto dici 25 

non concedit. Qui etiam substantiales differentias in subiecto non 

esse dicet 4 , quas tarnen substantias esse denegat. Et fortasse Boe- 

thius magis in hoc quoque opinionem secutus est quam rei veritatem, 

sicut et in eo quod ait 5 , quod quoniam generalissimorum generum 

definitiones non poterat invenire, descriptionibus usus est, id est sub- 30 

stantiam esse dicens, quod in subiecto non est, aeeidens vero quod 

in subiecto est, cum tarnen certum sit aeeidens generalissimum non 

esse nee substantiam, nomen voeum, in quod resolvit non esse in 

subiecto, generalissimum esse posse. Quid ergo mirum, si idem acci- 

piat hoc loco Boethius per hoc nomen .substantia', <quod> Aristo- 35 

teles per ,non esse in subiecto' et per ,universale\ quod Aristoteles 

per ,[non] dici de subiecto'? 

B . ( l e - t ^ Quando alterum. Sicut superius, cum de his quae in subiecto 
p.lToC 



36 quod] quid A 37 Quando Boeth., in A prima litera excidit, 

seeunda: M; cf. infra p. 133 v. 18. 

1 Boetn. I. c, p. 171 C. 

2 Boeth., In libr. Arist. Ilegi ig(i., ed. Meiser t. II, p. 135 23 . 

3 Boeth., In Categ. I. c, p. 184 C, 185 B. 

4 Boeth. I. c, p. W1C. 5 Boeth. I. c, p. 170 D. 



2. Die Glossen zu den Kategorien. — De denominativis. 133 

sunt, loqueretur, quandam eorum proprietatem aperuit dicens l : ,in sub- 
iecto esse dico' etc., ita hie eorum quae de subiecto dieuntur, quan- 
dam regulam ponit, quae quidem necessaria est propter praedieationes, 
quas ostensurus est in traetatu substantiae 2 , ubi scilicet monstra- 
5 bit | genera non solum de speciebus ut de subiectis praedicari, verum f. 19r 
etiam de individuis. Est autem praedicari de subiecto teste Boethio 
praedicari in substantia, quod nos diligenter supra 3 exposuimus. 
Regula vero sie est intelligenda, quod quoties aliquid praedicatur de 
altero in substantia et aliud rursus de ipso praedicato praedicatur in 

io substantia, illud idem praedicatur de subiecto in substantia. Et prae- 
ponuntur duae propositiones ad tertiam, quod exempla aperte indi- 
cant, cum dicitur: ut homo de quodam homine particulari, id est de 
particulari nomine alieuius hominis etc. Ergo et de quodam seeundum 
formam syllogismi. Quidam enim homo. Propositionem et conclu- 

15 sionem probat a causa per naturam rerum, ac si diceret: Vere homo, 
hoc nomen, praedicabile est seeundum rei naturam de aliquo particu- 
lari vocabulo hominis, quia quidam homo est homo et quidam homo 
est animal. Et nota, quod illud ,quando', quod praemittitur, temporale 
est, non conditionale, ac si dicatur ,quotiens\ et est regula magis 

20 argumentationibus quam consequentiis serviens, veluti Uli argumenta- 
tioni quam propter exemplum supposuit. Opponit autem Boethiu84 
adversus hanc regulam, quod fortasse quis dicat eam minirae veram 
3sse, quia cum Socrates sit homo, homo autem species, Socrates tarnen 
species non est. Ad quod solvendum illud respondet, quod species 

25 de homine in substantia non dicitur. Sed nee etiam homo, medius 
terminus, in eadem significatione retinetur, sed cum prius esset nomen 
rei, postea transfertur ad significationem sui ipsius. Unde ipse idem 
Boethius ait homo et animal etc., generalia vel specialia vocabula, 
quodammodo nomina esse nominum ? , quando videlicet ipsa ad <se> 

30 significandum transferuntur, sicut et quaelibet vox in designatione 
sui aeeipi potest. 

Diversorum generum. Aliud capitulum ingreditur, quod prae- „ wi\ 
mittitur propter quandam opinionem falsam reeidendam, quae Piatonis 
esse videtur, volentis scilicet easdem species et in ,ad aliquid' esse 

35 et in substantia sive qualitate, sicut est animal vel diseiplina. Quod 
per hoc falsum ostendit quod docet generum non alternatim positorum 
non esse easdem species vel easdem differentias divisibiles. Et nota, 
quod plures in hoc capitulo regulas tradit, illam scilicet praemissam 
quam iam diximus, de non positis subalternatim et illam de subalternis 



17 homini particulari id est] h. p. i. A 21 Opponitur A 32 IVERSO- 
RUM A 34 nolentis A 35 animal] alia A 

1 Boeth. I. c, p. 169 B. 2 Boeth. I. c, p. 184 B. 

3 Cf.supra p. 126,27. 4 Boeth. I. c, p. 176 C. 5 Boeth. I. c, p. 176 D. 



134 Peter Abaelards Logica ,Ingredientibus'. 

quam postea dabit, contrariam et illam de constitutivis differentiis 
quam novissime ponet, quod scilicet quaecumque fuerint praedicati, 
erunt etiam subiecti. 

Nunc autem primam consideremus, quae ait: diversorum ge- 
nerum etc. Non videtur idem esse ,non poni subalternatim', quod est 5 
,non esse subalterna', alioquin irrationale animal et bipes vei gressi- 
bile non haberent secundum hanc regulam easdem species vel diffe- 
rentias divisibiles, de quibus tarnen constat, quod non sunt invicem 
subalterna, cum nullum eorum alteri tamquam species supponatur- 
Vocat itaque genera non subalternatim posita, quorum neutrum nullo 10 
modo praedicationem alterius recipit, id est quae sunt omnino a se 
remota. Cum itaque praemisisset , diversorum generum', ne diversitatem 
qualemcumque acciperemus, quia insubalterna genera diversa sunt in 
significatione, sed non opposita, addit: ,et non subalternatim posito- 
rum', ac si diceret: ,oppositorum'. 15 

Quod ait .differentiae secundum speciem', diversis modis accipi 
potest, vel ita scilicet, quod secundum speciem determinet differentias, 
ac si diceret: differentiae, quae sunt secuDdum speciem, id est constitu- 
tivae specierum. Et tunc non necessarium, ut suppleatur .divisibiles', 
quia quae constitutivae sunt proprie specierum, eaedem sunt divisivae 20 
generum. Potest aliter accipi .secundum speciem', hoc est ad simili- 
tudinem specierum, ut videlicet quemadmodum species non sunt'eaedem, 
ita nee differentiae, scilicet constitutivae. 

Quod autem ait ,diversae sunt', negative aeeipe, hoc est: non 
sunt eaedem 1 ; non enim differentias esse concedimus in speciebus 25 
novem praedicamentorum. Praeterea cum ait diversas esse diffe- 
rentias, si affirmative sumeret, ut videlicet singulis generibus non po- 
sitis subalternatim aliquas relinqueret, non valeret probatio quam 
supponit, cum videlicet ostendit animal et scientiam habere diversas 
differentias per hoc quod illae quae sunt animalis, non sunt scientiae. 30 
Sic namque posset ostendi, quod ego et rex diversas civitates habe- 
remus, quia scilicet illas quas rex habet, ego non habeo. 

Nota ex hoc loco illos confutari qui dieunt rationale diffe- 
rentiam animae simul et hominis esse, cum videlicet homo et anima 
corporis et spiritus sint species. Iam enim genera non subalternatim 35 
posita easdem haberent differentias divisivas. Sed profecto alterius 
significationis est rationale in nomine, alterius in anima. Sic enim 
anima dicitur rationalis, ut possit discernere, sie homo rationalis, ut 
rationalem animam habeat, <quam> non tantum habitum, sed quali- 
tatem intelligimus, alioquin differentia non esset, si qualitatem non 40 
designaret. Sic quoque et grammaticum nomen animae et corporis 



19 suppleantur A 

1 CT. supra in Glossis super Porph., p. 87 ". 



2. Die Glossen zu den Kategorien. — De denominativis. 135 

diversa significant, in anima quidem scientiam, in corpore vero habi- 
tum animae grammaticae. 

Animalis quidem. Cum illis quas ponit, ceteras quidern divisivas 
animalis intellige, ut scilicet omnes animalis removeas a scientia. 
5 Neque enim. Vere scientia, hoc nomen, non habet istas differentias 
divisibiles, quia res ipsae, quae scientiae sunt, non differünt invicem 
per res istarum differentiarum. A causa. Et hoc est: una scientia 
non differt ab alia in eo quod sit bipes. 

Subalternorum vero. Post regulam generum non subalternatim 

10 positorum dat subalternorum, quod videlicet possunt easdem diffe- 
rentias divisivas habere. 

Et nota, quod non ita ait, quod habent easdem, sed quod nihil 
prohibet ea habere easdem. In quo quidem innuit, quod quasdam 
communes habeant, quasdam non. Quaecumque enim divisivae sunt 

15 inferioris generis, sunt etiam superioris, sed non convertitur. Supe- 
riora enim. Vere nihil prohibet, quia superiora genera de inferioribus 
praedicantur. Ab oppositis vel a causa, quia propter hoc quod praedi- 
cantur de se, easdem habent. Quare. Haec res plures maximis alli- 
gavit erroribus, ut emendandum crederent hunc locum hoc modo: 

20 quaecumque subiecti differentiae fuerint, eaedem erunt etiam prae- 
dicati 1 . Eutabant enim, quod sicut de divisivis differentiis superius 
egerat, ita hie quoque faceret. Quod si esset, falsum videbatur, quod 
dicitur, ut videlicet, quaecumque divisivae essent superioris, essent 
etiam inferioris generis. Ideoque transferebant sie : quaecumque sunt 

25 subiecti, et praedicati. Sed non est necesse, quia hie transfert se 
Aristoteles ad constitutivas differentias, ut videlicet non solum 
divisivarum differentiarum naturam tradat, verum etiam constitutiva- 
rum. Illatio fit a causa ex eodem quod ait superiora de inferioribus 
praedicari. Idem enim causa est, ut quae sunt divisivae inferioris, 

so sint etiam superioris et quae sunt constitutivae superioris, sint infe- 
rioris. Nota, quod ait Boethius in Commento, cum post constitu- 
tivas differentias de divisivis loqueretur dicens 2 : ,Sunt autem aliae' 
quae ipsae quidem nihil complent nee ullam speciem reddunt, sed 
genus tantum dividunt, ut rationale et irrationale.' Quod ita est in- 

35 telligendum, quod in quantum divisivae dieuntur, nihil constituunt, sed 
tantum dividunt, quippe nullius sunt constitutivae, cuius sunt divisivae. 

Eorum quae seeundum. Haec subdivisio est illius subdivisionis °,cn * 

p. 1?>U A 

quam superius 3 primam posuit percomplexum et incomplexum. Quia 
hie de incomplexis tantum intenditur, hoc opere incomplexas voces 



12 quod] quia A 16 inferioribus praedicantur] s. p. A 22 vide- 
bant A 23 dieuntur A 29 ut] ü A 37 ORUM QUAE ST A 

1 Boeth. I. c, p. 178 D, 179 A. 

2 Boeth. I. c, p. 179 B. 3 Boeth. I. c, p, 168 D. 



136 Peter Abaelards Logicc ,Ingredientibus\ 

subdividit secundum decem rerum naturas subiectarum decem nomi- 
nibus, de quibus intendit. Et quidem hanc divisionem convenienter 
ante praedicamenta reservavit ultimam, ut facta annumeratione se- 
cundum significationes decem generum quae praedicamenta appellat, 
statim ipsa praedicamenta disponeret. In hac autem divisione prae- 5 
cipue utilitatem operis aperit. Ubi enim ostendit quamlibet dictionem 
cuiuscumque rei designativam aut substantiam significare etc., ostendit 
in his decem nominibus rem cuiuscumque nominis esse inclusam ideo- 
que se aperiendo significationes horum nominum decem naturas rerum 
quibuslibet vocibus subiectarum aperire. w 

Nota, quod si ad praedicata respicias in hac divisione, non est 
per opposita; plura enim sunt nomina, quae res diversorum praedica- 
mentorum significant. Si vero ad determinationes, in quibus est vis 
divisionis, id est ad substantiam, quantitateni etc., per opposita fit 
Sic quoque et in divisione vocis contingit, veluti cum dicitur: canis 15 
significat latrabile animal etc. Significare namque hoc et hoc non 
sunt opposita, sed res significatae. Quia vero praedicata opposita 
non sunt, proprie divisionis verba non ponit, sed categoricam facit 
habentem disiunctivam determinationem dicens: omne incomplexum 
significat vel substantiam etc. Ibi enim bene disiunctio ponitur, ubi 20 
est vis oppositionis et divisionis. 

Quaeritur autem de incomplexis non-existentia signi- 
ficantibus, ut chimaera, hircocervus, utrum in hac divisione cadant. 
Et sunt, qui hoc vehnt, qui quidem substantiam tarn in designatione 
verae quam fäctae substantiae dicunt hie aeeipi. Sed iam profecto 25 
non erit substantia nomen generalissimum, cum excedat significationem 
entis, cui omnia generalissima universaliter supponi omnium auetoritas 
voluit, unde etiam ens genus omnium videbatur. Dicamus itaque, quod 
cum ait: ,eorum quae dieuntur', id est vocum, quae ad loquendum et 
significandum rem aliquam institutae sunt, ,dici' stricte aeeepit, sicut 30 
etiam significare quandoque sumitur. Cum enim significare sit intel- 
lectum constituere, intellectus autem modo large sumatur, pro omni 
scilicet coneeptione animi, secundum quod dicitur alius verus, alius 
f. 19v falsus, modo stricte pro sanis videlicet tantum | coneeptionibus, secun- 
dum quod omnes intellectus eosdem apud omnes dieimus etBoethius^ö 
dicit illum non intellexisse qui deeipitur, sie etiam significari vel dici 
secundum aeeeptiones intellectus large et stricte potest aeeipi. Si 
autem hie et in superiori divisione stricte ,dici', id est significare, acci- 
pimus, quantum scilicet ad sanam coneeptionem, non ad vanam opi- 
nionem, dicemus hie nullo modo chimaeram contineri, quod non proprie 40 
intellectum constituit, sed opinionem. Unde BoethiusinCommento 



5 disponent A 14 ab substantia A 

1 Boeth., In iibr. Arist. IIeqI §q[*. I. c. t. II, p. 41 20 . 



2. Die Glossen zu den Kategorien. — De denominativis. 137 

cum ait 1 : ,sine complexione dicuntur quaecumque singulari intellectu 

et voce proferuntur', ad opinionem removendam intellectum posuit. 

Est autem substantia. Hoc verbo ,figuraliter' quo Aristoteles 

utitur, quid velit, definitum satis non est, sed cum exempla de sub- 

5 stantiis et ceteris rebus significatis poneret atque hominem et equum 
tantum ad exemplum substantiae adduceret, ne ideo tantum ipsi sub- 
stantiae viderentur, adiecit: ,ut figuraliter dicatur', hoc est: ut in istis 
exemplis figures tibi et subintelligas alias quoque res quae similiter 
substantiae sunt. Vel si est exemplum non de substaDtia significata, 

10 sed de voce significante substantiam, sie dicemus: est substantia, id 
est vox significans substantiam, ut homo, equus, istae voces, et tunc 
homo et- equus translata sunt ad significandum nomina rerum, et est 
quaedam figura facta in translatione vocis de re, cuius proprie nomen 
est, ad se ipsam significandam. Quando, ut heri, proprietatem prae- 

15 sentem significat, quae innata est rei ex eo quod fuit heri. Singula 
igitur. Quandoquidem singula quae dieta sunt, seeundum nullam com- 
plexionem dicuntur, id est non sunt complexae voces, ergo non sunt 
affirmatio. A toto. Per se, scilicet dieta, quia videlicet cum aliis 
coniuneta complent affirmationem. Quod statim supponit dicens: Sed 

20 complexione, id est coniunetione, horum incomplexorum ad invicem 
fit affirmatio. Videtur autem. Probat quodam syllogismo, quia nulla 
incomplexa sunt affirmatio dicens: Omnis affirmatio est vera vel falsa, 
sed incomplexa neque sunt vera neque falsa, quare affirmatio non 
sunt. Propositionem <et>assumptionem habemus, continuationem extra. 

25 Sed videtur assumptio falsa, quippe ,lego' et .legis' et ,legitur' imperso- 
nale vera vel falsa videntur in sensu, cum tarnen singulae non sint 
voces complexae. Unde fortasse quid am dicent affirmationis nomen 
in praedicato quoque esse subintelligendum hoc modo : Omnis affirmatio 
est vel affirmatio vera vel affirmatio falsa, sed incomplexa neque sunt 

30 affirmatio vera neque falsa, et tunc erit vera assumptio. Licet enim 
quaedam iucomplexa sensum compleant affirmationis, tarnen nee affir- 
mationem nee propositionem dieimus, nisi sit oratio, quam quidem 
neeesse est aliquid significativum extra habere. Sed opponetur, 
quod cum ,non lego' vel ,non legitur' sit oratio nee non propositio 

35 atque etiam negatio, omnis autem negatio teste Aristotele 2 affirma- 
tionem habet, quam etiam ut partem quandam in se includit, oportet 
aliquas affirmationes esse istarum negationum et dicentur quidem 
affirmationes habere quantum ad sensum. Nam ,lego' est sensu affir- 
matio, etsi non in voce, quod tantundem valet quantum ,ego lego' et 

40 ,curritur' quod .cursus fit', teste Prisciano 3 . At vero istud nobis non 



9 significativa A 15 re A 18 qui A 24 assumptionem] ad- 

iunetionem A 34 non 1 ] nunc A 38 est] et A 39 etsi] si A. 

1 Boeth. I. c, p. 180 CD. 2 Boeth., In libr. Arist. IIeqI %*. I. c. I, 

P) 619-20. 3 Prise, Inst, gramm. ed. Hertz II, p. 232 K 



138 Peter Abaelards Logica Jngredientibus'. 

placet, ut ,lego' umquam sensum propositionis impleat ex vi vocis, 
sed fortasse ex discretione nostra, qui scimus ipsum primae tantum 
personae copulari. Unde Priscianus 1 quantum ad discretionem no- 
stram superfluere dicit ,ego\ si apponatur propter personam. quia tan- 
tundem in ,lego' intelligimus quantum si diceretur ,ego lego\ non tarnen 5 
quod ,lego' ex vi suae significationis id totum proponat: ,ego lego', 
sed quia certum est ipsum sine ,ego' complexionem non facere nee 
perfectionem sensus habere. Sic autem, si dicerem ,corvus uiger' vel 
,homo risibilis', superflua additio videretur quantum ad nostram discre- 
tionem, qui scilicet scimus omnes corvos nigros esse vel omnes ho- 10 
mines risibiles esse, non quantum ad praecedentium nominum vim, 
quippe neque homo significationem risibilis tenet neque corvus nigri. 
Aristoteles tarnen in Peri ermenias 2 superfluam additionem non 
iudicat nisi seeundum vim significationis, quando scilicet sensus ali- 
cuius vocis adiuDctae alteri in quadam parte orationis in praecedenti is 
voce continetur, ut si dicatur ,homo animal, homo bipes'. Quod autem 
,lego 4 hoc totum non dicat: ,ego lego', inde convincitur quod numquam 
amplius iunetum cum ,ego' orationem faceret. Quis enim orationis 
sensus esset ,ego lego'? Praeterea si verba propositionum quoque 
significationem tenerent, ut non solum formam, verum etiam subieetam 20 
substantiam significarent, sumpta non essent, sicut nee ,homo', quod 
non solum formam, verum etiam substantiam significat, nee magis 
,lego' sumptum esset in significatione quam ,ego legens' vel ,ego 
albus'. Tum videlicet ista in significatione sua non solum formam 
contineant, verum etiam substantiam, nee si quis dicat: ,ego sum ego 25 
albus', formam praedicabit, sed substantiam, sicuti si diceret ,homo 
albus est homo albus'. Amplius si ,lego' et ,legis' substantiae certam 
personarum significationem continerent, tertiae vero personae verbum 
nullam definiret personae substantiam, non esset a toto, si quis diceret, 
quod ego vivo, quia omhis homo vivit, quippe h i c substantiam mei 30 
viventis, ibi vitam tantum copulabit. Dicimus itaque ,vivo' et ,vivis' 
et ,vivit' nullam substantiam in sensu continere, sicut nee cetera sumpta, 
sed simpliciter vitam coniungere. Unde nullo modo propositionem 
etiam in sensu perficiunt. Sunt itaque idem penitus in sententia ,curro' 
et ,curris' et ,currit', licet diversis constituantur personis, sicut recti 35 
casus et obliqui et similiter ,curro' universale sicuti ,currit', quod quidem 
non esset, si certas definiret personas. Nam ,ego' ceteraque prono- 
mina seeundum personarum diversitatem multiplicia sunt; unde nullo 
modo ,curro' vel ,curris' sensüm propositionis per significationem sub- 
ieetae personae" perficiunt, quia nullam ex vi sua determinarent, sed 40 



1 vi vocis] univocis Ä 6 vi]-uni A 18 facere A 19 praepo- 
8itionum A. 

1 Boeth., In libr. Arist. ilegl %*. I. c, t. I, p. 18 2 . 

2 Prise. I. c. II, 118 15 . 



2. Die Glossen zu den Kategorien. — De substantia. 139 

fortasse ex nostra discretione, ut diximus. Unde et Aristoteles in 
Peri ermeniis 1 : ,nomen\ inquit ,et verbum sit dictio sola, quoniam non 
<est dicere) aliquem significantem sie voce enuntiare etc.'. Sed nee ,curri- 
tur' sensum propositionis implet nee habet diversum sensum a ceteris 
s personalibus verbis, unde in ea resolvitur, veluti cum dicitur ,curritur 
a me, a te, ab illo', id est: ,ego curro, tu curris, ille currit'. Si enim 
proponeret: ,cursus fit vel cursus est', cursum in essentia'significaret, 
non in adiacentia. Apparet itaque nulluni verbum vel vocem aliquam 
incomplexam sensum propositionis proponere, id est neque affirmare 

io aliquid neque negare, quantum ad vim vocis pertinet. In quibusdam 
tarnen ad discretionem nostram sensus propositionis innuitur, ut in 
,curro' ,ego curro', in ,curritur' vel in , currit' , aliquid currit'. Seimus 
enim ,curro' sine ,ego' perfectionem cursus non habere nee , currit' vel 
.curritur' dici posse, nisi aliquid currat. Nulla itaque differentia est 

15 in sensu verborum, quae ex eadem sumpta sunt proprietate quantum 
ad numeros vel tempora vel modos, id est affectus animi. Unde ,curro 
curris, currit' vel ,curritur' in nullo differunt seeundum sensum. 

De substantia. 

Boeth. 
Substantia. Facta annumeratione incomplexorum per decem p> jgi p 

20 praedicamentorum significationes convenienter statim praedicamenta 
disponit ineipiens a praedicamento substantiae, pro eo scilicet quod 
substantiae naturaliter ceteris rebus priores sunt; ipsae namque omnino 
in natura substantiae sine aliis rebus subsistere in se possent, aliae 
vero sine substantiis, in quibus ut in subieeta materia sunt, nullatenus 

25 esse valent. Modus vero traetandi in hoc praedicamento talis est 
quod quasi talem fecisset divisionem de nominibus substantiarum quod 
alia sunt primae substantiae, alia seeundae, traetat alternatim primas 
et seeundas modo exsequens proprietates primarum, modo seeunda- 
rum. Deinde investigat generaliter omnium substantiarum communi- 

30 tates tarn in voeibus quam in rebus, donec perveniat ad proprie pro- 
prium, per quod maxime queamus substantiam cognoscere. Et attende, 
quod in hoc praedicamento maxime vocum proprietates aperit, in 
ceteris vero praeeipue rerum naturas ostendit. Nee quidem sine 
causa hie de voeibus, in aliis de rebus traetat. Nam fortasse sub- 

35 stantiarum natura magis est cognita quam aeeidentium vel ceterarum 
formarum ideoque minus circa res quae substantiae sunt, immorandum 
erat. Unde praetermissis rebus maxime voces persequitur et bene 
traetatum vocum huic praedicamento reservavit, quia scilicet circa 
substantias magis abundabat nominibus, quippe hie multa genera | et f. 20r 

2 sie corr. A 3 est dicere addidi ex Boeth. 7 proponent A 
1 Boeth. I. c, t. II, p. 112 25 , 30 , 113». 



140 Peter Abaelards Logica Jngredientibus . 

species reperiebat et differentias in speciebus substantiae contineri 
videbat, quas alibi negamus esse, ideoque circa hoc praedicamentum 
maiorem vocum doctrinam facere poterat. Sed quoniam hoc nomine 
substantia in diversis significationibus usurus est, rerum scilicet et 
vocum, varias eius significationes distinguamus. Habet autem in 5 
rebus duas consuetas significationes, quia modo pro omni 
essentia sumitur iuxta illud Prisciani 1 : ,Significans substantiam cum 
quaiitate', modo pro Ulis tan tum essentiis quae per se subsistunt, 
nulli scilicet subiectae materiae adhaerentes ut formae eorum. Et 
in hac quidem secunda significatione acceptum generalissimum est et 10 
habet talem descriptionem : substantia est id quod per se subsistit. 
Per remotionem aliorum praedicamentorum describi potest sie: Sub- 
stantia est id quod neque est quantitas neque qualitas etc. Accipitur 
quoque hoc nomen substantia in designatione nominum tarn gene- 
ralium quam specialium quam singularium, quae scilicet ipsas sub- is 
stantias in essentia significant. Secundum quam quidem tertiam signi- 
ficationem dicturus estquasdam magis esse substantias, quasdam minus 2 
et illud quod omnis substantia videtur hoc aliquid significare 3 , quod in 
primis quidem substantiis indubitabile et verum est. Et in hac quidem 
ultima significatione sumptum est hoc nomen substantia a substantiali 20 
significatione substantiae, secundum scilicet generalem vel specialem 
statum vel singularem. In qua etiam significatione accipitur in hac 
divisione: substantia alia prima, alia secunda, hoc est substantiale 
nomen substantiae aliud est particulare, aliud universale. Ea namque 
quae particularia sunt, primam et principalem significationem tenent. 25 
Quanto enim determinatius rem subieetam nominant, tanto melius et 
certius eam significant, secundum quod in sequentibus dicturus est* 
species substantiae magis esse substantias quam sua genera, quia 
scilicet familiarius et determinatius res subieetas appellant. Particu- 
laria vero nomina, quae unicam habent significationem, rem omnino 30 
certificant atque principalem et digniorem modum nominationis habent, 
universalia vero seeundarium. Unde etiam dicet 5 , quod merito post 
principales substantias sola aliorum species et genera seeundae sub- 
stantiae dieuntur. Haec enim sola indicant principalem substantiam 
eorum quae praedicantur, ac si aperte diceret: cum particularia no- 35 
mina primae dicantur substantiae ex primo et principali modo nomi- 
nationis, universalia merito dieuntur seeundae ex seeundario modo 
nominationis. 

Quidam autem hanc divisionem per primas et seeundas sub- 
stantias de rebus primo loco faciunt, hi videlicet qui res princi-40 



18 quod] a. A 19 in dubitabilis A 28 magis esse bis in A 

1 Prise. I. c. I, 55 6 . 

2 Boeth., In Categ. I. c, p. 186 B. 3 Boeth. I. c. p. 194 B. 
4 Boeth. I. c, p. 186-B. 5 Boeth. I. c, p. 188 C. 



2. Die Glossen zu den Kategorien. — De substantia. 141 

paliter universales esse iudicant, et accipiunt hoc nomen sub- 
stantia in designatione rerum dicentes res quae substantiae sunt, 
quasdam universales esse, quasdam singulares, ac si diceretur: homo, 
id est res quae homo est, alia universalis, alia particularis. Sed pro- 

5 fecto nobis res universales esse non placet, quae scilicet de 
pluribus praedicentur, sicut in expositione Porphyrii 1 monstravi- 
mus. Praeterea cum dicitur: ,homo alius universalis, alius singularis', 
qualiter bene dicitur, cum idem sit penitus singularis qui est univer- 
salis? Sed fortasse dicitur, quod alius et alius non accipiuntur se- 

10 cundum diversitatem substantiae, sed secundum modos acceptionis, 
ut potius <sit> divisio vocis in modos, ac si ita diceretur: res quae 
homo est, alio modo est universalis, alio singularis. Similiter sub- 
stantia alio modo dicitur universalis, alio particularis, et est vocis in 
modos divisio 2 . Sed qualiter etiam divisio possit esse, nescio, quippe 

15 universalis substantia secundum eorum sententiam ipsum divisum 
penitus continet eo quoque modo quo dividitur. Nam eo modo ac- 
ceptum quo dividitur, universalis est, cum de pluribus praedicetur. 
Boethius quoque in secundo Peri ermenias 3 primam et secundam 
substantiam species substantiae dicit, id est inferiora. Sed quomodo 

20 prima substantia inferius erit eius de quo universaliter praedicatur? 
Omnis enim substantia, id est omne individuum substantiae, prima 
substantia est. Et quomodo secunda substantia in divisione eius po- 
netur sicut inferius, quod continet eo quoque modo acceptum quo 
dividitur? At vero si ad voces hanc divisionem referamus, nulla est 

25 absurditas, quippe [non] omne vocabulum, quod substantiam enuntia- 
liter significat, vel universale est vel particulare. Est autem haec di- 
visio de vocibus intellecta accidentis in accidentia. Nam et substantia 
nomen vocum sumptum est et universale et particulare ab formis 
accidentalibus. Si vero in dividentibus substantiae nomen repetatur 

30 ut dicatur: .substantia alia est substantia universalis, alia particularis', 
irregularis divisio, veluti si dicatur vir alius est vir vigilans, alius vir 
dormiens. Etattende, quod secundum vocis proprietatem bene parti- 
culares vocat primas substantias, secundum scilicet digniorem modum 
significandi, ut determinatum est, universales vero secundas. Si vero 

36 ad naturas rerum consideraret, universalia vocabula prima vocare 
deberet, quae scilicet rem in statu naturaliter priori significant, parti- 
cularia vero secunda. 

Quasi autem hanc divisionem praemisisset nominum substantia- 



16 eo quo modo acceptum A 26 universalis A 30 in al. A 

36 debent A rem re A 

1 Cf. supra in Glossis super Porph., p. 10 sqq. 

2 Cf. supra l. c, p. 66 ». 

3 Boeth., In libr. Arist. Tlefi %i. I. c, I, p. 206, II, p. 463. 



142 Peter Abaelards Logica Jngredientibus'. 

lium quod alia prima, alia secunda, proprietates singulorum aperit e. 
prius ostendit primas substantias, id est particularia nomina substantia- 
rum, huiusmodi esse quod neque dicuntur de subiecto neque sunt in 
subiecto, quia scilicet neque sunt universalia nomina de aliis in sub- 
stantia praedicabilia neque substantialia formarum accidentalium no- 5 
mina nee ab eis sumpta. Haec autem ostensio proprietatis est, non 
definitio; non enim haec rationalitas vel hoc rationale vel hoc ens 
vel hie Don-homo hoc habet. Si quis tarnen velit definitionem aeeipere, 
repetat substantiae nomen dicens: substantia prima est ea substantia 
quae non dicitur de subiecto, et hoc ad definitionem sufficit. Quod 10 
autem supponitur: ,nec est in subiecto', de definitione non est, sed ad 
maiorem cognitionem primae substantiae supponitur. Has vero voces 
particulares tribus hoc loco nominibus appellat eandem penitus signi- 
ficationem tenentibus; tantundem enim in sensu valet prima substantia 
quantum propria vel principalis vel maxima. Boethius enim 15 
in Commento 1 diversas impositionis causas annotat. Proprias 
enim dicit eas appellare, quia ex cognitione earum seeundas colligimus; 
principales vero, quia primo loco aeeidentia reeipiunt; maximas 
autem, quia maxime supponuntur. Sed quomodo has causas voeibus 
aptemus, videndum est. Quomodo enim ex cognitione vocum particu- 20 
larium intelligimus universales voces? Sed hoc est quod sensit, quod 
res ut discretae, seeundum quod significantur particularibus voeibus, 
nostrae se ingerunt cognitioni, qui per sensus res cognoseimus et 
prius earum intellectum ut <de> discretis habemus, postea ad communem 
intelligentiam per abstractionem formarum et abieeta personali discre- 25 
tione ascendimus. Est itaque universale ex particularibus colligere: 
praeiacentibus prius intellectibus discretorum ad intellectum conscendere 
convenientium. Primo etiam loco aeeidentia in primas substantias 
veniunt, quia principaliter aeeidentalia nomina eis copulantur, seeun- 
dum id scilicet quod magis ad significationem aeeidentium individua 30 
quam universalia pertinent. Audito enim nomine Socratis calvum 
quendam intelligo nee ex vi tarnen vocis proprie, sed ex discretione 
rei. Maxime vero supponuntur tarn superioribus suis per praedicationem 
quam aeeidentibus per fundationem. Sicut enim res proprie rerum 
fundamenta dicuntur, ita voces quaedam aliarum seeundum rerum 35 
significatarum naturam. 

Sic lege: Substantia quae dicitur, id est proprie profertur etc., 
id est quae primam et principalem significationem substantiae tenet, 
est ea vox quae neque dicitur etc., ut aliquis homo, id est particu- 
lare nomen alieuius hominis. Secundae autem. Ostensa proprietate 40 
primarum ostendit seeundas dicens seeundas substantias esse species 



4-5 substantialia] substantia A 17 secunda A 40 secunda A 
1 Boeth. I. c, p. 182 C. 



2. Die Glossen zu den Kategorien. — De substantia. 143 

vel genera continentia primas tamquam in sententia sua, et haec qui- 
dem definitio potest esse. Ut aiiquis homo, id est particulare nomen 
hominis in hoc nomine homo continetur ut inferius. 

Secundae igitur. Quandoquidem homo est species continens 

o primam substantiam et animal genus continens primam substantiam, 
ergo sunt secundae substantiae. A partibus, vel si illud ,ut' similitu- 
dinis est, fiet illatio a simili de ceteris secundis hoc modo: Quando- 
quidem homo et animal sunt secundae substantiae, quia sunt species 
vel genus continentia primas substantias, ergo alia quae sunt ut homo 

10 et animal. 

Manifestum est autem. Ostensis per descriptionem secundis n is^jj 
substantiis ostendit hanc earum proprietatem quod ipsae univoce 
praedicantur, quod est praedicari nomine et ratione data secundum sub- 
stantiam, ut superius 1 | in definitione aequivocorum vel univocorum f. 20v 

ls expositum est. Nee solum hoc secundis substantiis attribuit, verum 
etiam omnibus quae de subiecto dieuntur, hoc est quae in substantia 
praedicantur, ut supra 2 quoque exposuimus. Sic lege: Manifestum 
est, quoniam nomen de numero eorum quae de subiecto dieuntur. 
necesse est, id est determinatum est, praedicari de ipso subiecio et 

20 etiam rationem, id est definitionem substantiae ipsius nominis. Nomen 
eorum, id est nomen de numero eorum quae dieuntur de subiecto, 
sicut est illud quod in sequentibus 3 dicitur: Secundarum substantia- 
rum species, scilicet species de numero secundarum substantiarum, ac si 
diceret: quae est seeunda substantia. Ex quibus autem sit manifestum, 

25 supponit, cum ait: ,ex his quae dieta sunt superius.' Quae vero sint 
illa, nee ipse Boethius in expositione nee Aristoteles determinat, 
in serie, sed de <his> diversae sunt opiniones. Potest hoc innui ex 
illa regula quam superius 4 praemisit: ,quando alterum de altero' etc. 
Ubi enim nomen generis de specie ut de subiecto dicitur et omnia 

30 superiora de inferioribus, apparet quoque eorum definitiones, quae 
cum eis sunt convertibiles, de subiectis ipsis praedicari. Potest etiam 
inde hoc manifestum esse quod ait superiora de omnibus suis infe- 
rioribus praedicari ■■>, vel ex hoc etiam quod novissime 6 dixit, primas 
scilicet substantias in secundis includi. Quae enim continentur ab 

35 aliquibus vel eis supponuntur, in eorum quoque definitionibus clau- 
duntur. Ut hominis nomen, id est hoc nomen homo vel nomen rei 
quod homo est, de aliquo homine, id est de aliquo particulari nomine 
hominis. Quidam enim homo. Probat per naturam rerum praedi. 
cationem nominis vel definitionis, ac si ita diceret: Vere homo, hoc 



27 de diversis A 

1 Cf. supra p. 113 2-3. z er. supra?. 126 sqq. 3 Boeth. I. c, p. 186 B. 
4 Boeth. I. c, p. 175 C. •' Boeth. I. c, p. 177 A. 
,; Boeth. I. c, p. 181 D. 
Beitr. XXI. Geyer, Abaelards philos. Schriften. 10 



144 Peter Abaelards Logica .Ingredientibus". 

nomen, praedicabile est de particulari aliquo nomine hominis et simi- 
liter definitio ipsius, quia videlicet res subiecta particulari nomini est 
res subiecta universali et eius definitioni. Et hoc est: quidam homo 
est homo etc. Locus a causa. Quare et nomen. Quia hoc nomen et 
haec ratio, ergo nomen et ratio. A partibus. Quaeritur, quomodo 5 
sit verum, quod omnes secundae substantiae praedicentur definitione, 
cum omnes definire nesciamus. Sed tarnen omnes, quantum in ipsis 
est, definitiones habent. Sed rursus quaeritur, quomodo substantia 
possit habere definitionem substantiae. Eorum vero. Ostensa hac 
proprietate secundarum substantiarum quod ipsae praedicantur de 10 
primis nomine et ratione substantiae, assignat per hoc differentiam 
inter eas et accidentia, dicens scilicet omnia quae de subiecto dicuntur, 
de ipso sie praedicari. Sed quae sunt in subiecto, nequaquam ratione 
data seeundum substantiam praedicantur de ipso subiecto in quo sunt, 
seeundum significationem suam. Nomine tarnen quandoque praedi- 15 
cantur de fundamentis, quandoque non. Sed sive nomen de numero 
eorum quae in subiecto sunt, id est accidentia, vel vocabulum prae- 
dicetur de subiecto sive non, ratio substantiae numquam praedicari 
potest, quippe accidentale vocabulum, cum de fundamento in sub- 
stantia non praedicetur, sua definitio non poterit esse res substantiae. 20 
Quod Aristoteles ait accidentale vocabulum quandoque praedicari, 
quandoque non, tribus modis aeeipi potest. Et prius illud quod 
Boethius 1 ponit, consideremus. Dicit autem accidentia quandoque 
proprio et recto nomine praedicari, ut quia album est in corpore, ut 
ait Aristoteles, dicitur corpus album, et album, hoc nomen, ita 25 
sumptum, quod etiam aeeipitur quandoque pro ipso substantiali nomine 
albedinis, tantundem valens quantum albedo, sicuti ibidem : albun id 
est albedo, est in subiecto corpore. Et ita aeeidens quandoque prae- 
dicatur per tale sumptum quod in quadam aeeeptione aeeipitur pro- 
prie nomen ipsius aeeidentis. Aliquando vero aeeidens praedicatur 30 
nomine denominativo tantum, ut cum homo grammaticus dicitur; 
numquam enim hoc nomen grammaticus Substantive ponitur pro gram- 
matica. Aliquando vero nullo nomine fit praedicatio, quando scilicet 
sumptum vocabulum deest ut in virtute. Nam studiosus, quod pro 
sumpto ponitur, proprie propter virtutem non est inventum, sed propter 35 
perseverationem studii, licet eo quandoque pro sumpto virtutis abu- 
tamur, ac si virtuosus diceretur, quod numquam in usu fuit. Itaque 
haec accidentia aliquando recto nomine praedicantur de subiectis, 
aliquando denominativo tantum, aliquando nullo nomine. Sed quid- 
quid horum sit, ratione substantiae praedicari non possunt, id est de- 40 



14 in quo sunt bis in A 33 aliquot 38 bac essentia A 39-40 quid- 
quid] inquid A 

1 Boeth. I. c, p. 185 A. 



2. Die Glossen zu den Kategorien. — De substantia. 145 

finitione eius quod in substantia dicatur de ipsis fundamentis, sed 
sicut Boethius 1 dicit accidentia quandoque non praedicari nomine, 
quia scilicet nomini deest impositio, ita etiam secundum sententiam 
rationalem possumus dicere illas res universales quas de subiecto conce- 

5 dunt non praedicari nomine, quia saepe multis speciebus vel gene- 
ribus desunt nomina. Potest sie quoque aeeipi, quod ait nomen modo 
praedicari, modo non. Nam cum tarn substantiale nomen aeeidentis 
quam sumptum sit accidentale, tarn scilicet albedo quam album, sumptum 
tarnen praedicatur de subiecto, non substantivum, quia corpus album 

io dicitur, non albedo. Potest etiam de sumptis aeeipi quantum ad subsi- 
stentes substantias. Nam aliquando sumpta nomina aeeidentium de 
substantiis praedicantur, aliquando non. Si enim tale est aeeidens 
quod substantiae per se insit, ut albedo homini, a quo non solum 
sustentatur, verum etiam per se ei inest atque ipsum proprie informat, 

15 sumptum albedine de homine praedicabitur. Si vero tale est, ut alio 
aeeidenti mediante insit sicut claritas vel fortasse contrarietas quae 
mediante albedine insunt, eorum sumpta non necesse est praedicari 
de substantia, sustentatione enim sumptum vocabulum secundum in- 
formationem rei simpliciter praedicatur, non secundum sustentationem 2 . 

20 Unde albedo contraria dicitur secundum boc quod informatur contra-, 
rietate, non corpus contrarium vocatur, quod contrarietate non infor- 
matur, licet eam quoque una cum albedine sustentet. Informari autem 
aliquo aeeidente subieeta materia non potest, nisi ipsum per se habeat 
non alio aeeidenti mediante. 

25 Sic iunge et lege: ea quae de subiecto dieuntur, praedicantur 

de subiecto ipso nomine et ratione substantiae, sed ea quae in sub- 
iecto sunt, de eo in quo sunt ut in subiecto, non ita praedicantur, et 
hoc est: nomen de numero eorum nominum quae aeeidentalia sunt, 
quandoque praedicatur, quandoque non, ut expositum est tribus modis, 

30 ratio vero substantiae, quae sit scüicet illius nominis, praedicari non 
potest. Potest etiam sie dici: nomen eorum quae sunt in subiecto, id 
est designativum rerum quae in subiecto sunt, ut album, hoc nomen 
scilicet, cum sit in corpore ut in subiecto, hoc est significet rem funda- 
tam in corpore, praedicabile est de subiecto corpore. Dicitur enim. 

35 Vere est praedicabile, quia nos ipsum pronuntiamus. Ab effectu vel 
a causa. Potest etiam sie dici, ut nuneupativum verbum in substanti- 
vum resolvatur ita: corpus dicitur album, hoc est: est album. Ratio 
vero albi, id est definitio substantiae, quae sit huius nominis quod est 
album, numquam de corpore praedicatur. Alia vero. Hie ad proprietates 

40 primarum substantiarum redit et hanc eorum proprietatem ostendit, 
quia ipsae sunt subieetae omnibu iliis nominibus sive his quae de 



14 verum] unum A 21 contrarie nunc formatur A 36 sie] si A 

1 Boeth. I. c, p. 185 A. 2 Cf. sup^'- in Glossis super Porph., p. 92 34 . 

10* 



146 Peter Abaelards Logica ,Ingredientibu9'. 

subiecto dicuntur sive his quae in subiecto sunt. In subiecto sunt, in- 
quara, sive per praedicationem tantum sive per fundationem. Unde 
rebus primarum substantiarum peremptis res quoque aliorum nominum 
necesse esset destrui. Quod autem ait .omnia alia', ad vocabula tantum 
illa respicit quae accepit per ,dici de subiecto vel esse in subiecto', 5 
et tria vocum genera hie distinguit, primas scilicet substantias et ea 
quae de subiecto dicuntur vel ea quae in subiecto sunt, a quibus si 
separarentur primae substantiae, remanent tantum ea quae dicuntur 
de subiecto vel quae sunt in subiecto, quibus duobus cum primae sub- 
stantiae supponantur vel seeundum praedicationem substantialem vel 10 
seeundum sustentationis subiectionem, constat rebus primarum de- 
struetis destrui res ceterorum nominum. Et nota, quod illud quod de 
primis substantiis ut de subiectis <praedicatur>, non solum est seeunda 
substantia. verum etiam differentia, licet Boethius in Commento 1 
per ,secunda substantia' idem videatur aeeipere quod per ,dici de 15 
primis substantiis ut de subiectis'. Nee est inconveniens si ipse 
hanc vocem ,secunda substantia' largius quandoque aeeipiat quam 
Aristoteles. 

Sic iunge et lege: Hae praedietae proprietates sunt seeundarum 
substantiarum, sed istae sunt primarum, quod videlicet primae sub- 20 
stantiae ceteris omnibus tarn videlicet his quae dicuntur de subiecto 
quam his quae sunt in subiecto, aliquo modo supponuntur. Et hoc 
est: omnia alia a primis substantiis vocabula, quae scilicet superius 
aeeepta sunt, aut de subiectis etc. Hoc autem manifestum est ex 
exemplis singulis superius appositis. Ut animal. Exemplum est de his 25 
quae dicuntur de primis substantiis ut de subiectis, ut animal de hoc 
homine <nomine> ac voce in substantia praedicatur. Magis autem genus 
ponere voluit quam speciem, quia minus genus de individuo praedi- 
cari videtur quam species, quae est proxima, ideoque mediante specie 
f. 2lr praedicationem generis | individuo adaptat, dicens scilicet animal, hoc 30 
nomen, praedicabile esse de hoc nomine quod est homo. Ergo et de 
aliquo homine, id est de particulari nomine alicuius. Locus a parte. 
Quod enim de individuo in substantia praedicatur, aliud est tale quod 
de specie praedicatur in substantia, aliud est ipsa species. Nam si. 
Confirmat argumentationem quam fecit, hanc quod quia praedicatur 35 
de homine in substantia, praedicatur de aliquo eius individuo, ac si 
ita diceret: quia omne quod praedicatur de homine, et de aliquo eius 
individuo. A causa. Cum autem hanc propositionem deberet ponere, 
ponit eius conversam per contrapositionem, hanc scilicet: quidquid de 
nullo individuo hominis praedicatur, non praedicatur de homine, quae 40 
licet ponatur hypothetica in voce, tarnen categorica in sensu est. Kursus 



12 hominum A 21 tarnen A 
1 Boeth. I. c, p. 186 A. 



2. Die Glossen zu den Kategorien. — De substantia. 147 

color. Postquam exemplificavit de his nominibus quae dicuntur de 
primis substantiis ut de subiectis, exemplificat de his quae sunt in 
primis substantiis ut in subiectis. Sed quia esse in subiecto proprie 
rerum est, transfert se ad res dicens, quia color est in corpore ut in 

5 subiecto, ergo in aliquo corpore, id est vel in hoc vel in illo fundatur. 
Locus a diverso vel a pari. Nam. si non. Confirmat hanc argumenta- 
tionem, scilicet quod quia in corpore fundatur, in hoc vel in illo funda- 
tur, ac si diceret: quia omne quod fundatur in corpore, fundatur in 
hoc vel in illo. A causa. Pro hac autem propositione ponit eius 

io conversam per contrapositionem, ac si diceret: quia quicquid non 
fundatur in hoc vel in illo corpore, non fundatur in corpore. Et hoc 
est: Nam si non aliquid est in aliquo singulorum etc. Nota, quod ex 
hoc loco talis habetur regula, quod quicquid fundatur in secundis 
substantiis, fundatur in primis, id est quicquid fundatur in re secundae 

15 substantiae, fundatur in re alicuius primae substantiae illius. Nam 
quicquid fundatur in re huius nominis quod est homo, fundatur in re 
aliqua particularium nominum hominis, ac si diceret: quicquid est in 
homine, est vel in hoc vel in illo. Et attende, quod ubique secundas 
substantias cum primis iungit, sive ostendat suppositionem primarum 

20 per praedicationem sive per fundationem. Quod ideo quidem facit, 
ut patenter ostendat non alias res esse quae universalibus nominibus 
appellantur quam quae singularibus. Quare alia omnia. A partibus 
infert secundum proposita exempla sie: Quandoquidem animal de 
primis substantiis dicitur ut de subiectis, in quo apparet etiam de aliis, 

25 et color est in primis substantiis ut in -subiectis et similiter alia acci- 
dentia, ergo omnia alia a primis substantiis, quae scilicet proposita 
sunt, aut de subiectis etc. Non ergo. Infert a causa sie: Quando- 
quidem alia nomina sie se habent ad primas substantias, quod di- 
cuntur de eis ut de subiectis vel sunt in eis ut in subiectis, ergo non 

30 est possibile res ceterorum nominum existere non existentibus rebus 
primarum substantiarum. Et videtur possibile secundum actum remo- 
veri, non secundum naturam, ac si ita diceremus: numquam continget 
illas res existere non existentibus istis. Nam fortasse grammatica 
quae in hac anima est, alteri similiter inesse posset, ita tarnen ut 

35 numquam prius isti animae infuisset. At vero non est possibile res 
seeundarum substantiarum esse ita, quod non sit res primarum, quia 
scilicet non est possibile rem quae est homo, existere ita, quod nullus 
istorum existat, quippe res huius nominis homo eaedem penitus sunt 
cum rebus particularium nominum. Si quis itaque dicat: possibile est 

40 hominem esse ita, quod non sit aliquis istorum qui modo sunt, atque 
affirmativam intelligat, falsum est. Si vero negativam intelligeret 
consequens, ac si ita diceret: non hoc quod homo existit, exigit nunc 



6 diviso A 35 iste A 39 cum] in A. 



Boeth. 
p. 1SG B 



148 Peter Abaelards Logica ,lngredientibus'. 

vel illum esse, verum est. Omnia enim. Submissio est illationis 
eadem quae fuit a causa. Cum omnia quae in subiecto sunt, sint 
in primis substantiis ut in subiectis. quomodo dicunt quidam opina- 
bilitatem quam vere esse concedunt, fundari in chimaera quam non 
esse concedunt omnino? Si enim omnino chimaera non est, sub- 5 
stantia non est. 

Secundarum. Redit iterum ad secundas substantias et ostendit 
quasdam earum inter se magis et minus esse substantias, quasdam 
aequaliter esse substantias. Magis enim substantia species est quam 
genus, ex eo scilicet quod species eius est, quia scilicet determinatius 10 
rem subiectam nominat quam generale vocabulum; quanto enim pau- 
cioribus convenit, tanto determinatiorem nominationem habet. Species 
vero specialissimae aequaliter invicem substantiae sunt. Nulla namque 
earum ex eo quod specialissimae sunt, certiorem significationem alia 
habet nee ex eo quod species est. Determinavimus, quia si simpli- is 
eiter negaremus, falsum esset, cum una species plures res quam alia 
contineret. Plures namque sunt quercus quam laurus. Sic iunge et 
lege: in hoc omnes seeundae substantiae conveniunt, quod dieuntur 
de primis substantiis ut de subiectis, sed in hoc differunt quod quae- 
dam substantiae sunt magis substantiae aliis, id est determinatiorem 20 
nominationem [nominationis] habentes. Et hie quidem substantia, 
nomen vocum quod sumptum est, ad comparationem venit. Species 
secundarum substantiarum, id est de numero secundarum substantia- 
rum, est magis substantia, id est determinatius nominans rem quae 
substantia est, quam suum genus. Propinquior enim. Vere est magis 25 
substantia species quam suum genus, quia est propinquior, id est affi- 
nior primae substantiae in modo nominationis quam genus. A parte. 
Quod enim est magis substantia quam genus, aliud est propinquius 
primae substantiae quam genus, aliud est ipsa prima substantia. In 
eo autem species est affinior individuo quam genus, quia cum indivi- 30 
duum rem ex toto determinate nominet, quia uni soli per se datum 
est, magis ad significationem eius accedit species quam genus, quae 
paucioribus convenit. Si quis enim. Vere affinior est primae sub- 
stantiae quam genus, quia nos certius rem primae substantiae nomi- 
namus per speciem quam per genus. Ab effectu. Et hoc est: si quis 35 
assignet primam substantiam, id est demonstret rem primae substantiae, 
quid sit etc. Ut quendam hominem, id est rem particularis nominis, 
proferens hanc vocem ,homo' quam animal. Et quare hoc, supponit, 
quia iüud nomen, scilicet homo, est magis proprium alieuius 
hominis, id est convenit eis cum paucioribus, hoc autem, scilicet 40 
animal, communius, quia scilicet convenit et compluribus: Et cum 



5-G SUBSTANOIA NON EST A 12 convenit bis in A determina- 

tione A 37 nominis] hominis A. 



2. Die Glossen zu den Kategorien. — De substantia. 149 

aliquam. Sicut ostendit specialissimara speciem magis esse substantiara 
quam suum genus, ita etiam ostendit subalternam. Reddideris aliquam, 
id est signiöcaveris appellans illam aliqüo nomine suo, manifestius 
appellabis, id est certius nominabis. 

5 Ulud amplius quod ostendit, scilicet quod species est magis sub- 

stantia quam genus, alio modo confirmat, per hanc scilicet maiorem 
similitudinem quam habent cum primis substantiis quam genera, quod 
cum primae substantiae maxime sint suppositae atque ex eo dicantur 
maxime substantiae et similiter species magis sint suppositae quam 

io genera, magis sunt in suppositione similes primis substantiis quam 
genera. Et ex hac quoque maiori similitudine magis substantiae debent »_-«, 
dici. Et hoc est quod ait: Amplius, id est adhuc idem ostendo alia p. 187A 
via, quod scilicet species magis est substantia quam genus. Princi- 
pales substantiae eo quod aliis omnibus subiectae sunt, sive per 

15 praedicationem sive per l'undationem etc. Sicut autem. Hie adaptat 
similitudinem speeierum ad primas substantias, in eo scilicet quod 
sicuti primae substantiae maxime sunt suppositae, ita species magis 
quam genera sunt suppositae, quia cum ipsae quoque species gene- 
ribus per praedicationem supponantur, genera ei non submittuntur 

20 eodem modo. Subiacet enim. Vere species eodem modo se habet 
ad genus, quia haec eodem modo [quod] subiacet, id est supponitur, 
generi. Et vere supponitur, quia per praedicationem. A parte. Quod 
a relativis ostendit dicens : Genera namque, species autem, ut scilicet 
de genere praedicentur ut de contentis. Quare et ex his. Quando- 

25 quidem species magis conveniunt in suppositione cum primis sub- 
stantiis quam genera, ergo apparet ex his quae novissime diximus etc. 
A causa. Quod enim ita est, causa est, quare illud iudicetur. 

Ipsarum vero. Postquam ostendit de seeundis substantiis, quae ^ ^ 
magis vel minus substantiae sint, ostendit quae aequaliter substantiae 

30 sint, scilicet species specialissimae, ita videlicet quod altera eorum ex 
eo quod species sunt, non determinatius rem subieetam nominat quam 
altera. Quod ostendit in partibus dicens: Nihil enim, id est non 
certius nominabit aliquem hominem enuntiando hoc nomen homo quam 
aliquem equum enuntiando equum. Similiter autem. Sicut species 

35 specialissimas.inter se comparatas ostendit aequaliter esse substantias, 
<ita etiam principales substantias,) cum videlicet singularem rem suam 
seeundum personalem discretionem certificent, licet plura quandoque 
determinet una quam alia; | nam hie homo plures innuit formas quam f. 21v 
hoc animal vel hoc corpus nee istud etiam ex natura primae sub- 

40 stantiae contingit, quia scilicet haec plures formas quam illa deter- 



14 omnibus Boeth. nominibus A 21 haec] hoc A 23 Genera 

Boeth. Omnia A 30 earum A. 



150 Peter Abaelards Logica Jngredientibus'. 

l^gr mmat - Merito autemK Quare genera et species tantum, quae primas 
substantias continent, dicantur secundae substantiae et non etiam 
accidentalia vocabula, causam reddit, quia scilicet ista post primas 
substantias secundam significationem habent et dignius rem subiectam 
nominant quam accidentalia vocabula. Haec enim in essentia rem 5 
appellant et secundum naturam substantiae sunt imposita, accidentalia 
vero nomina extranea et adventitia proprietate conveniunt. Sic iunge: 
Genera tantum et species vocavi secundas substantias respectu pri- 
marum, et merito, et quare merito, subiungit causam dicens: Haec 
enim sola de numero eorum quae 2 praedicantur de primis substantiis, 10 
indicant, id est principaliter significant, rem primae substantiae. Quod 
ostendit in parte dicens, quod si quis demonstraverit aliquem hominem 
in essentia suae substantiae, hoc est in ,quid est', convenienter id 
faciet assignando, id est enuntiando, speciem sive genus. Sed non 
ita dixit .convenienter', sed determinatius loquitur dicendo per speciem 15 
familiarius id fieri quam per genus. In quo etiam de utroque ostendit, 
quod convenienter id faciant. Aliorum vero. Secundae substantiae 
ita in substantia suae essentiae indicant primas, id est res primarum, 
<ut> enuntient de illis, sed cetera nomina quae de primis praedicantur, 
id non habent. Et hoc est: quodcumque aliorum nominum assigna- 20 
verit, id est enuntiaverit, quislibet, de primis scilicet substantiis, assi- 
gnabil extranee, id est enuntiabit non ad substantialem statum essentiae 
denotandum, sicut est rationale vel album, quae non in essentia rem 
nominant, sed ex qualitate tantum conveniunt, quae scilicet qualitas, 
quia non est essentia rei, extraneae naturae dicitur. Velut album . ., 25 
reddens scilicet ad interrogationem has voces, hoc modo: ,quid agit?' 
,currit', ,qualis est?' .albus'. Ergo merito. Infert a parte meriti, quia 

189 p si hoc merito, dicuntur secundae et merito. Amplius. Adhuc ostendit 
alia via, quod recte genera et species dicuntur secundae substantiae 
post primas, quia videlicet ipsae quoque eodem modo accidentibus»3o 
supponuntur quo primae substantiae. Sicut enim Socrates, hoc nomen, 
subiectum sive fundamentum dicitur huius nominis quod est album, 
quantum ad significationem, ita homo vel animal, et sicut Socrates 
albo per praedicationem supponitur, ita etiam homo vel animal. Quia 
ergo maiorem similitudinem habent cum primis, recte secundae sub- 35 
stantiae dicuntur post illas et prius primarum substantiarum proprie- 
tatem ponit, quam iam quoque supra 3 posuerat, quae tarnen hoc loco 



7 ex etranea A 13 in et hoc est quid est A 19 ut enuntientl 

enuntiare A 

1 Boeth. I. c, p. 188 C: Merito igitur. ArisL.p. 2 b 29 : Elxöiug 61 
(Arist. Organon Graece ed. Th. Waitz. Pars prior Linsiae 1844, p. 86 29 ). 

2 Boeth. I. c, p. 188 C ,quae' omittit, quod error editionis essevidetur. 

3 Boeth. i: c. p. 187 A. 



2. Die Glossen zu den Kategorien. — De substantia. 151 

non superfluit, quia ad aliud monstrandum inducta est. Nam supe- 
rius ad hoc inducta fuit, ut per eam ostenderet species magis sub- 
stantias esse quam genera, hie vero ad hoc, ut ostendat tarn species 
quam genera recte seeundas substantias appellari. Potest tarnen haec 

5 proprietas diversa videri ab illa quam supra posuit. Ibi enim de 
suppositione egit tarn seeundum praedicationem quam seeundum fun- 
dationem, dicens scilicet omnia alia de primis substantiis dici vel 
in eis esse, non solum comprehendens sumpta aeeidentium nomina, 
verum etiam substantiva. Hie vero de subiectione per praedicationem 

io tantum agere videtur, cum supponit: ,De his enim reliqua omnia prae- 
dicantur'. Sed <si> de subiectione tantum praedicationis agimus, 
quomodo dicit ,omnibus aliis' nominibus? Quippe formarum nomina 
substantialia de eis non praedicantur. Sed fortasse tale est quod ait 
, omnibus aliis', ac si diceret: nominibus cuiuscumque naturae praedi- 

i5 camenti designativis. 

Posita vero proprietate primarum substantiarum adaptat simili- 
tudinem seeundarum ad primas dicens: Sicut autem primae substantiae 
ad alia omnia se habent, in eo scilicet quod eis supponuntur tamquam 
subieeta etc. De his enim. Vere supponuntur seeundae aliis, per 

20 praedicationem scilicet quia alia praedicantur de seeundis. A relativis. 
Et hoc est: de his enim reliqua omnia praedicantur, omnia scilicet 
quae de primis dieuntur, quippe quaedam sumpta supra 1 diximus de 
substantiis non praedicari, quae scilicet aeeidentia aliarum formarum 
significant. Ut autem innueret id esse intelligendum de his quae de 

25 primis praedicantur, ostendit per primas etiam suppositionem seeunda- 
rum dicens: aliquem hominem dieimus grammaticum, ergo hominem. 
Et hoc est: Aliquem enim. Locus fit a partibus ita: Vere alia praedi- 
cantur de seeundis substantiis, quia grammaticum de homine et ani- 
mali. Et hoc est: tu aliquem dicis hominem esse grammaticum, quia 

30 dicis aliquem, id est vel nunc vel illum, esse grammaticum. 

Commune est. Postquam divisionem substantiarum per primas e ^j!' 
et seeundas exsecutus est, diligenter modo istarum, modo illarum di- 
stinguens proprietates, communitates vel proprietates seeundarum tarn 
in rebus quam in voeibus ineipit aperire, ad maiorem scilicet tarn 

35 rerum quam vocum cognitionem. Et hanc primam communitatem 
voeibus substantialibus attribuit, tarn primis scilicet substantiis quam 
seeundis, quae est non esse in subiecto. Et nota, quod ,esse in sub- 
iecto' duobus modis aeeipitur sicut hoc nomen aeeidens. Modo enim 
nomen est rerum, modo vocum. Quando autem nomen est rerum, 

4o omnibus voeibus convenit seeundum hoc quod quantitates dieuntur; 
quando autem nomen est vocum, ex eo scilicet quod designativae 
sunt aeeidentalium formarum vel sicut earum nomina substantiva vel 



21 omnia] c A 26 aliquem] quandoque homo A 29 aliquis A. 

1 Cf. supra p. 14511—24: 



152 Peter Abaelards Logica .Ingredientibus'. 

sumpta, non omnibus convenit vocibus. Et secundum hanc quidem 
acceptionem in hac proprietate removetur ,esse in subiecto' a sub- 
stantiis tarn primis quam secundis quam a differentiis; quippe neque 
Socrates neque homo vel rationalis accidentale est vocabulum, quod 
satis ostendimus exponentes|divisionem illam quadrifariain super ius V, 5 
quo ait: eorum quae sunt, alia dicuntur de subiecto etc. Sic hinge: 
In supradictis substantiarum nomina substantialia differunt ab invicem, 
quorum aliae primae sunt substantiae, aliae secundae, sed in hoc 
omnia conveniunt quod nullum est in subiecto, id est accidentale vo- 
cabulum. Quod statim <probat> a partibus substantiarum, id est sub- 10 
stantialium nominum, quia scilicet neque primae substantiae neque 
secundae sunt in subiecto. id est sunt accidentalia vocabula, et primum 
de primis ostendit, postea de secundis. Principalis, id est prima. Quod 
autem addit, quod non dicitur de subiecto et postea quod secunda 
substantia dicitur de subiecto, nihil ad communitatem pertinet, sed 15 
potius ad differentiam assignandam inter primas et secundas sub- 
stantias. Homo enim. Vere secunda substantia non est in subiecto, 
quia nee ea quae species nee quae genus est. A partibus. Et de 
specie per hominem, de genere ostendit per animal. Homo enim. 
Vere homo non est accidentale vocabulum, quia non est accidentale 20 
vel <in> his rebus in quibus sua significatio reperitur, vel in aliis ; sed 
191 C qu * a ^ e an ^ s constaDat > de illis non ostendit. Ampllus. Adhuc de 
secundis substantiis agit ostendens eas non esse in primis substantiis 
ut in subiectis, secundum scilicet significationem, et hoc modo syllo- 
gismum disponit: ea nomina quae secundum significationem sunt in 25 
aliquibus ut in subiectis, non praedicantur de illis nomine et ratione 
substantiae, sed secundae substantiae praedicantur de primis nomine 
et ratione, quare secundae substantiae non sunt in primis ut in sub- 
iectis. Propositionem habemus hie: ,eorum quae in subiecto sunt', hoc 
est nomen de numero aeeidentalium nominum vel nomen designativum 30 
alieuius accidentalis formae. Rationem namque. Vere ratio seeunda- 
rum substantiarum praedicatur de subiecto, quia ratio hominis et ani- 
malis. A partibus. Quare non erit. Ostenso neque primas neque 
secundas substantias esse in subiecto, ad propositionem communitatis 
quam substantiis dederat, <redit>. Unde nunc a partibus ipsam commu- 35 
nitatem concludit, ac si diceret, quod quia neque prima neque secunda 
substantia est in subiecto, ergo nulla. Et praeeipue ideo ipsam commu- 
nitatem supponit, ut ostendat eam non esse proprie proprium, cum 
non solis conveniat substantiis, id est solis substantialibus nominibus 
substantiarum, quia etiam differentiis convenit. Haec enim nomina 40 
,rationalis, bipes' accidentalia non sunt, quia formam accidentalem 



29 habens A cf. p. 156 4 33 osten A 

1 Cf. supra p. 126 35 — 127 17 . 



2. Die Glossen zu den Kategorien. — De substantia. 153 

non denotant. Et hoc est quod intendit dicens: Non est autem, id est: 
,esse in subiecto' non a solis substantiis removetur. Bipes enim. Vere 
non est tantum substantiarum non esse in subiecto, quod est etiam 
differentiarum K Ab oppositis. Et hoc est: bipes et gressibile, haec 

5 nomina, in nullo sunt subiecto quantum ad significationem, quippe 
non significant accidentalem formam. Quod autem apponit, quod de 
subiecto dicuntur, id est in substantia praedicantur de hoc nomine 
homo, nihil ad propositionem, sed expressius naturam differentiarum 
determinat, quas et dici de subiecto et non esse in subiecto demon- 

io strat, in quo et a primis et ab accidentibus dividuntur et cum se- 
cundis substantiis uniuntur. Non enim in- nomine. Vere bipes et 
gressibile non sunt accidentalia vocabula, quia formae quas signifi- 
cant, non sunt accidentales. A causa. Quod aütem non sint acciden- 
tales, ostendit per hominem, cui magis accidentales videntur, quia in 

is eo sunt, | quam ceteris rebus, in quibus non sunt. Et hoc est: non f- 22r 
sunt in nomine, ut scilicet in subiecto, bipes et gressibile. Ratio 
quoque. Duo dixit de differentiis, quod dicuntur de speciebus ut de 
subiecto et quod in nullo sunt subiecto. Quod autem in nullo sint 
subiecto, iam probavit per partes. Nunc illud ostendit quod dicuntur 

20 de speciebus ut de subiecto, quia scilicet cum ratione substantiae 
de ipsis praedicantur. Et hoc est: Ratio quoque, id est non tantum 
nomen differentiae, verum etiam ratio substantiae eius. De quocumque. 
Sed videtur falsum, quia si dicamus ,hoc animal est rationale vel po- 
tens uti ratione', non videtur in substantia praedicari. Sed licet de 

25 hoc animali rationale non praedicetur in substantia, quippe eius sensus 
non continetur in subiecto nomine, tarnen definitio rationalis quae 
substantialis <est>, de hoc animali praedicatur. Velut si, id est cum, 
gressibile. Est enim. Vere gressibile, hoc nomen, de hoc nomine 
homo praedicabile est, quia res ipsa quae homo est, est gressibilis. 

30 A causa. 

Notandum vero, quod quid am suprapositam communitatem 
substantiae, quam et substantiis et differentiis assignat easque per hoc 
ab accidentibus separat, in rebus hoc loco, non in vocibus acci- 
piunt et cum velint res ipsas quae differentiae sunt, fundari in genere, 

35 non in speciebus, differentias tarnen in subiecto non esse dicunt non 

simpliciter et ex toto, sed ex respectu quo differentiae sunt substantiales, 

id est respectu specierum, quas constituunt, quibus sunt substantiales. 

Sed ad haec dico, quod si differentiis omnino subiectum non 

aufert, non ostendit eas sub communitate substantiarum quam dederat, 

40 includi. Cum enim dixerat substantias non esse in subiecto, conce- 
dunt hominem in nullo penitus subiecto esse. Quod si ostendit non 

17 ut] aut A 22 differre A 27 substantialis est] substantiae A 

1 Cf. supra in Glossis super Porphyrium p. 85 3!l . 



154 Peter Abaelards Logica ,Ingredientibus'. 

esse proprium substantiarum, quia differentiaeest, mentitur, quia simpli- 
citer dici non potest differentias in nullo penitus esse subiecto, sicut 
substantiis assignaverat, et insuper falsum est quod non sit proprium 
substantiarum, quia secundum eorum sententiam nulla est res praeter 
substantiam, quae omnino subiecto careat. 5 

Dicunt tarnen, quod differentiae omnino subiecto carent, in 
quantum sunt differentiae scilicet substantiales. Sed illud ,in quantum' 
duobus modis accipi potest. Si enim indicatur, quod id quod sunt 
differentiae substantiales, aufert eis ex toto subiectum nee ullo modo 
permittit eas esse in subiecto, falsum est, quia simul et differentiae i" 
sunt speciebus et aeeidentia conceduntur generibus. Si vero dicatur 
negatione praeposita, quod non in quantum sunt differentiae, sunt 
in subiecto, hoc est non sunt in illis ut in subiectis quibus sunt sub- 
stantiales, verum est quidem, sed nihil ad commmunitatem substantiae. 
Ibi enim subiectum omne removebatur, hie non omne, sed tantum di- 1& 
euntur non esse in speciebus ut in subiectis rebus; <ibi> dicebatur, 
quod substantiae nullum penitus fundamentum habent, hie dicit, quod 
differentiae non habent subieetas species quas constituunt. Unde nulla 
convenientia monstratur inter substantias et differentias per generalem 
et non generalem remotionem magis, quam si diceretur homo et albedo 20 
in eo convenire quod homo in nullo dicitur subiecto et albedo in nullo 
est corvo ut in subiecto. Praeterea si negatione praeposita dicamus, 
quod substantiales differentiae non sunt in subiecto, in quantum sunt 
substantiales, id totum etiam aeeidentibus omnibus aptatur. Quae enim 
nullo modo sunt substantialia, non sunt in subiecto, in quantum sunt 25 
substantialia. Ut igitur differentiis quoque communitas substantiarum 
conveniat, quae scilicet eas etiam ab aeeidentibus separet, simplex 
ubique intelligenda est remotio subiecti et nullo modo differentias in 
subiecto esse concedit, pro eo scilicet quod accidentalem formam non 
significant. so 

Illud quoque notandum est, quod Boethius inCommento 1 
dicit differentiam neque substantiam tantum esse neque aeeidens, sed 
quoddam ex utroque confectum, id est quod utriusque naturam habet, 
quod tarn in rebus quam in voeibus assignari potest. Res namque 
ipsa quae rationalitas est, in eo cum rebus quae substantiae sunt, 35 
convenit quod non est in subiecto, hoc est non est accidentalis forma 
quae in substantiam scilicet non promoveat. In eo vero quod forma, 
est vel qualitas et subieeta materia indiget cui insit, cum aeeidenta- 
libus formis convenit. Voeibus quoque verba Boethii aptari possunt, 
quia hoc nomen rationale et cum substantialibus nominibus convenit 40 
in eo quod non est accidentale et de subiecto dicitur, in eo vero cum 



9 eas A 27 simplex est A 

1 Boeth. I. c, p. 192 B. 



2. Die Glossen zu den Kategorien. — De substantia. 155 

aeeidentalibus quod formam significat. Quod autem ait eundem ca- 
lorem aquae aeeidens esse et igni substantialem, , eundem' seeundum 
nominis identitalem, non rei dixit. Alterius naraque naturae est 
calor qui substantialis elemento est et naturalis, alterius ille qui in 
5 elemento accidentalis infertur ex naturali et alterius est significa- 
tionis calo'r sive calidus in designatione illius et istius. _ ,. 

Non nos vero conturbent. Quia dixit supenus 1 : commune est n. 192B 
omni substantiae non esse in subiecto, partes vero substantiarum 
quae etiam substantiae sunt, ita videbantur esse in toto, quasi sint in 

10 subiecto, ut manus in corpore humano, ideo perturbaretur aliquis apud 
se ex superiori dicto Aristotelis et ex opinione sua ideoque Ari- 
stoteles hanc perturbationem removet dicens: non nos vero con- 
turbent etc. Et nota, quod superius 2 suprapositam communitatem 
voeibus attribuebamus gratia quidem significationis, hie vero ,esse 

15 in subiecto' rebus aufert, per quas voeibus convenire videbafur. Si 
enim ala vel manus, res ipsae, in subiecto essent, profecto haec no- 
mina ,ala' vel , manus', quae seeundae sunt substantiae, in subiecto 
essent gratia significationis. Ne forte. Ideo inquit: non conturbent 
nos, ne forte cogamur confiteri eas, scilicet partes, non esse sub- 

20 stantias; quod quidem esset, si confiteremur eas esse in subiecto. 
Non enim. Reddit causam, quare partes substantiarum non debent 
nos conturbare, quia scilicet, quaecumque sunt in aliquo tamquam 
partes, non sunt in eo ut in subiecto. Quod ostendit superius 3 cum 
ait: ,in subiecto esse dico' etc. 

25 Inest autem. Post illam communitatem ,non esse in subiecto' ]<>g ^ 

quam dedit substantiis omnibus et differentiis, aliam adnectit, quae 
est .praedicari univoce', id est nomine et ratione substantiae, quae 
seeundis substantitis et differentiis convenit. Sic iunge: Non solum 
substantiis et differentiis commune est non esse in subiecto, verum 

30 etiam inest, id est convenit, substantiis et differentiis omnia praedi- 
cata ex his, id est omnia praedicabilia de numero substantiarum ve\ 
differentiarum, praedicari univoce. Praedicata autem determinamus 
propter particularia, quae praedicari non habent, quod subintelligen- 
dum esse ipse quoque statim indicat subdens: quae ab his praedi- 

35 cata sunt, id est de numero horum praedicabilia. Et quare hoc etiam 
determinet, supponit causam, cum ait, quod nulla est praedicatio a 
principali substantia, quia scilicet nullum habet inferius de quo prae- 
dicetur. Omnia enim. Probat, quod omnes substantiae praedicabiles, 
scilicet universales, et omnes differentiae praedicantur univoce, et 

4d talem syllogismum disponit: Omnes universales differentiae vel sub- 
stantiae praedicantur de diversis tantum individuis vel etiam diversis 



33 quod esse subint. esse A 35 quare] quaeritur A 

1 Boeth. I. c, p. 189 D 

2 Cf. supra p. 151 sqq. 3 Boeth. I. c, p. 169 B. 



156 Peter Abaelards Logica Jngredientibus'. 

speciebus, sed et illae substantiae vel differentiae quae praedicantur 
de primis individuis et quae praedicantur de diversis speciebus, prae- 
dicantur univoce. Quare omnes universales substantiae et differentiae 
praedicantur univoce. Propositionem vero huius syllogismi habemus 
hie: .Omnia enim', assumptionem vero ibi: ,Secundis substantiis. Ra- & 
tionem quoque. De differentiis autem similiter', conclusionem vero 
de utrisque communiter ibi supponet: Quare omnia. Sic lege: Omnia 
praedicata ab his, id est praedicabilia de numero substantiarum vel 
differentiarum, et praedicantur de individuis tantum, id est non de 
diversis speciebus, vel etiam de diversis speciebus. Et quare deter- 10 
minavit praedicata, causam reddit, propter scilicet particulares sub- 
stantias, quae non praedicantur scilicet de inferiori. Et hoc est: A prima 
quidem substantia non est praeüicatio, hoc est prima substantia de 
nullo praedicatur. Quod ostendit a descriptione ,praedicari', quod 
aeeipit dicens : De nullo enim. Secundarum vero. Antequam assumat 15 
de propositione, ponit exempla quaedam de illa, ostendens scilicet, 
quae substantiae praedicentur de individuis tantum diversis, quae de 
diversis quoque speciebus. Et hoc est: species specialissima de nu- 
mero secundarum etc. Similiter autem. Contingit in differentiis sicut 
in seeundis substantiis, quod videlicet quaedam differentiae praedi- 20 
cantur de individuis tantum et non scilicet diversis speciebus, quae- 
dam etiam de diversis speciebus. Rationem quoque hie assumit et 
prius de seeundis substantiis docet, quod univoce praedicantur tarn 
de speciebus scilicet praedicantur quam de individuis quam de gene- 
ribus. Cum autem deberet ponere ,univoce', ponit aequipollens, sei- 25 
licet ,praedicari nomine et ratione', videlicet substantiae, cum ait: 
primae substantiae suseipiunt in praedicatione rationem quoque spe- 
cierum etc. Innuit per illud quoque praedicationem specialis nominis 
vel generalis. Quaecumque enim. Dixit genera etiam praedicari de 
primis substantiis, quibus tarnen proxima non erant. Quod confirmat 30 
a toto dicens, quod omnia quae praedicantur de praedicato, et de 
subiecto. Unde genera cum de speciebus praedicantur, species vero 
de individuis, oportet et genera de individuis. Similiter autem. Alteram 
f. 22v partem | assumptionis, quae restabat de differentiis, quod scilicet quem- 
admodum seeundae substantiae, quae praedicantur vel de individuis 35 
vel de speciebus, praedicantur univoce, ita etiam differentiae, <probat> 
cum ait ,et rationem'. Innuit etiam de nomine. Univoca autem. Quare 
<pro> , praedicari univoce' posuit ,praedicari nomine et ratione', 
assignat per definitionem univocorum: hoc tantundem valet quantum 
illud. Quare omnia. Hie est conclusio praemissi syllogismi. Supple: 40 
,praedicabilia', quod iani supra determinavit. 



5 assumptionem] aKirmationem A ; cf. v. 34 6 autem sibi A 24 quam 
praedicantur A 



2. Die Glossen zu den Kategorien. — De substantia. 157 

Ornnis autem substantia. Adversus illam divisionem de nomi- j94.11 
nibus substantiarum quam fecit, quod scilicet sunt aliae primae sub- 
stantiae, aliae secundae, oppositionem facit ac dissolvit, ac si ita 
diceret: Dixi quasdam substantias, id est quaedam substantiarum no- 

5 mina, universales esse, non particulares. Sed nulla substantia uni- 
versalis nisi particularis, quia scilicet nullam videtur rem subiectam 
signifieare, nisi ut hoc aliquid, id est personaliter discretam ab omnibus 
aliis rebus, pro eo scilicet quod nulla res est nisi ut discreta. Et hoc 
est quod ait: omnis substantia videtur signifieare hoc aliquid, id est 

10 rem subiectam nominare ut hoc aliquid, id est personaliter discretam. 
Nisi et inde faceremus in modo significandi, non esset falsum, quod 
videretur, quippe non aliae res nominantur ab universalibus quam a 
particularibus. Et in primis quidem, id est in particularibus nominibus 
substantiarum, indubitabile est. <Quia> posset esse tarnen et falsum, 

15 addit: et verum est. Individuum enim. Probat a pari, quod signi- 
ficant rem ut hoc aliquid, quia significant eam ut individuum, et quia 
individuum accipi posset vel propter duritiam vel propter parvitatem, 
determinat se individuum accipere secundum personalem discretionem, 
cum supponit: ,unum numero', id est personaliter discretum. In se- 

20 cundis vero. In primis videtur et est, sed in secundis videtur simi- 
liter, ut scilicet significent rem subiectam ut personaliter discretam, 
sed non est verum. Et unde videretur similiter, supponit: ex hgura 
appellationis, id est ex similitudine nominationis. Similes namque 
sunt secundae substantiae cum primis in eo quod easdem res quae 

25 discretae sunt, nominant, sed in modo quidem nominandi differunt, 
quia primae, in quantum hoc aliquid sunt, nominant eas, id est ut 
personaliter discretas et ab omnibus differentes, secundae vero easdem 
appellant ut convenientes. Sed magis. Secundae non significant res 
suas ut hoc aliquid, sed potius ut quäle aliquid, quia cum primae 

30 substantiae maxime propter discretionem substantiae sint impositae, 
secundae impositae sunt propter qualitatem substantiae. Licet enim 
Socrates qualitates easdem determinet quas continent superiora nomina, 
non tarnen propter eas impositum fuit, sed propter personalem sub- 
stantiae discretionem, quam communia nomina non denotabant. Se- 

35cundum eos tarnen, qui volunt individua accidentalium quoque for- 
marum continere significationem, similiter propter qualitates individua 
reperta sunt sicut universalia. Et attende, quod non ait secundas 
substantias signifieare quäle simpliciter, sed adiunxit .aliquid'. Non 
enim qualitatis tantum significationem tenent, verum etiam certam 

40 essentiae naturam designant; non enim homo dicit simpliciter affectum 
rationalitate vel mortalitate, verum animalis quoque naturam deter- 
minat, alioquin sumptum esset vocabulum, non substantivum, nee corpus 



27 discreta A 32 eas A 41 veruml un A. 



158 Peter Abaelards Logica Jngredientibus'. 

proponit simpliciter quod corporeum, verum etiam substantiae signi- 
ficationem includit tantundem dicens quantum dicit substantia corporea. 
Bene ergo et ,quale' dixit propter qualitatem et ,aliquid' propter es- 
sentiae naturam, quia et intellectum constituunt secundae substantiae 
pertinentem ad statum certum essentiae et pertinentem ad informa- 5 
tionem qualitatis. Neque enim. Vere secundae substantiae non signi- 
ficant rem suam ut hoc aliquid, quia res non significatur ab ea ut 
hoc aliquid. A pari vel quasi a relativis. Et hoc est: neque enim eo 
quod subiectum est, id est nominatum a secunda substantia, subiectum 
ei ut unum., et ne ,unum' acciperemus pro convenienti iuxta illud: 10 
,plures homines unus', unum dico quemadmodum, prima substantia, 
id est unum personaliter, sicut est primae substantiae, in quantum ab 
ea significatur. Sed de pluribus homo dicitur et animal, quod scilicet 
non esset, si rem ut personaliter diiferentem signiiicarent. Non autem 
simpliciter. Quare dixit , quäle aliquid' et non simpliciter , quäle', 15 
determinat, quia scilicet non tantum qualitatis significationem tenent 
secundae substantiae, verum etiam certum statum secundae conti- 
nent. At vero album etiam sumptum, licet substantias vel corpora 
tantum nominet, non tarnen vel naturam substantiae vel naturam 
corporis determinat nee determinat vel albam substantiam vel album 20 
corpus, id est vel sumptam vel affeetam albedine vel corpus affectum 
albedine, sed simpliciter dicit affectum albedine, alioquin numquam 
compararetur'nec formam praedicaret, sed substantiam. Nee dicitur cor- 
pus aliud album etc. Divisio esset per aeeidentia. Omne itaque sumptum 
significationis est quantum ad naturam essentiae. Genus autem et 25 
species etc., id est intellectum constituunt coneipientem imaginem 
essentiae affeetae qualitate. Quälern enim.. A pari. Non tarnen omne 
genus vel species hoc habet, quia universalia ceterorum praedica- 
mentorum formas volumus determinare nee species eorum differentias 
habere. Generalissimum quoque, quod est substantia, nullam deter- 30 
minat qualitatem *. Plus autem. Ostendit in eo convenire genera et 
species quod qualitatem determinant circa substantiam. Modo inter 
eadem dat differentiam, hanc scilicet quod plura nominantur a genere 
quam a specie. Sic iunge: In hoc conveniunt, sed in hoc differunt 
quod plus fit determinatio in genere quam in specie, id est amplior 35 
est nominatio generis quam speciei, quod ostendit in partibus : dicens 
enim animal, hoc nomen, plura complectitur nominando quam pro- 
ferens hominem. 
n 195 D Inest autem-. Aliam communitatem substantialium nominum 

9 subiectum Boeth. sumptum bis A 12 unum] unde A 13 pluribus 
h. d. et a. A 23 comparetur A forma A 29 nolumus A 31 in eo] 
ine A 32 determinat A 

1 Abael., Dialectica ed. Cousin, p. 173. 

2 Cf. Abael., Dialect. I. c, p. 174. 



2. Die Glossen zu den Kategorien. — De substantia. 169 

ponit, quod scilicet sunt contraria quantum ad significationem suam, 
quippe non sunt vel sübstantialia nomina contrariarum formarum vel 
sumpta ab eis. Primae enim. Vere nulluni substantiale nomen est 
contrarium in significatione, quia neque prima substantia neque se- 
3 cunda. A partibus. Ut alicui homini,, id est particulari nomini ali- 
cuius hominis. At vero. Non solum primae non sunt contrariae voces, 
verum etiam secundae, ut hoc nomen ,homo' vel .animal'. Non est 
autem. Communitatem ostendit non esse proprie proprium substantia- 
lium nominum, quia convenit etiam aliis, ut huic nomini ,bicubito\ 

10 quod est sumptum vel a cubitatione, quae fortasse qualitas est, vel a 
cubita linea. Bicubito enim. Vere est aliorum nominum, quia istorum 
et aliorum similiter significantium quantitates. Msi forte. Dixi nulla 
talia, quae scilicet significant qualitatem, esse contraria, et bene, quia 
nulla est in talibus controversia, nisi forte in magno et parvo, quae 

15 fortasse quibusdam et quantitates significare videntur et contraria 
esse. Sed quicquid de istis sit, confitetur: dicere possum, quia de- 
terminatorum, id est illorum nominum de quibus determinatum et 
certum est omnibus, quod significant quantitates, nullum nulli, id est 
nullum alicui, est contrarium. De magno autem et parvo in Quanti- 

20 täte l definiet et probabit eam neque contrariam esse neque quantum 
significare. 

Videtur autem 2 . Aliam communitatem ponit substantialium no- w *9gf> 
minum, hanc scilicet quod non comparantur. Sic iunge: Non solum 
sübstantialia nomina substantiarum contrarietatem non habent, sed 

25 nee comparationem suseipiunt Dico autem hoc. Quia hie dixerat 
sübstantialia nomina substantiarum <non> comparari et superius dixerat 
quaedam eorum magis esse substantias, quaedam minus, videtur ne- 
gare, quod superius posuerat; ideo dicit se non esse sibi contrarium 
quippe hoc nomem substantia quod comparatur, nomen est vocum, 

30 non rerum et sumptum a proprietate quadam, ut supra 3 doeuimus, 
ideoque ipsum comparari licet. Nee est inconveniens, sed nomina 
sübstantialia substantiarum ipsum nomen suum cum magis et minus 
reeipiunt, licet in se non comparentur. Et hoc est quod ait: Dico 
autem hoc, scilicet nomina sübstantialia substantiarum non suseipere 

35 magis et minus, non ita quod una substantia non sit magis vel minus 
substantia ab alia substantia, hoc est non ita quod negem unum 
nomen substantiale determinatius rem subieetam nominare quam aliud. 
Et quare id non neget, reddit causam, quia id superius confirmavi, 
hoc est: hoc enim dictum est superius, quia est, sed ita dico et in- 

40 telligo, quoniam unaquaeque substantia, id est unumquodque sub- 



11 Bicubitatio A 18 que A 20 contraria A 35 quia A 

1 Boeth., In Categ. I. c, p. 210 B. 

2 Abael., Thal. I. c, p. 175. 3 Cf. supra p. 148«, 157 2 «. 
Bcltr. XXI. Geyer, Abaelards phllos. Schriften. 11 



160 Peter Abaelards Logica ,Ingredientibus'. 

stantiale nomen substantiae, hoc ipsum quod est, non dicitur magis 
et minus, hoc est ipsi per se ad ipsum comparandum non potest 
adiungi magis vel minus, licet nomini eius coniungatur. Ut haec sub- 
stantia homo non est magis homo vel minus. Ex rei namque natura 
vocabuli comparationem improbat. Neque ipse. Duos modos com- 5 
parationis ab homine removet; comparatur namque vocabulum modo 
circa diversa etiam eodem tempore, veluti cum dicitur: iste est magis 
albus illo, vel circa eandem personam per successionem temporis hoc 
modo: magis est hie hodie albus quam heri, atque ideo utrumque compa- 
rationis modum ab homine removet dicens: neque idem homo magis 10 
seeundum diversa tempora vel minus homo a se, id est respectu sui, 
dicitur neque alterum respectu. alterius, sicut e contrario in hoc nomine 
quod est album. Sed et ipsum. Non solum una res dicitur alia magis 
alba, sed etiam eadem respectu sui in diversis temporibus. Substantia 

f. 23 r vero. Album et bonum et calidum | et talia sumpta dieuntur magis et i» 
minus, sed substantia, hoc est substantiale aliquod substantiae nomen, 
non dicitur magis vel minus, id est comparatur. Quod statim ostendit 
in partibus, quia scilicet neque hoc nomen homo, quod habemus ibi: 
nihil homo etc., neque aliud, quod est ibi: neque quiequam aliorum 
nominum, quae substantiae sunt, id est substantialia nomina substantia- 20 
rum. Quapropter. De eodem quod iam probaverat a partibus, illa- 
tionem supponit similiter a partibus eisdem, quia scilicet neque homo 
neque aliud, ergo nulla substantia. Et convenienter hoc facit consum- 

Boeth mans " sci ' icet capitulum in eodem in quo ineipit. 
p. 198 B Maxime autem l . Dedit superius substantiis quasdam communi- 2b 

tates quarum nulla fuit proprie proprium, vel quia non conveniebant 
solis <vel> quia non omnibus. Unde nunc assignat illam quae sit 
proprie proprium, per quam maxime queamus rerum substantialium 
naturam cognoscere. Nam cum suprapositae communitates voeibus 
superius sint adscriptae, haec tarnen rebus proprie assignatur, quae 30 
est huiusmodi, quod scilicet unaquaeque substantia una et eadem 
numero permanens, hoc est in tota sua personali discretione consistens, 
diversorum contrariorum in diversis temporibus suseeptibilis est, quia 
eadem personaliter substantia quae modo est alba, potest i'ieri nigra 
nee etiam hac personali discretione mutata. Hoc autem proprie pro- 35 
prium dicit, cum et omnibus substantiis et solis inesse altfirmat, solis qui- 
dem, cum ait: et in aliis quidem non habebit quisquam etc. Sed praeter 
illud quod de ratione intellectus opponit, videtur hoc multo convenien- 
tius in multis aliis quae substantiae non sunt, reperiri. Eadem namque al- 
bedo et claritatem et obscuritatem suseipere videtur diversis temporibus. 40 



1 magis et minus] magis et A G comparantur A 18 hoc nomen 
bis ponit A 30 hie A 33 suseeptibile A 35 hie A 

1 Abael., Dial. I. c, p. 175. 



2. Die Glossen zu den Kategorien. — De substantia. 161 

Sed dicitur a quibusdam, quod susceptibilis dicitur substantia 
quantum ad sustentationem, non quantum ad informatio- 
nem 1 . Albedo vero nee aliqua forma sustentare non habet. Unde 
Boethius in Topicis 2 : , albedo, inquit, nullis aeeidentibus subieeta est.' 
s Sed opponitur, quod si in proprietate substantiae suscepti- 

bilis' sumitur quantum ad sustentationem, pro nihilo Aristoteles in 
sequentibus 3 ad exclusionem orationis vel intellectus apponit: ,se- 
eundum sui mutationem.' Et dieunt hanc denominationem non ideo 
apponi, quod sit necessaria, ut orationem vel intellectum ceteraque 

io quae substantiae non sunt, exeludat; quippe iam omnia per ,suscepti- 
bile' sunt exclusa, sed potius ut satisfaciat importunitati adversarii, 
qui quidem aliter non adquiesceret, nisi aliquem modum suseipiendi 
diversum assignaret istis quam substantiis 4 . Quam etiam importuni- 
tatem satis innuere videtur dicens 5 : ,Nisi quis forsitan instet dicens'; 

15 instare enim importunorum proprie videtur dici. Similiter cum replicat 
frequenter 6 : ,Sed et si quis hoc suseipiat', importunitatem insinuare 
videtur. Quod itaque apponit: seeundum sui mutationem, non est 
necessarium, ut orationem vel intellectum ceteraque exeludat, sed 
potius, ut satisfaciat. Nam in eo quod ait: ,unum numero' vel quod 

20 apposuit: ,contrariorum' iam erat exclusa oratio vel intellectus, quippe 
oratio, quae profertur sedente Socrate et quae profertur eo stante, 
non est eadem numero, similiter nee intellectus, qui tunc et tunc ha- 
beretur, idem est essentialiter, sed magis seeundum hominum ac- 
ceptionem 7 haec identitas consideratur. Verum quoque et falsum, 

25 quae orationi conveniunt, contraria non sunt, quia eadem simul et 
verum significat et falsum sicut multiplices propositiones; sed quia 
pro contrariis reputabantur, sie de istis quasi de contrariis opposuit. 
Praeterea et cum hie de orätione quantitativa agat, non de substantiali — 
quippe substantiali quoque convenire debet haec proprietas, quia aliter 

30 non conveniret omni substantiae nee ulla esset oppositio, nisi de alia 
re quam de substantia opponeret — quod ait quantitativam veram 
esse vel falsam, magis opinionem sequi videtur quam rei veritatem. 
Quippe quantitas ipsa neque sonare videtur neque audiri neque signi- 
ficare, sed aer tantum cui ipsa adiacet, nisi forte quis in eo quanti- 

35 tatem significare dicat quod adiacet aeri significanti. Sed cur non si- 
militer color ipsius aeris vel quaelibet ipsius forma significare dicetur 8 ? 
Cum itaque Aristoteles orationem vel intellectum esse unum 



18 ut ratio orationem A 30 aliaj aliqua A 

1 Abael., Dial, p. 175 v. 16 sqq. 

2 Boeth., De diff. top., PL 64, 1187 C. 

3 Boeth., In Categ., p. 198D. * Abael., Dial, p. 176 v. 3sqq. 
5 Boeth. I. c, p. 198 B. « Boeth. I. c, p. 198 C. 

7 Abael., Dial, p. 177 v. 15—16. » Abael., Dial, p. 190 v. 20—21. 

11 • 



162 Peter Abaelards Logica .Ingredientibus'. 

numero ponat atque insuper orationem quantitativam esse veram vel 
falsam ac per hoc contraria suscipere etiam sustentando, opinionem 
magis quam veritatem insistit et licet secundum rei veritatem ab ob- 
iectis Aristoteles sese posset multis modis liberare, magis voluit 
qualemcumque determinationem ponere, ut satisfaceret, quam veri- 5 
tatem tenendo nihil proficere, nee quidquam ad finem promovere. 
Simul ergo duo consideravit, ut veritatem rei integre loqueretur bene 
intelligentibus et insuper aliqua determinatione sese ab imperitis vel 
importunis liberaret, cum videlicet adiunxit: ,secundum sui mutationem.' 
Quod quidem qualiter intelligendum sit, nee ipse Aristoteles nee 10 
Boethius satis determinat. 

Quidam autem sunt, qui sie aeeipiunt .secundum sui mutatio- 
nem', ut velint substantias ex propria natura sui variabiles esse et 
circa contraria quoque permutari ex propria instabilitate *. Accidentia 
vero sie quandoque permutari contingit non ex natura sua, sed ex is 
instabilitate substantiae subieetae, ut quod albedo modo clarescit, modo 
obscuratur, id faciat natura fundamenti, quod facile variatur ex in- 
constantia propriae naturae. Quam quidem sententiam dieunt B o e t h i u m 
in prologoArithmeticae innuisse.ubiscilicetaccidentibus verum esse 
adscribit et incommutabile, quantum in ipsis est, nee ipsa variari nisi 20 
ex natura substantiae subieetae asserit his verbis 2 : ,Quae ipsa quidem 
natura incorporea sunt et immutabilis substantiae ratione vigentia, 
partieipatione vero corporis permutantur et tactu variabilis rei in verti- 
bilem inconstantiam transeunt. Haec igitur quoniam, ut dictum est, 
naturam immutabilem substantiamque sortita sunt, vere proprieque 25 
esse dieuntur. Horum igitur, id est quae proprie sunt proprieque, id 
est suo nomine, essentiae nominantur, scientiam sapientia profitetur.' 
His itaque Boethii verbis adhaerentes dieunt accidentia numquam 
variari secundum sui mutationem, quia, quantum in se est atque ad 
naturam eorum pertinet, numquam variarentur, sed in se ipsis immu- 30 
tabilia semper permanent et quod moventur, ex natura substantiae 
contingit, quae ex propria natura inconstans est omnibus aeeidentibus 
sese aequaliter, in quantum substantia est, afferens. Variantur itaque 
substantiae secundum propriam mutationem, quia ex propria earum 
natura est, quod variantur, accidentia vero non, sed magis ex natura 35 
subieeta. 

Sed etsi hoc verum sit, non multum Aristoteles ideo videtur 
insinuare. Cum enim orationem vel intellectum dicit permutari gratia 
alterius rei, videlicet de qua loquimur vel intelligimus, non aeeipit 



6 proficeret A nee] ne A promovent A 9 infortunis A 17 fae A 

19 arismetice A 30 pertinent A 

1 Abael., Dial., p. 178 v. 4 sqq. 

2 Boeth., Inst, arithmetica ed.G. Fried lein, Lipßiae(Teubn.), 1867, p.8 8 . 



2. Die Glossen zu den Kategorien. — De substantia. 163 

fundamentum orationis vel intellectus. Haec enim oratio: ,Socrates 
sedet' vel intellectus ipsius, in Socrate, de quo agitur, non fundatur 
et aeque loquimur de aeeidentibus sicut de substantiis eaque intelli- 
gimus sicut substantias et orationes et intellectus ad aeeidentia perti- 
5 nentes. Ita etiam seeundum ea perinutantur sicut seeundum sub- 
stantias. Potuimus fortasse convenientius aeeipere , seeundum sui 
mutationem' ad differentiam aeeidentium et substantiarum, ut scilicet 
dicamus substantias posse permutari circa contraria seeundum pro- 
priam mutationem, ita scilicet quod nihil aliud permutetur. Sic enim 

10 hoc corpus circa albedinem vel nigredinem possibile est variari, ut 
nihil aliud eo necesse sit permutari; sie namque albedinem perdere 
potest et nigredinem sumere, ut nihil cum eo permutetur. At vero 
si albedo circa obscuritatem vel claritatem permutetur vel quaelibet 
forma quocumque modo varietur, necesse est cum ipsa aliud etiam 

15 permutari et ipsam et subieetam saltem substantiam. Si enim diversa 
fiat albedo per hoc quod modo clara est, modo obscura, et diversa 
fit substantia in eo, quod modo claram albedinem, modo obscuram 
habet. Quiaitaquesubstantiae sie variari possunt, ut nihil aliud permu- 
tetur, formae vero non possunt, bene hoc substantiae habere dieuntur 

20 seeundum propriam mutationem, ita scilicet quod earum tantum sit 
mutatio, formae vero bene negantur. 

Sic iunge et lege: praedietae communitates quodammodo propria 
dici possunt, quia earum quaedam, etsi non conveniunt solis substantiis, 
tarnen omnibus, quippe proprium quadrifariam dividitur. Sed hoc 

25 maxime proprium, id est proprie proprium, videtur esse substantiae, 
quod videlicet ipsa eadem permanens in tota personali discretione 
suae essentiae, est suseeptibilis contrariorum, hoc est potest diversis 
temporibus diversa suseipere contraria. In aliis quidem. Ostendit 
id proprie proprium esse, per hoc scilicet quod monstrat ipsum non 

30 solum omnibus, verum etiam solis convenire substantiis. Quaecumque 
non sunt substantia?, non habebit quisquam, quid proferat, hoc est 
inter res alias nullus reperiret aliquid cui possit aptare. Velut color. 
Si album et nigrum sumpta sint ab albedine et nigredine, verum est 
quidem, quod numquam idem color erit albedo et nigredo, quia corpo- 

35 rum tantum est colorari. Sed non videtur habere pondus, cum utrumque 
aequaliter constet, nullo modo posse inesse colori, ideoque quidam 
sunt, qui ,album' et ,nigrum' sumunt hie pro .facere album' et .facere 
nigrum', quae convenire coloribus possunt, sed non eisdem diversis 
quoque temporibus. Nee eadem actio. Hoc falsum videtur, quod 

40 eodem quoque tempore eadem actio bona videtur et mala, ut suspensio 
latronis | et bona dicitur esse ei qui iustitiam facit, et mala videtur r. 23 v 



6 posuimus A 15 ipsa A 36 colorari A, 



164 Peter Abaelards Logica ,Ingredientibus'. 

quantum ad iniquum impatientiae l . Nos talem dicimus eandem for- 
tasse secundum diversos utilem esse et inutilem, bonam vero simul 
et malam esse non concedimus. Bona enim esse tantum res quaelibet 
dicitur, quae a summo loco approbatur atque eius concordat voluntati, 
eadem vero actio Deo simul placere et non placere non potest. Sed 5 
quod zelo iustitiae fit, solummodo bonum est, etsi quibusdam sit inutile. 
Fortasse autem cum ait: ,prava et studiosa', non accepit bonam et 
malam, sed fieri perversa intentione et recta, quod nullo modo eidem 
actioni convenire <potest>. Substanlia vero. Quod removit a ceteris, 
attribuit substantiis. Quod cum superius iam dixisset, ideo repetit, ut 10 
exemplificet. In aliis autem. Hoc quoque iam dixerat, sed repetit 
ut exponat de his in quibus fallere videbatur. Nisi quis. Attende, 
quod irrationabiles iudicat has obiectiones, cum ait: Jnstet forsitan', 
ac si diceret se diffidere, ut aliquis adeo desipiat, ut de istis opponat, 
pro eo scilicet quod diximus, quia neque eadem numero permanent 15 
neque suscipiunt sustentando neque sunt verum et falsum circa ora- 
tionem contraria et visum sive opinionem idem vocat quod intellectum. 
Eadem enim. Reddit causam, quare opponeretur de istis. Et nota, 
quod non ait ,est', sed ,videtur'. Si quis enim. Vere idem intellectus 
videtur diversis tarnen temporibus et verus et falsus, quia intellectus 20 
iste qui concipit aliquem sedere. A parte. Sed si quis. Bene vi- 
dentur posse opponi. Sed etsi videantur obicienda, habemus tarnen 
remedium quoddam circa obiecta, quod videlicet possumus assignare 
substantiis et istis duobus diversum modum suscipiendi. Et hoc est: 
Sed tarnen modo differt, id est in modo suscipiendi est differentia. 25 
Sed tarnen. Una pars est pro .tarnen'. Nam ea. Vere diversis modis 
substantiae suscipiunt contraria et ista suscipiunt et verum et falsum 
quia substantiae suscipiunt contraria ipsae mutatae, hoc est ex propria 
natura secundum priorem sententiam, vel ipsae tarnen mutatae, hoc 
est ita susceptibiles sunt contrariorum, ut nihil aliud necesse sit mutari, ao 
quod planius determinabit inferius, cum dicet: secundum suam muta- 
tionem, id est propriam. Saepe enim suum <pro> proprio ponitur. 
Oratio vero et intellectus numquam ipsae mutatae, ut determinatum 
est, suscipiunt ista. Locus est a parte diversorum modorum susci- 
piendi. Et quae sunt in substantiis, id est in numero substantiarum, :« 
inter ipsas substantias continentur. Frigidum enim. Vere substantia 
mutatur circa contraria, quia circa frigidum et calidum. A partibus. 
Alteratum enim. Vere est mutatum, quia est alteratum. A parte. 



1 patientiae A 13 instet et A 18 opponetur A 22 apponi A 

25 tarnen] tantum A 32 suum proprie A 36 Frigidus A 37 frigus A 
38 Alterum A 

1 Abael., Ethica c. 3 {PL 178, 644 A): ut si unum reum "duo 

suspendant, ille quippe zelo iustitiae, hie antiquae odio inimicitiae . . ,' Cf. I. c, 
c. 11 (p. 652 CD). 



2. Die Glossen zu den Kategorien. — De substantia. 165 

Alteratio namque species est motus. Similiter quidem et in aliis 
substantiis contingit, quod scilicet unumquodque subiectum etc. Ora- 
tio aatem. Quod ait: ipsa omnino permanent immobilia . . . con- 
trarium, intellige duabus praepositis sententiis, vel ita scilicet quod 
5 ex natura sua non variantur vel ita quod non est mutatio ipso- 
rum propria, verum etiam alterius et primo loco. Naturaliter enim 
prius hominem contingit permutari circa sedere et non sedere quam 
orationem vel intellectum circa verum vel falsum, quae gratia ipsius 
rei suscipiunt. Unde subditur: Cum vero ipsa res movetur, ad se- 

10 dendum scilicet vel non sedendum, contrarium circa eam fit, sci- 
licet circa opinionem vel etiam circa orationem, non quidem quan- 
tum ad rei veritatem, sed secundum hominum existimationem, quibus 
quoque veritas et falsitas orationis contraria videbantur. Oratio 
namque. Vere oratio permanet immobilis in se, ut expositum est, 

15 quia ista oratio : .Socrates sedet' permanet eadem. A parte et a pari. 
Paria namque sunt hie idem esse et immobile, et , Socrates sedet' pars 
est orationis. Quapropter. Quandoquidem ceteris rebus non etiam 
convenit suseipere contraria secundum sui mutationem, ergo solis sub- 
stantiis. Ab immediatis. Et hoc proprium est solummodo, id est tale 

20 proprium, quod solis convenit substantiis. Si quis autem. Propter 
additamentum, quod adiunxit proprietati substantiae, quod est scilicet 
secundum sui mutationem, singula rursus adaptat substantiis. Vel est 
quasi submissio probationis, ac si diceret: vere substantiarum tantum 
est istud, quia aliorum non. Sic enim saepe probatio praemissa suppo- 

25 nitur, ut appareat, unde probetur, sicut ibi superius factum est : Omnia 
enim alia aut de subiectis dieuntur prineipalibus substantiis aut in 
subiectis eisdem sunt. Repetit etiam, ut addat de ceteris permutatio- 
nibus circa alia contraria, quod facit ibi. Simpliciter autem a nullo etc. 
Oratio namque. Vere non reeipiunt haec secundum sui scilicet muta- «. 190D 

30 tionem, quia in eo reeipiunt quod circa alteram rem facta est passio, 
id est motio. Ab oppositis. Et vere secundum mutationem alterius, 
quia secundum mutationem rei de qua agitur vel quae intelligitur. 
A parte. Et hoc est: in eo quod res movetur de esse aliquo ad non 
esse vel e converso. oratio vera et falsa dicitur, non in eo quod ipsa 

35 etc., sicut dupliciter est expositum. Simpliciter. Hoc est additamen- 
tum, quod scilicet ostendit orationem et intellectum non tantum circa 
verum et falsum non moveri secundum sui mutationem, sed etiam 
universaliter circa nulla contraria. A toto. Cum nulla. Submissio 
est illationis. Languorem enim. Vere contrariorum, quia istorum. 

40 A parte. Quare proprium, quandoquidem substantiis convenit hoc 
ornnibus, sed et solis, ut ostensum est. Ergo est proprie proprium a 
descriptione propra quod aeeipit. Largius enim proprie proprium aeeipit ■ 
quam Porphyrius qui solis specialissimis assignat propria. 

2 unura quod A 26-27 p. s. a. i. s. e. s. A. 



166 Peter Abaelards Logica Jngredientibus'. 

De quantitate. 

.?a. « Quantitatis aliud K Post tractatum substantiae statim de quanti- 

p. Ml B n 

täte et non de qualitate multis de causis disserit. In omni enim re 

tarn quantitati quam qualitati subiecta videtur tarn natura quam consi- 
deratione quantitas praecedere. Omnis namque substantia, dum cogi- 5 
tatur, vel ut una res in se vel ut multiplex attenditur; unum autem 
vel plura secundum quantitatem accipiuntur. Sed non omnis res statin 1 
cum aliqua attenditur qualitate 2 . Ipsa namque materia, dum pura ab 
omni qualitate intelligitur, ut una tarnen in se cogitatur. <Quantitas 
etiam> natura <non> minus quam consideratione qualitatem praece- 10 
dere videtur. Omnis namque substantia prius est in se naturaliter 
una, quam qualitate aiiiciatur aliqua, nee aliter affici potest qualitate, 
nisi prius naturaliter ad hoc per quantitatem ipsam praeparetur. Ut 
enim rationale sit, unum esse oportet; non autem necesse est ra- 
tionale esse, ut unum permaneat. 15 

Sed fortasse opponetur, quod ex necessitate perempto uno 
perimitur rationale vel etiam homo. Unde unum homini aeeidens esse 
non videtur, sed magis substantiale. Sed, sicut in Divisionibus 3 
dicitur, multa sunt, quae nee ratione etiam dividuntur, nee tarnen sunt 
substantialia. Nihil porro substantiale dicitur nisi quantum ad specia- 20 
lern statum. Unitas vero in substantiam speciei nihil promovet, quia 
per se nullius speciei statum complet, sicut rationalitas, mortalitas ad 
complendam substantiam rationalem sufficit, etiamsi omnes aliae fb-rmae 
deessent. Si quis etiam opponat definitionem aeeidentis non posse 
aptari unitati, pro <eo> scilicet quod non possit adesse vel abesse 25 
praeter corruptionem, fortasse non est verum. Haec namque marga- 
rita attrita vel fraeta in lapillos multos dissolvitur ac per <hoc> tantum 
unitatem videtur amittere, non substantiam margaritae perdere, cum 
videlicet minutissimi quoque lapilli margaritae nunc etiam dicantur 
sicut ante. Sed ante quidem non solum singulae erant margaritae, 30 
verum etiam omnes simul una erant margarita. Nunc autem amissa 
unitate margarita iam non dieuntur, sed margaritae pluraliter nee 
quiequam eis deest, ut non margaritae dicantur, nisi unitas. Si ergo 
unitas alicui rei adesse et abesse praeter corruptionem subiecti possit, 
aeeidens omnino esse convincitur. Sed non ita fortasse homini acci- 35 
dens esse potest ostendi, quia 1111 abesse praeter corruptionem non 
potest, et plura videntur esse" huiusmodi, sicut capitatum, quod cuius- 



1 QUANTITATIS alia A 4 quantitatis quam qualitati substantia A 

10 Naturam minus A qualitatis A 10-11 praecedere] pre A 19 divi- 
duntur scilicet A 22 mortalitas] m. A 27 hoc addidi, lacuna in cod. 

1 Abael., Mal., p. 178 

2 Abael, Mal, p. 179 3 Boeth., De divis., PL 64, 881 BC. 



2. Die Glossen zu den Kategorien. — De quantftate 167 

dam habitus designativum videtur, et armatum et cappatum et calcia- 
tum, habere etiam cor vel animam horaini deesse non potest, nee 
tarnen haec omnino substantialia dieimus, quia cum sint species, habere 
substantiales formas nullo modo videntur, quippe solis qualitatibus 

5 auetoritas id adscribit, quae si etiam aeeidentia non dicantur, eo sci- 
licet modo quo Porphyrius describit aeeidens, nihil fortasse impedit. 
Sic enim stricte visus est aeeidentia descripsisse, ut nee propria colli- 
geret vel quaecumque natura separari non permittit. Et seeundum 
hanc fortasse strietam aeeeptionem aeeidentis non est incongruum, 

10 si nee unum homini dicamus aeeidens nee tarnen Socrati substantiale. 

Inde etiam fortasse priores bene | dicentur quantitates qualita- f. 24 r 
tibus, quia propinquiorcs subieetae substantiae videntur, ut linea vel 
superficies vel corpus quasi proximo loco substantiae adhaerent, albedo 
vero quasi supposita videtur et quantitates quasi ex ipsa substantiae 

15 essentia statim prodire videntur, qualitates vero, licet quaedam sint 
substantiales, quasi postea subsequuntur; unitas etiam vel numerus 
seeundum ipsam essentiam rei cogitatur, quia in essentia sua res 
quaelibet una est, velut plebs, sed non qualis seeundum essentiam 
dicitur sicut quanta. Unde et Boethius 1 divisionem totius quae in 

20 partes essentiae fit, seeundum quantitatem fieri dicit, qualitatis nomen 
ad ipsam massam essentiae retorquens, quod plures etiam aliae quali- 
tates vel aliae formae ex aliis innascantur proprietatibus, quantitates 
vero ex formis aliis non inferuntur. Quia itaque, ut supra' 2 doeuimus, 
tarn natura quam consideratiöne quantitates priores sunt qualitatibus 

25 in re, prius etiam ad traetandum assumptae sunt. 

Inde etiam post substantiam statim quantitatem traetare decrevrt 
quod magis est similis quantitas substantiae quam res ceterorum prae- 
dicamentorum et de uno similifaciliorsittransitus ad alterum 3 . Quantitas 
namque sicut substantia omnino contrarietate eget nee nomina quanti- 

30 tatis designativa ad comparationem veniunt sicut nee vocabula sub- 

stantiarum subieetarum, quae etiam Aristoteles substantias appellat. 

Inde etiam post substantiam statim bene quantitatem traetat, 

quia in praecedenti traetatu substantiae quantitatis praedicamenti 

mentionem habuerat, quare eius traetatum differre non debuit, ut de 

35 quibus loqueretur rebus, statim aperiret i . 

Modus vero traetandi quantitates huiusmodi, quod duas quanti- 



1 designati verum A 2 animal A 7-8 colligent A 10 substantialis A 
14 vero] vel A 16 subsequuntur] sub seq A 18 velut] vel A sed] se- 
eundum^ 10 sicut] sie A 20qualitasvl 21 quod] que A 21-22 quanti- 
tates A 24 iam traeta natura consideratiöne A 20 sicut] sie ait A 
eget] quaeret A 33 praedicamenti] pri modi A 35 loquerentur A 

1 Cf. Boeth., De divis. PL 64, 880 A. 2 Ct. supra p. 166 4 - 5 . 

8 Abael., DiaL, p. 170. 4 Abael. I. c, p. 170. 



168 Peter Abaelards Logica ,Ingredientibus'. 

tatum divisiones proponit ac diligenter tractat, deinde ostendit res 
nullis divisionibus comprehendendas proprie quantitates dici et non 
alias res, tandem investigat proprium quantitatis. Et attende, quod 
hoc nomen quantitatis in designationererum varias significationes 
habet. Accipitur enim hoc nomen quantitatis quod non est genera- 5 
lissimum, in designatione mensurarum, tantundem Valens quan- 
tum mensura, et tunc sie potest describi: Quantitas est ea res per 
quam naturaliter subiecti sui mensuratur ac terminatur essentia *. 
Accipitur etiam hoc nomen quantitas in designatione quorundam 
aeeidentium, quae mediantibus quantitatibus insunt, ut longitudo 10 
per lineam, multitudo per numerum. Unde et grammatici longum 
et magnum sive parvum quantitatem significare videntur. Tertio 
quoque modo videtur Aristoteles quantitatis vocabulum aeeipere 
in designatione scilicet fundamentorum suprapositorum quanti- 
tates significantium, seeundum id scilicet quod vel album dicitur multum i& 
vel actio nimia. In designatione etiam vocum significantium quanti- 
tates quidam hoc nomen quantitas aeeipi iudicant, seeundum quod 
illud aeeipiendum videtur quod ait quantitatem non comparari, id est 
nomina propter quantitates inventa ad comparationem minime venire. 

In prima autem significatione aeeeptum nomen quantitatis 20 
duabus divisionibus ab Aristotele distribuitur. Unde Boethius 2 : 
,Unum, inquit, idemque quantitatis nomen diverse partitus est' In 
utraque autem divisione solas compositas includit quantitates, quas 
quidem compositas ad traetandum maxime elegit et non eas quae 
simplices sunt, quia per has quae magis cognitae erant et in maiori 25 
consuetudine loquendi, facilius naturam quantitatis poterat aperire. 
Simplices vero, quae vix etiam cogitantur, minus idoneae ad faciendam 
doctrinam videbantur. Quae etiam quia in compositis continentur, 
satis per compositas earum natura quoque monstrabitur. Quandoque 
et de ipsis agitur, ut de puncto vel simplici loco ipsius sive etiam in- 30 
stanti, quod continuat praeteritum et futurum. Est itaque prior quae- 
dam naturaliter divisio quantitatum, quod aliae sunt simplices, quae 
videlicet partibus omnino carent, aliae ex his compositae. Simplices 
autem quinque videntur, unitas scilicet, elementum, id est tenor soni 
individuus, punctum, instans, hoc est praesens tempus indivisibile, 35 
simplex locus 3 . Ex his autem quinque simplieibus quantitatibus Septem 
compositae naseuntur, quas Aristoteles tractat, ex unitate quidem 
numerus; plures enim unitates unus numerus sunt; ex elemento simi- 



3 attendit A 5 Decipitur A 8 mensurarum ac terminatum A 

14-15 quantitatis significationem A 16 nimia] anima A 25 quia] quae A 
32 quantum A 

1 Abael. I. c, p. 179. 

2 Boeth., In Categ. I. c, p. 203 A. 3 Abael. I. c, p. 179. 



2. Die 01o6sen zu den Kategorien. — De quantitate. 169 

liter oratio; ex puncto linea, superficies, corpus; ex instanti tempus 
compositum; ex loco simplici locus compositus. 

Sic iunge: Substantiarum aliae sunt primae, aliae secundae, sed 
quantitatis aliud etc. Vel ita: Substantiae illius naturae sunt quae 

5 superius ostensaest, sed quantitates huius quod aliae sunt continuae etc. 
Aliud quantitatis 1 , id est alia quantitas etc. Et aliud quidem. Hanc 
divisionem secundam differemus ad praesens et priorem tantum ex- 
sequamur. Quaeritur autem, cum hae duae divisiones compositas 
tantum quantitates includant, utrum omnes. Et videtur non esse ve- 

io rum. Bipunctalis enim linea vel locus eius vel tempus ex instanti et 
praeterito compositum neque continuae quantitates dici videntur neque 
discretae. Continua enim vocat, quae habent partes ad communem 
terminum copulatas. Ubi vero tertium non est, communis terminus 
non invenitur. Sed neque discretae sunt quantitates in partibus, cuius 

15 nulla est distantia. Unde nee omnes compositas Aristoteles videtur 
includere, quia illas tantum de continuis ponit, quae pluribus partibus 
quam tribus coniunetae sunt, pro eo fortasse quod et istae minus sicut 
simplices exeogitantur et cognoscantur, quae etsi respectu simplicium 
compositae dicantur ceteris tarnen compositis comparatae quasi sim- 

20 plices iudieantur. Sic Aristoteles et Boethius in Hypotheticis-, 
cum omnes hypotheticas propositiones compositas vocet respectu cate- 
goricarum, inter se tarnen earum quasdam simplices, quasdam compo- 
sitas vocat. Fortasse autem quod ait continuam quantitatem, cuius 
partes ad communem terminum copulamus, exemplum ponit continuae 

25 quantitatis in parte, non descriptionem. Unde non necesse est omne 
continuum communem terminum habere, quia omnia sunt continua 
quorum partes ita sibi adhaerent, ut nulla sit inter eas distantia, discre- 
tum vero ex contrario dicitur. Est autem discreta Exemplificat pri- 
mum de discretis quantitatibus, quae duae sunt, numerus vero et 

30 oratio, continuae vero quinque, quas postea ponet. Prius autem de 
discretis, quia pauciores sunt, se expedit ac prius de numero quem 
ponit, disseramus. 

Numerus autem est collectio unitatum 3 . Plures enim unitates 
quilibet numerus dieuntur. Duae enim unitates nil aliud sunt quam 

35 binarius, tres nil aliud quam ternarius. Et videtur numerus, hoc 
nomen, plurale esse in significationc tantundem valens quantum uni- 
tates, licet in materia vocis singularis numeri copulatur, cum dicitur: 
numerus est. Sed si numerus pluralis in significatione, tantundem 
scilicet valens quantum unitates, iam idem nomen quod est unitas, 



<12 Continuam A 18 respectum A 19 componere A 20 Arist] au A 

1 Boeth. I. c, p. 201 ß. 

2 Boeth. Syllog. hypolh., L. I, PL G4, 8.'55 A 8 AbaeL, "mal., p. 188. 



170 Peter Abaelards Logica .Ingredientibus . 

diversa habet pluralia, numerus scilicet et uumeri, quae etiam signi- 
ficatione discrepant. Nam numerus quaelibet collectio est unitatum, 
numeri vero sunt collectio tantum numerorum. Unde et binarius nu- 
merus dicitur, sed non numeri, et ternarius similiter, quaternarius 
vero ceterique maioris numeri singuli omnes tarn numerus dicuntur 5 
quam numeri. Omnes quippe numeri sunt numerus, sed non omnis 
numerus est numeri. Nihil autem fortasse impedit, si eiusdem diversa 
sunt pluralia, unum quodammodo indefinitum, alterum vero determi- 
natum. Numerus autem ad quamlibet unitatum multitudinem aeque 
se habet, numeri vero non dicuntur nisi plures collectiones unitatum. 10 
Similiter fortasse omne universale vocabulum naturaliter ita diversa 
pluralia habet. Nam sicut homines, hoc plurale, quamlibet hominum 
collectionem nominat, ita posset aliud superaddi plurale quod tantum 
diversas hominum collectiones comprehenderet, licet impositio defecerit. 
,Unus' etiam, hoc nomen, multa secundum significationem habere plu- is 
ralia videtur, unum infinitum quod est plures, alia determinata multa, 
sicut duo, tres et quorumlibet numerorum sumpta. Possumus etiam 
dicere quod non sint eiusdem diversa pluralia, sed numerus tantum 
sit plurale unitatis, huius autem pluralis qui est numerus, numeri 
tantum sit plurale et sit numerus quantum ad ,numeri' quodammodo 20 
singularis numeri, quia scilicet illas collectiones numerorum singillatim 
significat quas numeri et iunctim. Ac fortasse iterum secundum signi- 
ficationem posset esse istius plurale qui est numerus, aliud plurale 
tantundem Valens quantum collectiones collectionum numerorum, sicut 
apparet in octonario. Ac rursus nil impedit, quin quantum volumus, 25 
pluralia possint aliorum pluralium inveniri. Proprie itaque numeri 
plurale fit non ad hoc nomen quod est unitas, sed ad hoc quod est 
numerus, quia plurale omnia pluralia nominare debet simulque singu- 
lare suum singillatim. Numeri vero non quaelibet plurales unitates 
f. 24v dicuntur, | sed numerus. Unde potius numerus plurale est ad unitas, 30 
numeri vero ad , numerus', secundum quod etiam dicemus plures tantum 
plurale esse ad unus, duo vero non ad unum simpliciter, sed ad unum 
de duobus et tres ad unum de tribus. 

Nota autem hoc loco differentiam nominum plura significantium 
tribus modis. Quaedam enim vocabula sunt propter solam plura- s.s 
litatem pluribus imposita, ut homines et pluralia quaecumque dicuntur. 
Nam licet ,homines' humanitatis quoque significationem teneat nee 
simpliciter multa significet, sicut facit hoc nomen ,plures', qui tarnen 
pluralis numeri vocem post inventionem singularis adiecit, propter 
solam pluralitatem rerum denotatam, quas suum singulare singillatim 40 
significabat, id fecit. Unde ,homines' et ,homo', cum utrumque naturam 
hominis significet, sola numeri distantia differunt, quia eosdem quos 



1 numerus et scilicet A. 



2. Die Glossen zu den Kategorien. — De quantitate. 171 

nominat, homo' singillatim, .homines' appellat collectim et licet naturam 
humanam significat et hoc nomen ,homines', praecipua tarnen inven- 
tionis eius causa pluralitas fuit; nam et ,homo' eandem naturam iam 
denotabat. Sunt autem quaedam nomina plura significantia simul 

5 non ex pluralitate sola, sed ex aggregatione quadam, quae collectiva 
vel comprehensiva dicuntur, ut populus, rosetum. Non enim quaelibet 
hominum pluralitas sicut homines dicitur, ita et populus, sed tantum 
populus vocantur, qui in uno loco congregati sunt. Unde populi nomen 
a collectione hominum sümptum videtur. Sunt autem alia nomina 

io res plures simul significantia non ex pluralitate sola vel ex aggre- 
gatione, sed ex certa rerum compositione, sive illa compositio sit na- 
turae, ut illa quae est in humanis membris, quae homo omnia simul 
dicuntur, sive sit artificialis, veluti ea quae est in domo. Non enim 
ad proprietatem domus sufficit vel rerum pluralitas vel aggregatio. 

15 Si enim paries et tectum super fundamentum iacent aggregata in unum 
locum, non ideo domus dicerentur, nisi ea quae ad domum pertinent, 
compositionem haberent. Illa autem duo nomina, quae scilicet vel 
propter pluralitatem tantum reperta sunt vel collectiva sunt, cum verbis 
pluralibus construuntur. Nam et .homines currunt' et .plures currunt' 

20 dicimus. Illa vero quae secundum quandam compositionis unitatem 
inventa sunt, non construuntur cum pluralibus; non enim dicimus: 
,domus vel navis sunt.' Sunt autem huius pluralis qui est numerus, 
binarius et ternarius inferiora, sicut huius pluralis qui est plures, duo 
vel tres inferiora sunt vel huius qui est homines, duo homines vel 

25 tres homines. Tantundem enim valet numerus, ut dictum est *, quan- 
tum unitates, tantundem binarius, quantum duae unitates, vel terna- 
rius, quantum tres unitates et sicut ab unitate unum sumptum est, a 
numero vero plures, ita a ternario tres, a binario duo. Cum tarnen 
dicimus duas unitates vel tres, non circa duas unitates duas unitates 

30 intelligimus, ut videlicet binarius binario adiaceat, sed tres vocamus 
unitates secundum trinam rerum discretionem. Sicut enim unum vel 
plures diversas haberit significationes, ita etiam duo vel tres. Unum 
namque modo ab unitate sumptum est, modo pro discreto poni- 
tur, et plures modo a numero est, modo a multitudine, quam 

35 Aristoteles 2 ad aliquid vocat, modo tantundem valet quantum 
discreti. Similiter duo potest et a binario sumi et secundum rerum 
certam discretionem accipi. Cum autem unum vel plures secundum 
discretionem accipiuntur, de omnibus rebus singillatim vel coniunctim 
dici possunt. Nam et unitas una est, id est personaliter a ceteris 

40 rebus discreta, et unitates sunt plures, id est discretae res in se a 
ceteris. Similiter ,duo', cum secundum discretionem ponitur, ad quo- 

8 congregata A 10 vel] sed A 19 currunt] cur etiam A. 

i Cf. supra p. 1693 3 . 2 Boeth., In Categ. I. c, p. 210 B. 



172 Peter Abaelards Logica .Ingredientibus'. 

rumlibet multiludinem significandam possumus dicere et hunc homlnem 
et hanc imitatem duo esse et has duas unitates duo esse, eas scilicet 
attendentes non secundum binarium adiacentem, sed secundum certam 
capacitatem discretionis essentiae. 

Nota, quod cum unitates et unitas dicantur singularis et pluralis t> 
numeri, secundum discretionem id accipiendum est, non secundum 
adiacentium unitatum participationem. Unitas enim rem nominat ut 
unam in se et discretam, unitates vero personaliter in essentiis suis 
differentes. Ac fortasse id omnibus generaliter nominibus adscribi 
potest nee aliter numeri designativa dieuntur, nisi quia vel ut unum 10 
aliquid et in se discretum rem aliquam nominant vel ut multa, hoc 
est in se discreta. Si enim homo singularis ,quantum' ad unitatem di- 
ceretur, oportet etiam unitatem ,quantum' nomine appellari, quod nullo- 
rum habet auetoritas. Amplius: Si nomen hominis significationem 
quoque unitatis teneret, ac >si diceretur: ,animal rationale, mortale 15 
unum, id est affectum unitate', profecto unum quod accidentale nomen 
est, in substantia de nomine diceretur, sicut et rationale, cuius sensus 
in homine clauditur. Sed similiter opponetur, quod unum pro di- 
screto substantiale sit homini, cum videlicet homo significationem quoque 
discreti teneat. Sed si hoc est, superflue apponitur ei ,quidam' ad 20 
particularem propositionem faciendam, cum dicitur: ,homo <quidam>.' 
Sed ad hoc fortasse poterit dici, quod nil oberit, si substantiale dicatur 
hoc nomen discretum ad hoc nomen homo secundum sententiae suae 
continentiam nee tarnen genus est nee differentia, sicut est etiam hoc 
vocabulum quod est quäle. Si enim differentia esset, formam aliquam 25 
designaret, per quam res hominis a re alterius speciei eiusdem generis 
distaret. Discretum autem a nulla re facit differentiam, cum una- 
quaeque res sit discreta. Quod autem circa hominem ,quidam' appo- 
nitur, quod idem est quod discretum, non est necessarium, quando 
recte huius nominis ,homo' significatio tenetur, sed quia modo inde- 30 
finita ad universalem abusive transiertur, sicut illa quam Boethius 
in Topicis ! falsificat: ,qui seit malum, malus est', ut hie quoque abusio 
exeludatur, ,quidam' apponitur. 

Quaeri autem potest, cum dicitur: numerus, hoc <est> unitates, 
est quantitas, si quantitatis nomen pluraliter sumatur, ac si diceretur: 35 
quantitates. Quod si est, similiter quantitas dici poterunt quaelibet 
diversae quantitates, veluti hie numerus et hae.c linea, et iam in di- 
visionibus quantitatis suprapositis videtur quantitatis nomen pluraliter 
etiam sumi et ideo multa quae quantitates dieuntur, neque continua 
videntur neque discreta, velut haec linea simul et locus ei adiacens 40 



13 oportet etiam unitatem quoque ntu nomine A 17 etj est A 

21 quidam -addidi. Cf. v. 28 30 nominisj hominis A 40 eo A 
1 Boeth., De diff. top. L II, PL 64, 1184 B. 



2. Die Glossen zu den Kategorien. — De quantitate. 173 

vel numerus. Dicimus itaque nomine quantitatis non quamlibet plura- 
litatem quantitatum appellari, sed illas tantum quae ad unam mensu- 
rationem accomodari solent, ut quilibet numerus per se vel linea. Ex 
his vero simul neque unum subiectum neque diversa vel semel vel 

5 eodem tempore mensurantur. 

Nunc autem de oratione superest agere, quam simul cum nu- 
mero discretae quantitati supposuit K Est autem hoc loco oratio nomen 
cuiusdam mensurae aeris strepentis et sonantis, secundum quam eum 
auditu metimur. Nam praeter lineas vel superficies oeterasque men- 

10 suras, quas habet aereum corpus communes cum ceteris corporibus, 
habet quandam propriam, quae mensuratur, dum sonat, tenorem vide- 
licet quendam ei adiacentem, qui modo maior, modo minor discernitur 
pro eo quod aer vehementius vel remissius percutitur. Hie autem tenor 
ipse est strepitus aeris, quem hoc loco Aristoteles quantitatem vocat. 

15 Est autem in voce aliud tenor ipse qui quantitas dicitur, aliud 

tempus vocis sive accentus. Tenorem enim ipsum strepitum ap- 
pellamus, tempus vero moram ipsam tenoris, secundum quam aer in 
sono plus minusve permanet. Sicut enim secundum tempus cetera- 
rum rerum permanentiam mensuramus, ita etiam aerem vel tenorem 

20 ipsum aeris secundum tempus dimetimur. Accentum vero modum 
ipsum pronuntiandi dicimus, quo videlicet acute vel graviter vel circum- 
flexe sonus vocis ducitur. 

Et attende, quod quidam hoc nomen quod est oratio, quando 
est quantitatis nomen, ita large sumunt quod in eo quemlibet aeris 

25 tenorem includunt, tarn scilicet indivisibiles, ut sunt soni singulorum 
elementorum, id est literarum, quam divisibiles, ut syllabarum vel 
dictionum vel orationum, secundum quam quidem aeeeptionem non 
dicitur omnis oratio discreta, quia quaedam sunt indivisibiles, nee 
etiam omnis significativa. Hoc autem dicentes, quod oratio quoslibet 

30 tenores significat, illud effugiunt quod vocis nomen ad quantitates 
significandas transferatur. Nam aerem tantum voeem appellant no- 
lentes exire nominis aeeeptionem quam auetoritas habet; quippe 
Priscianus 2 aerem tantum voeem appellat. Tenorem vero aeris 
omnem generaliter orationem vocant, nee tarnen negant hoc nomen 

35 .oratio' in designatione aeris quandoque aeeeptum speciem vocis esse 
iuxta illud Aristotelis 3 : , Oratio est vox significativa ad placitum' 
etc. Hi itaque nomen orationis et ad aerem et ad tenorem aequi- 
vocari volunt, voeem autem tantum aerem dici concedunt. Cum autem 
in designatione cuiuslibet tenoris orationem sumant, strictiorem tarnen 



9 metitur A 2U dimetitur A aeeidencium A 21-22 circum- 

t'luxe A 33 voeem bis ponit A 39 tarnen quae quandam A 

1 Abael. DiaL, p. 190. 2 Prise., Inst, gramm. I. c. I, p. 5 *. 

3 Boeth., In libr. Arist., ürq) i(>/<. I. c. I, p. 4 "\ 5 12 . 



174 Peter Abaelards Logica Jngredientibus'. 

quandam eius significationem facere coguntur ex verbis auctoritatis. 
Ait namque Boethius 1 orationem quantitatem esse, <quod> dicit 
idcirco quod omnis oratio ex nomine et verbo constat, sed haec ex 
syllabis constant. Omnis autem syllaba vel longa vel brevis est, longum 
vero vel breve sine ulla dubitatione quantitas est. Qu ocirca <quia> s 
f. 25r ex quantitatibus constat, | quantitatem esse quis dubitat? Secundum 
itaque hanc strictiorem acceptionem orationis omnem orationem quanti- 
tatem discretam appellant et ita secundum eos duas acceptiones in 
designatione quantitatis hoc nomen habet oratio. Alii vero sunt, qui 
haec quoque nomina ,sonus, vox', tarn in designatione aeris quam 10 
aeris fundamenti tenoris accipiunt scilicet et accentus. Sed non est 
magna de controversia nominum quaestio, dummodo rei naturam 
teneamus. 

Quod autem supra 2 tetigimus, quosdam scilicet tenores indi- 
visibiles esse secundum partes, non videtur verum. Si enim proferam 15 
.a' vel quodlibet literale elementum, quod individuam vocem Priscia- 
nus a vocat, non videtur tenor vocis individuus, quippe plures simul 
aeris partes sicut percuti, ita etiam quantulumcumque sonum habere 
videntur, licet auditus eos non distinguat neque discernat. Sicut enim 
visus indivisibilia corpora non percipit, ita fortasse nee auditus indi- 20 
visibiles tenores et omnino simplices potest pereipere, nui quidem indi- 
visibiles tenores proprie fortasse elementa orationis tamquam primae 
partes dici possunt, secundum quod in pronuntiatione unius literae 
multa reperiemus elementa in natura, licet tarnen et litera indivisibile 
quodammodo elementum dicatur, quod non habeat partes quas auditus 25 
pereipiat. Possumus fortasse confiteri singulas äeris particulas sonum 
non habere, licet singulae percussae sint, sed unum in omnibus sonum 
esse indivisibilem omnino, ut iam litera vel elementum in nullas omnino 
partes dividi possit. 

Quaeriturautem.utrum ipsi tenores auditu discernantur 30 
et significent 4 . Et sunt nonnulli, qui solum aerem velint sonare, 
audiri, significare. Nos vero tenorem praeeipue auditu discerni vo- 
lumus et proprie significare. Sicut enim in expositione Porphyrii 
super traetatum aeoidentis 5 doeuimus, anima quae res incorporea 
est, maxime res incorporeas percipit. Praeterea cum auditus per 35 
tenorem aerem mensuret, quomodo id faceret, nisi tenorem praeeipue 
coneiperet, per quem mensuraret aerem? Macrobius 6 etiam huic 



3 ex haec A 11 aeeidentis A 36 facerent A 

1 Boeth., In Categ., p. 203A. 2 Cf. supra, p. 173 2S . 

3 Prise, Inst, gramm. I. c. II, p. 108 12 , I, p. 6 14 . 

4 Abael. I. c, p. 190. 

5 Abael., Glossae super I'orph., supra, p. 95 24 . 

G Macrobius, Comm. in Somn. Scip., ed. Fr. Eyssenhardt-Lipsiae 
(Teubu) 1893, p. 583 U-* 5 . 



2. Die Glossen zu den Kategorien. — De quantitate. 175 

plane consentire videtur, ut ipsum tenorem sonum appellemus, non 
aerem, ubi videlicet de motu planetarum loquens sonum fieri dicit ex 
duorum corporum violenta collisione, qui diversus est a collisis corpo- 
ribus. Ex quo et illud convincitur, quicquid ex collisione linguae et 
5 aeris factum sonat, diversum esse tarn ab aere ipso quam a lingua. 
Id vero est tenor qui aerem in prolatione mensurat. Si quis tarnen 
aerem quoque audiri dicat vel significare, fortassis concedi poterit, 
sicut et corpus cum colore ipso videri dicimus, sed praecipue tenorem 
significare. 

10 Quaeri etiam solet, sive tenor sive aer significat, quando 

significare dicantur voces compositae 1 , sicut oratio ipsa: 
,Socrates sedet.' Sed cum significare sit intellectum constituere, in- 
tellectus autem per vocem haberi non possit nisi ea prolata, oportet 
dicta oratione tunc prius per eam intellectum haberi et ita orationem, 

15 postquam iam non est, significare. Sed ubi iam ipsa significatio erit, 
cum iam non subsistat oratio? Sed si aerem vocemus orationem et 
significare dicamus, poterit fortasse in eo significatio fundari post pro- 
lationem, quippe nee tunc quoque minus aeris substantiam retinet, 
quae fundamentum esse potest, licet sonus in eo iam praeteriit. Si 

so vero quantitatem significare dicamus, cuius partes Aristoteles non 
permanere dicit, quando in ea significationem esse dicemus, cum ipsa 
numquam tota permaneat? Si quis autem in aliqua indivisibili parte 
ipsius dicat significationem esse, veluti in ultimo elemento, quando 
profertur, oportet ipsum quod significativum non est, significare. 

25 Dicimus itaque orationem tum primum significare, quando eius 

omnes partes praeteritae sunt. Dum enim profertur aliqua pars orationis, 
ad nullum certum <sensum> adhuc se applicare potest animus audientis. 
Unde cum dicitur mihi: ,tu sede', dum sonat ,e' non possum certus 
esse, utrum imperet vel non. Si enim addat his dicendo: ,tu sede hie', 

30 utrum enuntiationem impjeat, nescio ideoque numquam de significa- 
tione orationis certi possumus esse, nisi ea tota prolata. Unde etiam 
contingit, ut saepe audita oratione nil statim intelligamus, sed longe 
postea id totum quod audivimus, ad memoriam reducentes intelligere 
ineipimus. Tunc itaque agere, tunc significare oratio videtur, quando 

35 tota praeteriit ac iam oratio non est. Et fortasse significative est 
aeeipiendum, ut scilicet, cum dicimus orationem significare, non sit 
sensus, ut oratio significationem habeat, sed potius ut anima alieuius 
per eam quae iam non est, intellectum habeat. Sic etiam cum dici- 
mus chimaeram esse opinabilem, nil attribuimus chimaerae, sed 

•to potius monstramus animam alieuius opinari chimaeram. Illud etiam 



29 utrum] ut A 37 ut 2 ] in A 
1 Abael., Dialect. p. 190, 91. 
Beitr. XXI. Geyer, Abaelards pliilos. Schriften. 12 



176 Peter Abaelards Logica .Ingredientibus'. 

rationabilius videtur, ut dicamus saepe ad doctrinam ita de rebus non 
existentibus agi, quasi existentes essent, velut cum dicitur: ,totum 
annum unum continuum appellamus', sie de ipso agimus, quasi esset 
ex pluribus partibus simul existentibus coniunetum et in fictis sub- 
stantiis fietas proprietates attendimus nee tarnen deeipimur, quia ita, 5 
ut cogitamus, esse non credimus. Similiter et orationem cum dieimus 
vel quantitatem discretam esse vel totum atque aliquo modo de se 
ipsa ad similitudinem existentium loquimur, quasi existentem eam 
attendimus et quasi proprietatem aliquam aut veram essentiam in se 
habentem. Sic euim ad doctrinam saepe de rebus aliter agunt philo- 10 
sophi, quam sese rei veritas habeat, sicut ipse Macrobius 1 , qui 
mathematica quaedam et doctrinalia corpora ex numeris considerat 
et superficies quasdam vel lineas in numeris assignat, quae omnino 
in eis non sunt. 

Solet quaeri de natura soni, utrum scilicet auditus 15 
sicut et visus remota quoque coneipiat an tantum prae- 
sentia 2 . Sed videtur magis ad rationem aecedere, ut praesentia 
tantum, sicuti in ceteris sensibus videtur esse praeter in visu. Foetor 
enim cadaveris, nisi alio foetore aera inficeret qui naribus attrahitur, 
numquam per olfactum deprehenderetur. Unde etiam contingit, ut 20 
<in> illa parte in quam ventus agitat aerem, foetor maxime sentiatur. 
Similiter et vox in illa parte maxime auditur ad quam ventus aerem 
defert. Aer itaque oratione emissus et sonans alios aeres percutit 
eisque consimiles sonus confert, qui circumque diffusi ad aures diverso- 
rum veniunt et ita audiuntur. Unde Priscianus 3 de voce agens:25 
,ipsa, inquit, tangit aurem', et Boethius in Arte musica 4 dicitur ad 
naturam vocis demonstrandam convenientem similitudinem inducere 
de lapillo proiecto in aqua, qui dum aquam percutit, quam invenit, 
ipsa statim aqua percussa, dum in orbem diffunditur, orbicularem 
formam assumit undisque aliis quas ad ripas impellit, consimilem for- 30. 
mam attribuit, dum ipse quoque in orbem diffunditur. Sic et aer aerem 
impellit et consimilem sonum ei confert, qui diffusus ad aures diverso- 
rum pervenit per partes, quae singulae consimilem sonum habent, et 
ita <a> diversis adstantibus vox eadem, id est consimilis in sono, 
audiri dicitur et ad aures diversorum pervenire. Itaque auditus prae- 35 
sentia tantum pereipit, non remota. Unde etiam saepe contingit, ut 



2 dicit A 5 faetas A 20 olphatum A 21 illam partem in 

qua A 24 consimilem sonum A 26 ipsa] quippe A 

1 Macrobius, Comm. in Somn. Scip. I. c, p. 502 24 . 

2 Abael., Dialect, p. 192. 

3 Prise, Inst, gramm. I. c. I, p. 6 18 — 19 . 

4 Boeth., De arte mus. I 14 (ed. G. Friedlein, Lipsiae, Teubn. 1867 ; 
p. 200). Abael., Dialect, p. 193—94. 



i. Die Glossen zu den Kategorien. — De quantitate. 177 

si quis longe a nobis remotus percutiendo aliquid cum ligno sonum 
faciat, nos qui remoti erimus, post ictum statim sonum non audiemus, 
quia non tarn cito aer diffundi potest, ut sonum differat. 

Continua vero, ut linea 1 . De continuis istis plenius in se- 

5 quentibus 2 exsequemur. Praeter haec autem has duas fortasse separat 
a tribus supradictis continuis, quia aliunde nascuntur, quippe non 
constituuntur ex punctis, sicut illae. Vel ideo etiam has ab Ulis se- 
paravit, quia de istis duabus dubium erat, utrum continuae essent vel 
discretae. Sicut enim tempus per successionem continuationem habet, 

10 ita et oratio videbatur habere; partes quoque, cum non existerent, 
nee coniungi videbantur nee continuari, quippe nee partes. De loco 
quoque dubitabatur, utrum continuus esset, pro eo scilicet quod sicut 
Aristoteles 3 probat locum esse continuum propter partes corporis 
coadiacentes particulis loci, quae scilicet partes corporis, quia conti- 

15 nuantur, ostendit et per partes loci continuari, ita videtur de numero 
posse monstrari, quod sit continuus, quippe diversae unitates quae 
sunt numeri partes, eisdem subiectis adiacent quibus particulae corpo- 
ris, quippe unaquaeque pars subiecti habet suam unitatem. 

Partium etenim. Ad discretas redit et probat numerum non 

20 esse continum, quia scilicet non habet partes copulatas ad communem 
terminum. A definitione contiuui seeundum hoc quod sola illa continua 
vocantur quae medium terminum habent. Si autem et bipunctalem 
lineam vocemus continuam, non videtur argumentum cogens, nisi ita 
dicamus: Vere non est continuus numerus, quia non habet partes 

25 continuatas sive per medium terminum sive sibi naturaiiter insertas. 
Sed quod magis fortasse videretur, illud removet dicens: non conti- 
nuari partes numeri per medium terminum, veluti in quinario habetur 
binarium et illum per quintam unitatem. Ut quinque. Exemplum est 
de partibus numeri, quae non copulantur, ut in denario quinarius ad 

30 nullam partem eiusdem numeri continuatur. Et hoc est: quinque et 
quinque, hoc est quinarius et quinarius, cum unusquisque | sit parti- f. 25v 
cula denarii etc. Particulam dicit, quia maiores sunt partes in de- 
nario, quam sit quinarius, ut est senarius et reliqui maiores numeri 
usque ad ipsum denarium. Sed etiam tria. Ostensa de aequalibus 

35 partibus denarii, quod non continuantur, ostendit <de> inaequalibus, 
ac si diceret: Non solum quinarius in denario continuatione caret ad 
aliquid, verum etiam ternarius vel septenarius, Quapropter. Conclusio 
est per consequens, quam Tullius fieri iubet, quando ea conclusio 
quae naturaiiter prior est, minus est evideus; quasi enim iam certum, 



16 quod) qui A 27 habet A 34 unusque A 38 per] pro A 

1 Boeth., In Categ., p. 201 C 

a Cf. infra. p. 179 26 . 3 Boeth. I. c, p. 205 BC. 

12* 



178 Peter Abaelards Logica .Ingredientibus . 

quia numerus non est continuus, ex praemisso argumenta concludit 
ab immediatis, quod sit discretus. 

Notandum vero, quod sicut ostendit denarium non habere 
partes copulatas ad communem terminum, facta scilicct eius divisione 
per duas partes quae eum sufficienter dividunt, ita etiam videtur 5 
posse ostendi de quolibet continuo, facta scilicet divisione sufficienter 
per duas partes. Si enim totum sit oratio comprehensum duabus 
partibus, quid tertium restat, quod eas partes continuet? Veluti si quis 
tripunctalem lineam dividat in bipunctalem lineam et punctum, non 
inveniet inter has partes communem terminum, <vel> si tempus compo- 10 
situm ex tribus instantibus dividat in praeteritum instans et in reliquam 
partem ex duobus aliis instantibus constantem, non habebit medium 
terminum inter praeteritum instans, <quod> non continuabitur per 
medium terminum ad compositum reliquum tempus, sed tarnen habebit 
copulationem ad aliquam partem per medium terminum, hoc est ad 15 
futurum instans, quod est extrema pars, per praesens quod in medio 
est. Nee dixit Aristoteles: ,quinarium ad alium quinarium non est 
continuari per medium terminum', sed omnino negavit quinarium conti- 
nuari ad partem aliquam denarii, nee scilicet ad ternarium nee ad 
alium numerum vel ad aliquam partem numeri. Similiter quidem. 20 
Hie repetit, ut probet. Et duo quidem de oratione ostendit, scilicet 
quod et quantitas sit et quod discreta. Oratio est discretorum, id 
est de numero discretarum quantitatum. Quaeritur etenim, quid ad 
rem diceret aliquis de oratione, cum non sit quantitas, sed potius sub- 
stantia, seeundum hoc quod omnis vox est aer. Ad hoc respondet, 25 
ac si diceret: Bene ad rem, quia et ipsa est quantitas. A causa. Et 
hoc est manifestum bene intelligentibus, quod etiam oratio quantitas 
est. Quod ostendit per partes ipsius, seeundum quas syllabae mensu- 
rantur, id est aeres ipsi, quibus syllabici tenores adiacent, atque ideo 
ipsi syllabici tenores singuli sunt quantitas. Unde et oratio, quae ex 30 
eis componitur, quantitas est. A causa vel a partibus seeundum hanc 
regulam: Cuicumque generalissimo singulae partes supponuntur, et 
totum quod <ex> .eis constat. Cum autem deberet ostendere sylla- 
bicos tenores esse quantitates, id est mensuras, ponit aequipollens, 
quod scillicet syllaba brevis vel longa seeundum tempora sua mensu- 35 
ratur, per partes scilicet orationis, et est syllaba nomen aeris, qui 
syllabicum tenorem habet qui mensuratur. Dico autem. Quia apud 
Graecos, ut ait Boethius 1 , logos cuius loco apud nos ponitur oratio, 
duplicem habet significationem, ad intellectum scilicet et ad orationem 



2 quod] qui A 9 bipunctalem] tripunctalem A 10 inveni- A 

communem terminum] communentur A 16 quod 2 ] quo A 20 vel] ibidem A 
23 Quaeritur] quia A 33 debent A 

1 Boeth. I. c, p. 204 A 



1. Die Glossen zu den Kategorien. — De quantitate. 179 

quae eura manifestat, determinat Aristoteles, in qua significatione 
logos ponatur, cum dicit logos esse quantitatem, hoc est in designatione 
tenoris, non intellectus. Apud nos vero ipso teste Boethio orationis 
nomen hanc aequivocationem non habet, sed tantum quae fit voce 

5 significativa. Unde haec determinatio apud nos necessaria non erat, 
sicut apud Graecos, quae tarnen etiam apud nos non est praetermissa, 
ne culparetur mendax translatio. Dico, id est accipio hie orationem 
prolatam cum voce, id est prolatam ita, quod sit vox. Nam et res et 
intellectus per voces quodammodo proferri dieuntur, id est significari. 

io Illi vero qui hoc nomen quod est vox, in designatione tantum aeris 
retinent, ut supra 1 meminimus, sie exponunt orationem prolatam cum 
voce, id est tenorem simul emissum cum subiecto aere, et tunc quidem 
vox nomen est aeris, oratio vero quantitatis quae in aere est. Ad 
nulluni enim. Postquam probavit de oratione quod quantitas sit, 

15 ostendit, quod sit discreta, sicut ostendit de numero. Sic iunge: Oratio 
est quantitas, sed non est continua, ex quo relinquitur satis quod sit 
discreta, cum constet eam alteram esse. Et vere non est continuum, 
quia neque per communem terminum neque aliter. Sed de communi 
termino tantum ostendit, dicens scilicet quod eius partes ad nullam etc. 

20 Non enim. Vere non copulantur partes orationis ad communem termi- 
num, quia non est communis terminus ad quem copulentur. A causa. 
Sed unaquaeque syllaba seeundum .se ipsam divisa est ab altera, ita 
scilicet tota in se consistens, ut alteri per continuationem non cohae- 
reat. Non enim tarn celer motus est linguae ad verberandum aerem, 

25 ut non sit aliqua mora in prolationibus syllabarum. 

Linea vero. Post discretas quantitates traetat continuas, B° e tl». 

p 201 B 
quarum et nos naturam ddigenter inquiramus. Ac primum lineae, 

superficiei et corporis, quae tria ex puncto nasci ac constitui videntur, 

licet id auetoritas non habeat 2 . Punctum vero est teste Boethio 3 

30 quoddam parvissimum, quod in partes dividi. secarique non potest. 
Quod cum nullam trium dimensionum habeat, quia scilicet neque longum 
neque latum neque spissum, linea ab eo una dimensione abundat, 
scilicet longitudine. Unde Boethius 4 <ait> lineam esse longitudinem 
sine latitudine, id est quantitatem longam et non latam. Superficies 

35 vero quae est latitudo sine spissitudine, duabus dimensionibus punctum 
superat, quippe et longa est et lata, corpus vero tribus, quia scilicet 
et longum et latum et spissum, seeundum quas tres dimensiones so- 
lidam quantitatem corpus vocamus. 

Nunc autem rationes afferamus quibus lineam vel superficiem 

40 vel corpus ex punetis constare ostendamus et contraria huic sententiae 
diluamus 5 . Dicit Boethius in Commento 6 , si linea dividatur in 

1 Cr. supra p. 174 31 . 2 Abael., Dialect., p. 180. 9 Boeth. I.e., p. 204 C. 
* Boeth. I. c. & Abael. I. c, p. 181. 6 Boeth. /. c. 



180 Peter Abaelards Logica ,Ingredientibus'. 

partes, post divisionem puncta apparere, quae prius coniuncta fuisse 
intelliguntur. Cum itaque linea ubique possit incidi, ubique per lineam 
puncta sunt 1 . Sed fortasse dicitur, quod ita sunt per totam lineam 
puncta, quod non sunt de essentia lineae atque ideo nee partes. Sed 
si de essentia non sunt, quomodo magis partes lineae continuabunt s 
quam particulae ipsae albedinis, quae similiter insertae sunt inter se. 
Praeterea si inserta lineae partibus ita sunt, ut non sint de essentia 
lineae, quomodo permittent eam esse continuam? Nonenimsi partibus 
albedinis nigredo aliqua etiam sine intervallo inserta esset, albedo 
continua diceretur. Amplius. Cum per totum corpus puncta sint 10 
tamquam mensurae indivisibilium corporum, quam compositam quanti- 
tatem simul coniuncta conficient nisi lineam vel aliquam aliarum? Ipse 
quippe Aristoteles in sequentibus 2 dicet has solas quas ponit, pro- 
prie dici quantitates. Haec itaque ratio videtur cogere lineam ex 
punetis constare, quae terminos partium eius Aristoteles 3 vocat, 15 
atque eadem ratione superficiem ex lineis corpus ex superficiebus, 
quia et linea superficiei terminus dicitur et superficies vel linea corporis; 

Omnia itaque ex punetis naseuntur et constituuntur. In longum 
namque porreeta puncta lineam faciunt, quod et ipse Aristoteles 4 
innuit, cum ait: ,et ad quem particulae ceterae copulantur, in longum 20 
simul et latum superficiem, in spissum corpus quantitativum. 
Sicut enim duo puncta ad minus in longum porreeta una sunt linea, 
ita duae lineae ad minus collateraliter sibi iunetae una sunt super- 
ficies, superficies vero sibi suppositae corpus reddunt. Tria itaque 
haec ex punetis constant, sive in longum dispositis sive in latum sive 25 
in spissum. Longum autem et latum et spissum per situs nostros 
distinguimus considerantes quidem longitudinem inter ante et retro, 
latitudinem inter dextrorsum et sinistrorsum, spissitudinem inter sursum 
et deorsum. Non sunt autem quantitates ista, sicut nee magnum nee 
parvum vel aequale vel inaequale, sed potius relativa videntur, sicut 30 
et illa sunt. Sicut enim magnum ad parvum Aristoteles 5 dicit re- 
ferri, ita etiam longum ad breve, latum ad strictum, spissum ad tenue. 

Sunt, qui lineam ex punetis nullo modo constare velint fulci- 
entes se magis auetoritate quam ratione. Ait enim Boethius in 
Commento 6 : ,Non autem nunc hoc dicitur, quod linea constet ex 35 
punetis aut superficies ex lineis aut solidum corpus ex superficiebus, 
sed duo lineae termini puncta sint vel superficiei lineae vel solidi 
corporis superficies nullaque res suis terminis constat. Quocirca 



14 oratio A 20 quam A particulam A 37 puncto A 38 nulla 
quoque A 

1 Abael. I. c, p. 182. 2 Boeth l. c, p. 209 A. 

3 Boeth. I. c, p. 204 B. * Boeth. I. c. 

5 Boeth. I. c, p. 219 C. 

ö Boeth. I. c, p. 205 AB. Abael. I. c, p. 181. 



2. Die Glossen zu den Kategorien. — De quantitate. 181 

punctum lineae non erit pars, sed communis terminus partium' etc. 
Ipse etiam Boethius in Arithmetica 1 dicit, quod si punctum puncto 
supponas, nil efficies, tamquam si nihilum nihilo iungas. Si autem 
suppositum nullum facit compositum, quomodo magis praepositum? 
5 His itaque auctoritatibus quid am adhaerentes negant omnino lineam 
ex punctis, sed omnem compositam lineam ex minoribus lineis constare 
volunt, ut infinitatem devitent. Dicunt etiam fortasse quandam lineam 
quae ultima est, simplicem esse, sicut est etiam punctum, quae neque 
continua quantitas neque discreta, sicut et in tempore vel loco con- 

io tingit, quae simplicia sunt. Sed utrum indivisibilis sit linea sicut et 
punctum eidemque indivisibili subiecto adiaceat et utrum | subiecti f. 26r 
ipsius sit mensura, in quo aliter per lineam, aliter per punctum mensu- 
retur, definiri non potest. Unde ex hoc quoque hanc sententiam non 
comprobamus, quae scilicet negat punctum esse partem lineae. 

15 Obiectas autem auctoritates ita absolvimus : Cum ait duo puncta 

terminos ex quibus ipsa constat, terminos accepit terminantes ex- 
trinsecus, non intrinsecus, ad quos scilicet, non in quibus linea 
terminatur. Et hi quidem termini numquam sunt de essentia rei, cuius 
sunt termini, nee partes sunt ipsius. Hi vero qui intrinsecus terminant, 

20 semper sunt in partes, ut praedicatum et subiectum propositionis vel 
hoc praesens temporis compositi et pars est et terminus inter partes 
extremas, quae sunt praeteritum et futurum. Idem autem terminus 
extrinsecus terminans et intrinsecus ad diversa dici potest, ut in linea 
tripupctali extremum punctum quantum ad ipsam totam terminus est 

25 intrinsecus terminans, quia est de essentia lineae tripunctalis, quan- 
tum vero ad bipunctalem lineam extrinsecus est terminans, ideoque 
de eius essentia ut pars non est. Similiter punctum inter duas lineas 
positum, quibus communis est terminus terminans utramque extrinse 
cus, nullius earum pars est, quae tarnen cuiusdam magnae lineae 

30 constantis ex ipso et duabus aliis lineis quas ipsum copulat, pars sit. 
Quod autem ait in Arithmetica, qualiter sit intelligendum, ipse satis 
ostendit ex similitudine, quam statim supponit de duobus senariis in 
constitutione duodenarii. Sicut enim inter senarium et senarium nullum 
est intervallum, id est nulla distantia magnitudinis, quia tantus est 

35 iste senarius quantus ille, ita etiam dicit esse inter punctum et punctum 
superpositum, quia tantum est istud quantum illud. Quod ergo ait: ,nil 
efficies', ipse statim determinat supponens nullum fieri intervallum, 
hoc est haberi quantitatis differentiam. Si enim ita simpliciter dicatur 
nil omnino fieri uno puncto superposito alteri umquam, aperte falsum 

40 esset, quippe si quid cuilibet rei sit additum, totum maius efficitur. 



2 arismetica A 10 utrum] cum A 34 est nulla est A 36 istud] 
illud A 40 quis A EFFICITUR A 

1 Boeth., De instit. arith. ed. Friedlein, Lipsiae 1867, p. 87 16 — 88 1 . 
Abael. I. c, p. 182. 



182 Peter Abaelards Logica Jngr'edientibus'. 

Quaerendum autem videtur, cum linea constet ex punctis 
quae indivisibilia sunt, vel quodlibet compositum ex indivisibilibus 
partibus continue positis, qualiter inter ipsas partes quantumcumque 
a se remotas ulla possit esse spatii distantia. Si enim aliquid indivi- 
sibile aliquibus continuetur interpositis, nulla per ipsum distantia vi- 5 
detur esse inter extrema. Quippe cum duo exteriora puncta ad medium 
continuantur atque ipsum quod partibus caret, totum tangant, singula 
videntur etiam ipsa sese contingere. Cum enim hoc punctum totum 
illud quod medium est, tangat et rursus illud medium terminum totum 
tangat, oportet, ut primum quoque ultimum totum tangat. Sed non 10 
est ita. Nam etsi istud, cum tangit illud, totum tangit, quia partibus 
caret, totum, inquam, non quantum ad partes, sed quia nil est illius 
quod <non> tangatur, non tarnen istud quod tangit, in eo loco est in 
quo et illud quod tangitur, ideo terminum non tangit, etsi totum me- 
dium tangat per hoc quod ei indivisibili coniunctum est sine intervallo. 15 

De incisione quoque lineae sermo est, per quam partem 
fieri possit K Non enim acumen ferri per punctum quod indivisibile 
est, transire potest; inter duo etiam puncta cum nihil sit, quomodo 
transire poterit? Sed dici poterit, quod transeat inter duo puncta, 
non ea quidem quae sibi proxima sunt, sed a se aliquantulum remota, 20 
veluti inter extrema puncta ita fortasse, quod illud quod in medio est, 
super quod ferrum positum fuerat, dum inprimitur ipsum ferrum simul 
cum fundamento prosternat, ut semper in incisione pars aliqua eius quod 
inciditur, quantulumcumque auferatur et iam in aliam vertatur. Possu- 
mus etiam dicere quod nil auferatur, sed dum imprimitur ferrum, rum- 25 
pitur subiectum corpus et dividuntur ab invicem puncta cum subiectis 
et transit ferrum per spatium, quod facit inter duo puncta, quod prius 
inter ea non erat. 

Nota illud quoque, quod ait Boethius 2 esse ad Signum continui 
corporis, quod si una pars mota fuerit, totum corpus movetur, non so 
satis certitudinis habere. Non enim solum coritinuis vel omnibus conve- 
nire videtur. Duo namque ligna ita ad invicem colligari poterunt, ut 
parte unius mota totum moveatur, nee tarnen continuum corpus faci- 
unt, ita ut non sit aliqua in coniunetis distantia. Omnibus etiam non 
convenire videtur continuis, cum sint quaedam continua ita flexibilia, 35 
ut una pars moveri videatur non omnibus aliis commotis, sicut in 
tenui corrigia patet. Quod tarnen qua ratione stare possit, quaeren- 
dum videtur. Cum enim ubique per totum lineae corpus indivisibiles 
partes sint, quomodo una moveri poterit ea quae proxima est, non 
commota? Quod si unaquaeque, dum movetur, proximam promovet, 40 



5 interpositum A 20 quae sunt A 24 iam in] un A Lectio dubia 
vertaraus A 30 fiunt A 34 etiam] enim A 35 sint] enim A 
1 Abael., Dialect., p. 184. 2 Boeth., In Categ., p. 204 D. 



2. Die Glossen zu den Kategorien. — De quantitate. 183 

non potest esse, ut prima mota non moveatur extrema. Et fortasse 
verum est, licet nos motum extremae partis non percipiamus aliquo 
sensu. Fortasse etiam non est necesse, ut mota una moveatur proxima. 
Adeo namque parvus esse motus poterit, ut non continuet proximam 

5 partem. 

Quaeri etiam illud potest 1 , cum linea vel aliquod continuum 
dicatur quod partes eius ad communem terminum copulentur, utrum 
ideo quod omnes eius partes per medium terminum coniungantur, 
dicatur continuum vel quia aliquae. Sed non omnes copulantur per 

io medium terminum, utpote ipse medius terminus. Praeterea omne 
compositum duabus sufficienter partibus secundum aliquam divisionem 
potest comprehendi, ut tripunctalis linea, cum eius divisio in punctum 
et bipunctalem lineam attenditur, unum inter has partes medium termi- 
num non habet. Quod si dicamus in eo continuam esse non quod 

15 omnes partes eius copulantur per medium terminum, sed aliqua, vi- 
dentur praeterea plura continua esse quae non sunt, ut totum, corpus, 
domus, quod continuum est in quibusdam partibus, medium terminum 
habet ad eas partes coniungendas. Dicimus itaque illud quod continuum 
dicitur per medium terminum, nequeinde continuum sie dici, quod omnes 

20 eius partes ita coniungantur, neque ideo quia quaedam, sed in eo 
potius, quod extremae sie sibi copulantur. Extrema vero esse non 
possint, nisi medium habeant. Diversis autem respectibus diversa ex- 
trema vel diversa media in eodem poterunt esse, veluti in quadri- 
punctali linea possumus duo exteriora puneta dicere extrema et li- 

25 neam ex duobus mediis punetis medium terminum constituere. Possumus 
etiam secundum punctum vel tertium punctum considerare medium 
terminum inter punctum et lineam bipunctalem, quibus interiacet, et 
tunc extrema aeeipiemus exterius punctum et exteriorem lineam bi- 
punctalem. 

30 Illud etiam mirabile videtur, quomodo in corpore tres super- 

ficies vel plures sibi suppositae continuentur sine intervallo. Quippe 
inter superficies ipsa fundamenta iacent, partes scilicet substantiales 
corporis quae non sunt de essentia quantitativi corporis. Unde ipsum 
quantitativum corpus dici continuum videtur. Sed non est ita. Sicut 

35 enim pars media substantialis corporis ad extremas continuatur, ita 
et superficies media duabus extremis conectitur, quippe media sub- 
stantia, cui media superficies adiacet, tenuissima est nee ullas in 
spisso partes habet. Unde superficies quae ei inest, totam eam sie 
oecupat, ut ex ist a parte superiorem superficiem attingat non inter- 

40 posito ullo fundamento, ex illa parte inferiorem. 

De poris etiam, id est quibusdam invisibilibus foraminibus, quae 



4 continuat A 41 'De] D deest in A. 
1 Abael. I. c, p. 194, 195. 



184 Peter Abaelards Logica Jngredientibus'. 

esse dicuntur in singulis corporibus, quae sensu percipimus, quaestio 
est, qualiter corpus continuum esse permittant, ut sunt ea foramina 
per quae sudor ex nomine procedit. Sed profecto non ubique per 
corpus occurrunt pori. Sed est tanta inter porum et porum distantia, 
ut multa possint interesse corpora quantitativa, quae recte continua 5 
dici possint, etsi totura corpus humanuni non sit continuum. Fortasse 
autem multae sunt naturae corporum, in quibus nullus omnino porus 
est, ut <in> auro purissimo et in marmore quae valde solida sunt. 
De marmore tarnen et aqua videtur exire, ex qua saepe humidum fit. 
Sed magis verisimile est ex huniore aeris exterioris marmor humidum 10 
esse, cum tempore pluviali quo aer humescit, humor eius prae soliditate 
marmoris ipsum penetrare non potest. 

Nunc autem literam insistamus. Numerus et oratio, prae- 
dictae scilicet quantitates, sunt discretae, linea et sequentes sunt conti- 
nuae. Est enim *. Vere linea est continua, quia habet partes, ex- 15 
tremas scilicet ad communem terminum copulatas. A parte continui, 
secundum hoc scilicet quod non omnis continua medium terminum 
habet, ut bipunctalis linea. Vel etiam a pari poterit esse secundum 
eos qui continuum hoc loco non accipiunt, nisi quod medium habet 
terminum. Sic lege: Est sumere, id est contingit nos intelligendo acci- 20 
pere etc. Et est sumere lineam communem terminum superficies 
Plani namque. Vere partes superficiei copulantur ad communem 
terminum, quia partes planae quantitatis. A pari. Idem enim est hoc 
loco planum quod superficies, quia proprie planitiem sola superficies 
habet sicut et latitudinem, Similiter autem. Ostendit etiam conti- 25 
nuationem corporis quantitativi per superficiem, quae alias exteriores 
copulat. Est autem talium 2 . Hie quoque divisim a ceteris continuis 
f. 26v ponit tempus | et locum propter eas fortasSe causas quas supra 3 
reddidimus. 

Nunc primum de tempore agendum est 4 . Tempus autem hoc 30 
loco quaedam quantitas appellatur, secundum permanentiam cuius 
rerum quarumeumque dimetimur existentiam, cum monstramus esse 
aliquid, fuisse vel fore tempore aliquo existente, ut per annum vixisse 
vel per annum hominem fuisse vel album. Tempus autem aliud est 
indivisibile, ut hoc praesens momentum, quod instans appellamus, 35 
aliud compositum, veluti hora, dies, hebdomada, mensis, annus, quae 
ex diversis instantibus tarn praeteritis quam praesentibus quam futuris 
sibi invicem succedentibus attenduntur composita. Est autem com- 
munis sententia singulas substantias habere in se sua tempora, 
quibus mensurantur, ut in me ipso meum est instans, quo mensuror, 40 



10 ex terris A 36 edomada A 

1 Boeth., In Categ. I. c, p. 204 B. 2 Boeth. I. c, p. 205B. 

3 CT. supra, p. 177*. 4 Abael. I. c, p. 184. 



2. Die Glossen zu den Kategorien. — De quantitate. 185 

et in illo suum, et similiter mensis, dies circa me attenditur per succes- 
sionem suarum partium et similiter circa illum suus, ita quidem, ut uno 
die existente multae dierum essentiae permaneant, quae tarnen omnes 
secundum unam revolutionem solis ab Oriente in occidentem tamquam 

5 una dies accipiuntur. Maxime enim tempora distinguimus secundum 
revolutiones et cursus planetarum. Nobis tarnen necessarium non 
videtur, ut singulae substantiae suos habeant dies quibus mensurentur, 
nee plures dies simul esse ponamus. Potest enim una dies toti simul 
mundo, id est omnibus temporalibus substantiis, inesse, secundum quam 

io vel totus mundus mensuretur vel quaelibet singularum rerum 1 . Non 
enim sicut ceteras mensuras inesse oportet rebus quas mensuratur, 
nisi secundum permanentiam ipsius, quocumque in subiecto consistat, 
ut si dicamus: ,quanto tempore legit?' ,per diem' respondemus, hoc 
est diei singulis partibus permanentibus, nee quiequam ad mensuran- 

15 dum attinet, sive dies in ipsa re sit quae mensuratur, sive in altera, 
dum in re fiunt, ubicumque vis, permanente. Unde etiam et tempora 
ipsa secundum se ipsa mensuramus, ut dicatur: ,quantum durat dies?' 
,per duodeeim horas,' Unde et tempus annuum dieimus sicut actionem 
vel diurnum. Ex quo fortasse quaestio nascitur, quomodo scilicet 

20 dicamus vel tempus vel actionem annuum vel diurnum, cum tempora 
in singulis rebus non ponamus nee sibi eadem res adiaceat, quippe 
haec nomina a temporibus sumpta videntur. Nisi enim a quantitatibus 
sumptEL sint, quomodo in quantum praedicarentur hoc modo : ,quanta 
est actio, ,diurna vel annua?' Aliae vero quantitates ostendi non 

25 possunt, a quibus sumpta sint nisi tempora quae in eis significantur, 
dies scilicet et annus. Sed fortasse non omnia quae in quantum prae- 
dicantur, a quantitatibus sumpta sunt, sicut <non> omnia sumpta sunt 
a qualitatibus, quae in quäle praedicantur, Si quis enim quaerat: 
,quanta est linea', .bieubita' dieimus nee tarnen bieubitatio sicut longi- 

30 tudo dicitur quantitas, sed quantitatis forma. Vel si quaeratur : ,quantus 
est Socrates', videtur bene responderi ,par Ciceroni', sicut diceretur 
,tantus est quantus Cicero', nee tarnen paritas est quantitas, sed re- 
latio. Similiter si dicamus: ,quanta est actio' et respondeatur , annua', 
id est per annum durans, non est fortasse necesse annuum sumptum 

35 esse ab anno qui lectioni aliquo modo adiaceat, sicut nee quando 
dicitur ,dies hodierna', nemo eandem diem in se ipsa ponit, sed idem 
omnino sentimus per hodiernum, id est permanentem ex hac die 
existente. Haec itaque nomina ,annuum, diurnum', licet tempora si- 
gnificent, tarnen a temporibus sumpta non sunt, sicut nee aureum ab 

40 auro nee Priameum a Priamo, sed si forte sumpta sint, ab aliis potius 
proprietatibus sumpta dicenda sunt quam a quantitatibus, aut fortasse 



16 in re] inde res A 
1 Abael. I. c, p. 186. 



186 Peter Abaelards Logica .Ingredientibus'. 

rationabilius est, ut non sumpta sint, sed ex communi causa inventa, 
quia tarnen quantitatem significant, licet non sint a quantitatibus sumpta, 
ad quantum respondentur, annuus quidem propter annum, bicubitum 
propter binarium cubitorum. Fortasse etiam duplum et triplum quae 
relativa dicit, in quantum praedicantur propter numerum, quem quodam- 5 
modo significant. Videntur etiam nulla a quantitatibus sumpta in 
quantum praedicari. Nam duo vel tres in quot potius quam in quan- 
tum redduntur. Quis etiam si quaeratur: .quantus est', respondet ,li- 
neatus' vel ,localis'. Non itaque necesse est, cum dicimus annuam 
actionem, poni annum in ea neque plures annos simul esse constitui io 
vel plures dies, sed unum tantum qui toti simul mundo adiaceat, firma- 
mento scilicet cum omnibus substantiis quas comprehendit. Non enim 
vel diurnam substantiam quae incomprehensibilis est, vel accidentia 
ratione mundi colligimus, sed temporales tantum substantias. 

Quaeritur autem, quomodo instans indivisibile dicatur, si toti 15 
mundo adiaceat aut quumodo tempus compositum continuum poterit 
dici, quod tot discretis substantiis insit. Sed fortasse indivisibile dicitur 
instans quantum ad partes, quae auditu percipiuntur. Fortasse enim 
singulae substantiae temporales äliquam temporis in se habent, sed 
non talem quae tempus dicatur. Poterit forsitan et hoc dici, quod 20 
licet multis et discretis substantiis adiaceat, tarnen omnino sit simplex. 
Quippe unitas hominis multis simul membris adiacet et tarnen est 
simplex; totum etiam mundum unum dici volunt ex unitate. Possumus 
etiam instans compositum negare quantum ad eam compositionem 
quae in tempore proprie consideratur hoc loco, per successionem sei- 25 
licet partium. Nam si plura instantia in diversis existentia quandam 
temporum compositionem faciant, non est illud tempus compositum, 
quod hie attenditur per successionem partium circa idem subiectum 
nee hora vel dies appellatur continuatio temporum circa aliquid de 
mundo, sed circa ipsum totum et licet res discretae sint quibus tempus 30 
inest, non minus per successionem more aquae Huentis 1 continuationem 
habet. Quippe ita una pars alteri succedit, ut nulla penitus morae 
distantia sit inter praeteritum instans et praesens vel inter praesens 
et futurum. Si vero eius continuatio talis esset qualis lineae vel ce- 
terorum continuorum, quorum partes permanentes sibi simul adhae- 35 
rent, non posset id esse, nisi continuum esset subiectum. Sed sicut 
diverso modo a ceteris quantitatibus tempus mensuratur subiectum, 
sicut monstravimus, ita et aliter continuum est, per successionem 
scilicet transitoriarum partium. Et insuper a quibusdam dicitur aliam 
naturam habere ab aliis integris 2 . Cum enim ceteris totis perma- 40 
nentibus necesse sit singulas eorum partes existere, sed non una exi- 
stente parte necesse est totum manere. Unde etiam illud constat quod 



1 Cf. Ovid., Ars amat. III 62. 2 Abael. I. c, p. 187. 



2. Die Glossen zu den Kategorien. — De quantitate. 187 

una qualibet parte destructa necesse est totum destrui, sed non de- 
structo toto partem perimi. E contrario dieunt contingere in hoc 
composito quod est tempus. Non enim, cum dies est, necesse primam 
esse, sed e converso, neque cum prima non est, hon necesse est diem 
5 non esse, sed e converso. Unde etiam naturam huius compositi quod 
est tempus, a ceteris dividunt et ista quae auctoritas in totis gene- 
raliter assignat, ad ea tantum tota reducunt quae permanentes habent 
partes. Nos in hoc non consentimus, ut velimus aliquid compositum 
existere umquam una eius parte non permanente. Cum enim dies 

10 nomen sit duodecim horarum, oportet cum dies fiunt, duodecim horas 
simul omnes ostendere, quippe nil aliud dies dicitur quam illae duo- 
decim. Quomodo autem plura simul aliqua possint esse, nisi unum- 
quodque eorum sit, aut quomodo, cum unum non fiunt, omnia simul 
poterunt permanere? Si quis ergo diem subiciat, dicens: ,dies est', 

15 oportet et primam esse intelligi. Si vero figuram in locutione iaciat, 
ac si diceret ,pars diei existit', non videtur necessarium, ut prima sit, 
quippe pars diei ceteras quoque singulas partes continet quasi totum 
universale, sicut homo Socratem. Unde non necesse est homine exi- 
stente Socratem esse nee similiter parte diei existente hanc esse, nisi 

20 forte vim faciamus in eo quod dieimus ,diei'. Utquid enim <dici> diei 
vel domus pars poterit, nisi domus vel dies partem habeat? Quomodo 
autem partem habebunt, nisi sint? Quomodo autem erunt, ut dictum 
est, nisi unaquaque partium existente? Itaque id quoque verum videtur, 
ut pars aliqua diei esse non possit, nisi et prima sit et quaelibet, si 

25 vim faciamus in eo quod partem diei dieimus, in relatione scilice^ 
magis quam in essentia rei. At vero nos hoc loco non nisi essentiam 
partium attendimus, cum dieimus partem diei existere, ac si dicere- 
mus: vel hoc tempus quod primam vocamus, vel iliud etc. Unde ne- 
cesse est totum esse. Nullam vim faeimus in relatione partis vel totius, 

30 sed in essentia rerum tantum, ac si diceremus: si paries est, non ne- 
cesse est domum esse. Itaque et istud negamus quantum ad essentiam 
temporura, quod si pars aliqua diei sit, id est vel prima vel tertia vel 
aliqua aliarum, prima est. Et haec quidem figura consuetudo sermonis, 
cum dicitur ,dies est', ac si diceretur: pars aliqua earum quae atten- 

35 duntur in die, est nee dies subditur, sed pars diei. Si vero dies subice- 
retur, numquam ceterorum totorum natura seeundum argumenta totius 
et partis in compositis fallent temporibus. At figuram homines dieimus 
figurare, cum dieunt ,dies est', quia nullus est, qui diem partem aliquam 
diei vocet sive plures simul horas nee aliquis adeo desipit quod plures 

40 simul horas arbitretur existere. Unde in rei veritate numquam vere 
et proprie di«i potest dies esse vel totum esse vel quantitas vel etiam 



19 nee] ne A 24-25 si vim] suum A 33 hac A 37 Ad A 

figure A 39 sive] si A. 



188 Peter Abaelards Logica .Ingredientibus'. 

aes vel aliquid omnino esse. Sic tarnen ipsum attendimus, quasi vere 
totum esset atque ideo secundum animi conceptionem ut de perma- 
nente agitur, licet et secundum rei veritatem transitus partium distin- 
guatur. Omne enim quod animus concipit, quasi praesens attenditur. 
Qui enim id quod futurum seit esse, considerat, iam ut praesens cogitat 5 
et quasi ita iam sit res, animo constituit. Cum itaque dicitur tempus 
aliud esse Simplex, aliud compositum vel aliud esse praesens, aliud 
praeteritum vel futurum, secundum rei veritatem nil vere esse dicitur 
f. 30r tempus compositum neque esse compositum neque esse tempus | nee 
praeteritum quiequam vere esse dicitur, quia scilicet per ,esse', quod 10 
substantivum verbum omnia in essentia significat, nil copulari vere 
potest ei quod omnino caret essentia. Sic tarnen de istis agit aeeeptio 
hominum, ac si sint. Poterimus fortasse has divisiones salvare se- 
cundum nominum appellationem, non secundum rerum essentiam, ac 
si dicamus: Illud quod tempus voeaverat, aliud dicitur simplex, aliud is 
compositum et aliud dicitur praesens, aliud praeteritum vel futurum. 
Non enim fortasse quaelibet nomina per ,est' veraciter circa singula 
quae nominant, coniungi possunt. Nam ,non-homo' chimaerae quoque 
nomen dicitur nee tarnen per ,est' ei vere copulatur; similiter nee 
praeteritum vel futurum his quae nominant, necesse est per ,est' co- 20 
pulari. Sed cum dicitur ,tempus est praeteritum', nil aliud est in sensu 
quam ,fuit et non est', vel futurum, ,quod erit et nondum est'. 

Nota autem horum nominum .praeteritum, praesens et futurum', 
cum in designatione eiusdem temporis aeeipiuntur, hunc esse or- 
dinem quod prius res aliqua futura dicitur, deinde ipsa praesens vo- 25 
catur, tandem praeterita eadem appellatur. Cum vero diversa nomi- 
nantur his nominibus: praesens, praeteritum et futurum, praeteritum 
tempus praecedit, quod statim sequitur praesens, tandem futurum. 
Videtur autem hoc nomen tempus non solum nominare quantitatem 
de qua agimus, verum etiam aerem cum dicitur: ,serenum tempus est' so 
vel res venales, cum dicitur ,carum tempus est'. 

Quaeri autem solet, quid sit illud, quod ait Tullius in Re- 
thorica 1 : .Tempus est pars quaedam aeternitatis cum certa dimen- 
sione', an <verum sit>? Sed profecto fortasse aeternitatem vocabit 
ipsam Dei infinitam permanentiam, cuius quodammodo tempus partem 35 
esse dixit, eo scilicet, quod tempus quodammodo in ea includatur, ita 
scilicet quod sie cum ea tempus est, ut non semper cum ea fuerit nee 



9 Post f. 26 ponendum est f. 30, quod errore ligantis hie excidit et 
post f. 29 sequitur 15 illud quoque A 23 haec nomina A 24 eius A 
34 post an est lacuna in cod. 35 pacem A 

1 Cicero, Deinventione 1. I, c. 39, ed. G.Friedrich, Lipsiae (Teubner) 
1840 (Ciceronis opera t. I, p. 142 28 ): .Tempus autem est . . . pars quaedam 
aeternitatis cum alieuius annui, menstrui . . . spatii certa significatione.' 



2. Die Glossen zu den Kategorien. — De quantitate. 189 

semper erit. Tempus enim cum mundo incepit et terminabitur, cum 
omnia in aeternitatem transferentur. Sic autem si duo simul curre- 
rent et unus longiorem cursum haberet quam <alter>, cursus hie [vi- 
detur] quasi pars in iongiori cursu includi quodammodo diceretur nee 

5 tarnen proprie pars esset, cum omnino in essentia non esset alterius. 
De loco autem nunc disseramus. Est autem locus quantitas 
circumscribens proprie quantitativum corpus vel partem aliquam ipsius. 
Sicut enim totum corpus suum habet locum sese terminantem et quodam- 
modo ambientem, ita etiam superficies vel linea vel punctum et cum 

10 corpus quantitativum vel quaelibet pars eius substantiale corpus tan- 
tum terminent et mensurent, ipsa iterum quae mensurant substantialia 
corpora, locis terminantur et mensurantur et in ipsis tantum proprie 
et loca sunt nee nisi per ea substantiis subiectis insunt. Sicut enim 
corpus quantitativum et superficies vel linea composita sunt, puneta 

15 vero non, ita et loca eorum quaedam composita sunt, quaedam sim- 
plicia. Locus enim puneti simplex est omnino sicut punctum, locus 
lineae vel aliorum compositus ex simplieibus locis, qui singulis punetis 
adiacent ac sicut puneta communes sunt termini inter partes corporis, 
ita et loca punetorum inter alia loca. Nam illud quod ait Aristoteles 

20 partes loci copulari ad eundem terminum ad quem partes corporis, 
,eundem' dixit pro ,consimilem'. Locus namque puneti vel lineae valde 
ei similis est tarn in partieipatione eiusdem subiecti quam in quanti- 
tate suae essentiae. Quantum enim est punctum, tantum locus unus 
necesse est esse, quia tantum subiecti obtinet quantum punctum. 

25 Sed opponitur, quod nisi maior sit locus eo cuius est, quomodo 

ipsum continere vel ambire potest. Quod si maior est, iam non est 
simplex omnino et maius oecupat subiectum, ut iam inter punctum et 
punctum distantia sit. Sed profecto nil est aliud locum ambire punctum 
quam ipsum circumscribere, id est terminare ita ipsum, ut sit locus 

so ipsius, ad quod non necesse est, ut maior sit. Si enim maior esset 
et excederet, non bene terminaret id ad aequalitatem cuius non re- 
digeretur. 

Sunt autem qui omnem creaturam circumscriptam esse velint 
ac per hoc loco comprehendi, solum vero creatorem incircumscriptum 1 . 

35 Sed hi procedunt <locum> alium locum usque in infinitum habere. 
Nos vero loco comprehendi nil concedimus nisi corpus quantitativum 
vel eius partes ac seeundo substantialia corpora. Neque enim loca 
specialibus donantur substantiis. Unde inTopicis ä Boethius arguit 
nee motum ullum animae esse seeundum locum. Qui vero sane in- 

40 telligunt, quod ait omnem naturam circumscriptam, solum Deum in- 



31-32 redigentur A 35 locum addidi sec. Abael. Dial. I. c: ,utique 
et locus alium locum . . . usque in infinitum haberet' 

» Abael. I. c, p. 184. 2 Boeth., De differ. top. I. III PL 64, 1197 A. 



190 Peter Abaelards Logica .Ingredientibus'. 

circumscriptum esse, non id secundum continentiam loci dicat, sed 
magis id intelligat omnem creaturam certum et definitum esse habere 
et quasi certas essentiae suae moras cognoscere, Deum infinitae omnino 
permanentiae esse nee Ullas eius metas natura cognosci nee vel ra- 
tione comprehendi. 5 

2°0öB Nunc ad literam redeamus». Est, inquit, talium tempus et 

locus, id est de numero continuorum, sicut et tres praemissae conti- 
nuae quantitates. Praesens enim. Prius de tempore probat, quod sit 
continuum, quia scilicet extremitates eius copulantur ad praesens. A 
parte vel a causa. Hoc autem monstrat, cum ait ipsum praesens 10 
continuari ad praeteritum praecedens et ad futurum subsequens, hoc 
est sine intervallo intercedere. Dicit fortasse aliquis, quod sit 
intervallum inter praeteritum et praesens. Oportet enim, inquit, ante 
periisse praeteritum, quam sit praesens. Quippe quamdiu illud fuit, 
istud esse non potest; quod si antequam istud sit, illud perit, oportet 15 
quoddam spatium esse inter praeteritum et praesens, pro quo possit 
dici ,ante.' Sed profecto, si verba proprie aeeipimus, non est verum 
praeteritum tempus prius praeteriisse quam praesens existat, sed hie 
intelligimus post illud huius existentiam statim consequi. 

Rursus de loco repetit, ut probet. Probatio autem fit de conti- 20 
nuatione partium loci. Particulae corporis habent particulas loci sese 
circumscribentes et quasi ambientes. Sed particulae corporis conti- 
nuantur, quare et particulae loci, et aliquid determinant ad eundem 
terminum, id est ad consimilem, ut suprä 1 determinavimus. Vis autem 
huius argumenti est a pari comitanti vel a minori. Minus enim videtur 25 
de particulis corporis, quae quodammodo ambiuntur, quod se contin- 
gant, quam de particulis loci, quae ambiunt. Quod autem particulae 
corporis obtinent particulas loci, praemittit ibi: Locum quendam etc. 
Quod vero particulae corporis continuantur, supponit ibi: quae, scilicet 
particulae corporis, etc. Conclusionem quoque supponit ibi: Ergo et 30 
loci etc. Assignat etiam vim propositionis, cum adiungit: quae, scilicet 
particulae loci, obtinent singulas partes corporis, circumscribendo sci- 
licet eas. Quapropter, quia scilicet partes eius copülant ad communem 
terminum, ergo est continuus. A parte. Ad unum enim summissio 
est illationis. Si quis autem dicat non esse necessarium argumentum 35 
propter partes numeri, nil impedit. Sufficit enim saepe probabilitas. 
Si quis tarnen vim paritatis attendit quam ipse assignat, ubi scilicet 
dicit: et quod particulae corporis obtinent particulas loci et rursus 
quod particulae loci particulas corporis, videtur nil ad numerum perti- 
nere. Saepe enim partes numeri extra partes corporis aeeipiuntur. 40 



16 quidam A 18 hie] hoc A 19 illud statim huius existentiam 

statim A 23 determinat A 
1 Cf. supra p. 189 al . 



2. Die Glossen zu den Kategorien. — De quantitate. 191 

Si quis enim vim minoritatls quam assignavimus, attendat, in eo scilicet 
quod partes loci ambiunt quodammodo particulas circumscribendo, non 
id partibus numeri poterit aptari. Si quis autem quaerat, quare partes 
numeri non continuentur, quando in continuo sunt subiecto, auctoritati 

s cedat, quae rei naturam perspicacius consideravit. quam nos valeamus. 
Qui fortasse unitates non ponebat nisi in rebus disgregatis, in toto 
scilicet homine unam, non in singulis partibus eius, nisi et ipsae 
disgregarentur. 

Amplius autem. Post divisionem quantitatis per continuum te o/L'A 

10 disgregatum quam praemiserat, tractat aliam quae videlicet ponit quas- 
dam earundem quantitatuni quas supraposuit, habere positionem in 
partibus suis, quasdam non. Tria autem necessaria sunt, ut positio 
partium consistat, ut videlicet partes sitae sint alicubi, hoc est in continuo 
subiecto, et permaneant et copulentur. Si vero aliquid horum trium 

15 defuerit, non est positio partium. Sunt autem quatuor de septem 
suppositis quantitatibus positionem habentes, omnes scilicet continuae 
praeter tempus, tres vero non habentes, duae quae discretae erant, 
numerus scilicet et oratio, et una continua, tempus videlicet. Et at- 
tende, quod orationis partes tribus omnino carent quae ad positionem 

20 conveniunt. Quippe nee in continuo sunt subiecto, quia discretae sunt 
particulae aeris, neque permanent neque continuantur. Numeri vero 
partes permanentiam habent, non continuationem temporis e contrario. 
Sic iunge: Egi de quantitatibus ostendendo scilicet, quae continuae 
sunt, quae discretae. Amplius de eisdem monstro, quod aliae constant etc. 

25 In .habere positionem ad invicem' illa tria aeeipe quae distinximus. 
Singulum namque. Vere partes lineae habent positionem, quia sitae 
sunt alicubi et permanent et continuantur. A descriptione scilicet 
habere positionem. Sed quia permaneant, praeterit, quia constans 
erat; vel potest innui, ubi dicit nos habere, unde sumamus hoc, id est 

30 intelligamus et assignemus aliis. Quomodo enim bene assignaremus, 

ubi situm est unumquodque, nisi simul permanent in piano et in 

superficie? Similiter exsequitur positionem partium ceterarum quanti- 

tatum, superficiei scilicet, corporis et loci. Soliditatem, id est solidam 

quantitatem, vocat corpus seeundum tres dimensiones quas habet, 

..." , A , A . , „ , Boetli. 

35 quia scilicet longum et latum et spissum est. In numero autem. Post- «207 A 

quam ostendit, quae habent positionem, ostendit, quae habeant | non. f m 30v 

Aliquam, id est quam particulae eius etc. Aut sit situm, non solum 

dico, quod non poterts pereipere positionem in qua tria coneurrunt, 

sed nee etiam quod sit numerus per partes alicubi, id est in continuo 

40 subiecto, quod tarnen generaliter dici non potest, nisi numeros tantum 

aeeipiamus in rebus disgregatis. Sed neque ea quae, id est non solum 

partes numeri non habent positionem, sed nee temporis, quod statim 



15 depositio A 31 nisi] numeri A \\1 Aliquam] tamquam A 

Ueitr. XXL Libyer, Abaelards pliilos. Schriften. 13 



192 Peter Abaelards Logica Jngredientibus'. 

ostendit a toto. quia scilicet non permanent, vel ab oppositis, quia sci- 
licet sunt non permanentes. Quam quidem oppositionem assignat 
statim, cum supponit: Quod autem etc., ac si diceret: Nulla non per- 
manentiapositionem habent. Sed magis, id est potius ordinem partium 
possumus assignare quam positionem, quia scilicet una pars temporis 5 
aliam praecedit. Sed et de numero similiter potest dici, scilicet quod 
ordinem quendam habeat in partibus vel secundum naturam suam, 
quia scilicet minores numeri maioribus quorum partes sunt, natura- 
ler priores sunt vel etiam secundum putationem no-stram quae na- 
turam sequitur, quia scilicet prius partes computamus quam tota, dum 10 
dicimus: unus, duo, tres. Et ita, scilicet quia hunc ordinem habent 
partes temporis, illum partes numeri. ergo ordinem. A parte ordinis. 
|). 208 A Positionem vero non miilfum, ut ait Boethius 1 , id est non omnino. 
Sed et oratio similiter non habet scilicet positionem in partibus. Quod 
ostendit per inconstantiam partium, sicut iecit de tempore. Sed dictum 15 
est. Quantitas, cum statim perit, resumi non potest sicut aer. Qua- 
propter, quia scilicet non permanent partes orationis, non habent po- 
sitionem. A toto. Siquidem non permanent. Submissio est illationis. 
Alia itaque, quia scilicet istae quantitates quae suppositae sunt, con- 
stant ex partibus habentibus positionem, illae non. Ergo quaedam 20 
constant, quaedam non. A partibus. 

Quaeritur de suppositis divisionibus quantitatis, quae sint. Sunt 
autem continuatio et discretio quasi aeeidentia quantitatis. Unde prior 
subiecti per aeeidentia potest esse. Constare quoque ex habentibus 
positionem et constare ex non habentibus quasi aeeidentia conside- 2-5 
rantur. Quod ideo dicimus, quia quaedam quantitatum suprapositarum 
permanentes non sunt ideoque, sicut earum vera non est essentia, 
ita nee vera in eis sunt aeeidentia. 

De nominibus quoque suprapositis quantitatum quaestio est, 
utrum substantialia sint an sumpta. Et sunt qui velint quinque no- 30 
mina simplicium quantitatum, punctum scilicet, unitas etc., esse sub- 
stantialia et specialia, compositarum vero nomina sumpta vocant, ut 
numerus, oratio etc. Numerus autem sumptum vocant a collectione 
unitatum nee ideo speciale vocabulum esse volunt, quod non habet 
individua una per naturam. Quomodo enim hie binarius, hoc est hae 35 
unitates hominum longa a se remotorum, una res naturaliter esse 
possunt? Dicunt itaque .numerus' hoc nomen sumptum esse a collectione 
et tantundem valere quantum ,collecti', hoc plurale. Sicut enim haec 
unitas illi collecta dicitur, ita hae duae unitates collectae inter se vo- 
cantur. Sed quis est sensus in eo quod istam illi collectam dicunt, 40 



14 scilieet] sed A Quod] quam A 2(i Quodl quasi A 30 sub- 

stantia A 

i Boeth. /. c, p. 2US A. 



2. Die Glossen zu den Kategorien. — De quantitate. 193 

quid est hanc esse collectam illi et quo est collectaV Quod si esse 
collectam illi est esse, tum ea in una natura vel in uno composito 
profecto et quaelibet eiusdem individua similiter collecta dicuntur et 
ita hi homines vel quaelibet collectiones dicentur collecta ex adia- 
5 centibus scilicet collectionibus, ita quidem ut in infinitum collectiones 
collectionibus adiaceant. Quod si et collecta sint profecto et numerus 
diceretur, quippe hoc loco numerus idem accipitur in significatione 
quam collecti, nisi forte dicatur numerus non dicere simpliciter col- 
lecti, sed collectae unitates, hoc est affecta collectione unitatum, sicut 

iü et populus quod sumptum est, non däcit simpliciter aggregata, sed 
potius affecta aggregatione tot hominum, alioquin lapides aggregati 
populus dicerentur. Similiter et binarius et ternarius haec nomina 
sumpta esse volunt a collectionibus duarum <vel> trium unitatum et 
pluralia similiter esse in significatione. Sed quod habeant singulare 

15 saltem in natura, nescio, quam rem universalem significare queant, 
nisi forte dicatur esse eius singulare collectum ex numero duarum 
unitatum; talis etenim collectio quiddam vere diceretur, sicut et homo 
albus. At vero si numerus vel binarius vel ternarius sumpta sint a 
collectionibus quae quantitates non sunt, profecto per haec nomina 

2u collectiones, non quantitates praedicantur. Quomodo ergo Aristoteles 
in sequentibus 1 ostendet quantitates non comparari per hoc quod 
non dicitur magis vel minus numerus? Non enim, si hoc diceretur, 
quantitas praedicaretur, quae non comparatur, sed collectio. Dicimus 
itaque .numerus' hoc nomen substantiale esse, non sumptum atque 

25 idem valere quod unitates, hoc plurale, et binarius vel ternarius, in- 
feriora eius, esse substantialia numerorum nomina, non sumpta, a 
quibus duo vel tria sumpta sunt. In quibus quoque nominibus in se- 
quentibus docebit quantitates non comparari, de quo plura supra 2 
docuimus. Hoc quoque nomen oratio, in quo volunt significari cempo- 

30 sitos tantum tenores substantialium orationuin, sumptum esse volunt, 
non speciale, pro eo scilicet quod quantitas subiecta, quae non simul 
tota subsistit, una res per naturam non sit atque ideo una naturaliter 
individua non contineat, ut species dici possit. Sed mirum est, quo- 
modo in veritate magis sumptum vocent hoc nomen oratio quam spe 

35 ciale. Quomodo enim formam aliquis ponere poterit in re quae non 
est? Sed fortasse dicetur secundum hominum acceptionem, non se- 
cundum rei veritatem sumptum dici ex proprietate quadam, quod nee 
nos contradieimus. Similiter et de tempore, quando compositorum 
tantum nomen sumunt, secundum hominum acceptionem fortasse di- 

4i» cetur, sed illud impedire videtur quod et ipse in sequentibus ostendet 



15 queat A 23 comparatur] praedicatur A 33 possint A 35 ali- 
quam A 36 hominum | horum A 

1 Bocth. I. c, p. 215 C. 2 Cr. supra p. 169,70. 

13* 



Boeth. 
P.209A 



194 Peter Abaelarcls Logica Jngredientibus'. 

quantitatem non comparari per hoc quod non dicitur tempus aliud 
alio magis. Unde ubique substantiale nomen temporis accipimus, sicut 
et nomen substantiae vel corporis tarn in designatione hominis totius 
quam singularum partium eius. Quippe sicut substantiale corpus di- 
versa non dicit, sive sit nomen partium sive compositorum, ita nee 5 
diversa tempus notare videtur. Linea vero vel ceterorum composi- 
torum nomina, quae una naturaliter videntur. specialia bene videntur. 
Proprie autem. Tractatis duabus propositis divisionibus ostendit 
in eis concludi ea quae proprie videntur quantitates, ideoque ostendit 
quaedam proprie principaliter dici quantitates, quae inde ex propria 10 
natura in se ipsis quantitates sunt, quaedam seeundum aeeidens, non 
videlicet ex se, sed potius ex quantitatibus comitantibus eas vel di- 
mensionibus quae insunt per quantitates. Sic iunge: Ea quae superius 
posui, quantitates dieuntur et proprie haec sola. Sed si hoc ad compo- 
sitas quantitates referamus, quas solas in divisionibus comprehendit, 15 
quid dicemus de simplieibus? Num et simplices quantitates dieuntur 
et etiam magis proprie? Sed fortasse illud ,sola' ad exclusionem 
eorum tantum oppositorum ponitur quae in partibus earum non conti- 
nentur, sicut et quando dieimus: ,solus Socrates est in domo', licet 
partes eiüs non sint Socrates, tarnen ad exclusionem earum ,solus' 20 
non ponitur. Sed si bieubitatio quantitas sit diversa quidem a linea, 
quid dicemus? Fortasse sie facilius solvemus: hae solae, id est ea sola 
quae sunt de natura istarum, id est mensurae sicut istae. Ad haec 
enim. Reddit causam, quare dixerit alia ab istis quantitates dici quo- 
quomodo, quia scilicet nos alia vocamus quantitates respicientes ad 25 
haec, id est ad veras quantitates, respectu quarum alia dieuntur, vel 
respicientes ad veras quantitates, ita scilicet ut gratia istarum illa 
quantitates dicamus. Ut multum, hoc est sicut album dicitur multum 
ex adhaerente quantitate, ita et quantitas album potest esse sive al- 
bedo sive subiectum corpus. Et motus multus, quia scilicet multum 30 
est tempus per quod durat. Neque enim. Vere dieuntur quantitates 
seeundum aeeidens, quia non seeundum se, id est proprie ex propria 
natura. Ab immediatis, cum alterum constet. Et hoc est: nulluni ho- 
rum modo praemissorum per se quantitas dicitur, neque scilicet album 
neque actio neque motus, sed videntur gratia alterius, ut actio se- 35 
eundum hoc quod annua dicitur ex tempore per quod durat, hinc 
etiam quodammodo quantitas appellatur. Et hoc est: si quis assignet, 
id est determinet, quanta sit actio, seeundum tempus id faciet dicens 
eam annuam esse vel quo alio modo assignans eam sie, scilicet se- 
eundum aliquod temporale vocabulum dicens vel menstruam vel diurnam. 40 
Quanta enim. Vere seeundum superficiem determinabitur album, quia 
hoc modo, quod scilicet dicet tantum esse album, quanta erit super- 

20 sint non A 22 quid] quam A 41 Quanta Boeth. C ... ita A. 



2. Die Glossen zu den Kategorien. — De quantitate. 195 

ficies. A parte determinandi. Quare solae. Quandoquidem aliae res 
non dicuntur proprie quantitates, ergo illae solae quae supra positae 
sunt. Ab immediatis, et exponit ,proprie' per .seeundum se'. Boeth 

Quantitati. Postquam novissime determinavit, quae res proprie p.210B 

5 quantitates dicantur, quae non, redit ad proprie quantitates et eorum 
propria perquirit et ponit hie talem communitatem quae omnibus quL- 
dem quantitatibus convenit, sed non solis, scilicet non esse contrarium 
nee negat quantitates non suseipere contrarias res, cum | dicatur lenis f. 3!)r 
vel aspera superficies a lenitate et asperitate, quae sunt contraria 

10 nee quantitates in suseeptione contrariorum quodammodo dici contraria, 
sed negat eas in natura suae essentiae maxime sibi adversari. Sic 
iunge: Dicta sunt plura de quantitatibus. Amplius dico de eis, quod 
scilicet quantitati etc. In deänitis enim. Bene dico quantitati nil 
esse contrarium, quia hoc verum est in quantitatibus definitis et in 

15 indefinitis. Definitas, id est certas omnibus. quantitates vocat de quibus 
constabat apud omnes, quod quantitates essent. Indefinitas vero dicit 
quasdam dimensiones, quae scilicet mediantibus quantitatibus veniunt 
atque ideo videbantur. De quibus quidem nondum definitum erat, an 
quantitates dici deberent. Locus a causa vel a partibus seeundum 

20 opinionem eorum qui haec quoque quantitates putabant. Manifestum 
est, quoniam nullum contrarium est in definitis, id est inter definitas 
quantitates nullum contrarium continetur. Ut bieubito, id est bicu- 
bitae lineae. Vel alicui talium, id est verarum quantitatum. Nisi 
quis multa. Dixi quantitati nil esse contrarium et nullus id contra- 

25 dicit, nisi aliquis forte dicat ista quae reputat quantitates, esse con- 
traria, scilicet magnum et parvum et multum et exiguum. Et hoc est: 
nisi quis dicat multa paucis esse contraria, id est multitudines pauci- 
tatibus, vel etiam de subiectis legamus. Ubi enim subieeta istorum 
non sunt contraria in suseeptione istorum, nee ista in se contraria 

so sunt. Horum autem. Per ista videtur quantitas suseipere contrarie- 
tatem, sed non facit. Hoc [est] duobus modis ostendit, vel quia scilicet 
non sunt quantitates vel quia non sunt contraria. Et hie ineipit osten- 
dere, quod non sunt quantitates, per hoc scilicet quod sunt ad aliquid, 
postea ostendet, quod non sunt contraria. Nihil enim. Vere sunt ad 

35 aliquid magnum et parvum, quia seeundum ea referuntur subieeta. 
A pari. Et hoc est: nulla res per se, id est sine respectu alterius 
dicitur magna, sed potius refertur, id est respicit, ad aliquid per ma- 
gnitudinem. Quod ostendit in effectu vocabulorum, cum ait, quod 
mons dicitur parvus et milium magnum. Et respectu quorum, supponit: 

m Mons quidem respectu eius rei, quae est sui generis, id est respectu 
alterius montis, qui similiter mons est, et milium respectu alterius 
mihi. Ergo ad aliud. Quandoquidem magnum et parvum referuntur 
in istis, id est in monte etmilio, ergo referuntur, quod sie dicit: Eorum 
relatio spectat ad aliud, hoc est sunt relationes speetantes ad aliud. 



196 Peter Abaelards Logica .Ingredientibus'. 

Nam si. Vere si referuntur, in istis referuntur, quia si non referuntur, 
non referuntur in isti&. A descriptione consequentis. Pro hae autem 
consequentia ponit eius parem, hanc scilicet: si per se dicuntur, id 
est sine relatione, numquam mons etc. Rursus quidem. Iterum 
ostendit relationem inter multitudinem et paucitatem, cum videlicet 5 
ait: in uno vico plures homines esse quam alio vico et in una eivitate 
paucos respectu eorum qui sunt in alia eivitate. Potest autem quaeri, 
multitudo cum relatio sit, utrum genus sit vel species vel individuum. 
Sed neque genus videtur neque species, cum non habeat individuum 
unum naturaliter, quippe ut numerus, ita et multitudo ex discretis 10 
rebus est. Individuum autem esse non potest nee multa simul indi- 
vidua, cum de pluribus singillatim dicatur. Quippe haec multitudo est 
multitudo et similiter illa. Sed fortasse una res per naturam esse 
poterit, quaecumque operatione naturae est, etsi in discretis sit rebus. 
Amplius bieubitum etc. Idem probat, quod scilicet magnum et parvum 15 
non sunt quantitates, sed alia via, per hoc scilicet quod haec nomina 
magnum et parvum non sunt de quantitativis nominibus, id est quanti- 
tates significantibus. Ab effectu. Quod autem non sint quantitativa, 
probat removendo singula quantitativa, bieubitum scilicet, trieubitum 
et alia. Quod autem non sint [ad] aliquid istorum, probat tali syllo- 20 
gismo: Ista omnia significant quantitatem. Ethocestibi: Bieubitum etc. 
Sed magnum et parvum non significant quantitates, quod est ibi: 
Magnum vero. Sed potius significant ad aliquid, id est relationem, 
quare non sunt aliquid istorum nominum, vel bieubitum scilicet vel 
trieubitum etc. Hanc conclusionem extra, quia nimis aperta erat. 25 
Loco cuius ponit aliam per consequens, sicut Tullius 1 praeeipit, ac 
si diceret: quia non sunt quantitates seeundum significationem, ergo 
sunt ad aliquid. Ab immediatis vel ex novissime dicto inferatur a 
pari sie: quia spectat ad aliud, ergo sunt ad aliquid. 

Occurrit autem hoc loco quaestio, cum dicit bieubitum signifi- 30 
care quantitatem et magnum et parvum significare <ad aliquid>, quo- 
modo significare aeeipit, utrum scilicet determinando circa subiectum, 
sicut sumpta faciunt, vel nominando. Sed profecto magnum et parvum 
proprie quantitates nominant sicut bieubitum. Quod si dicatur per 
determinationem ut sumpta, non videtur verum, seeundum eos scilicet 35 
qui bieubitationem, a qua sumptum bieubitum, nolunt esse quantitatem. 
Sed forte dicetur hoc loco bieubitum nomen esse substantiae sumptum 
a bieubita linea. 

Amplius sive. Superius ostendit quantitatem non habere contra- 
rietatem per magnum et parvum, quia scilicet quantitates non sunt. 40 
Ostendit et alio modo, per hoc scilicet quod sive concedantur quanti- 



10 ex] et A 17-18 quantitatibus A 28 dico A 
1 Vf. supra p. 177 3S . 



2. Die Glossen zu den Kategorien. — De quantitate. 197 

tates sive non, ipsa contraria non sunt. A causa. Et hoc est: Amplius, 
id est: adhuc idem ostendo, scilicet quod quantitati nil est contrarium, 
per ista, quia scilicet sive aliquis ponat, id est concedat, etc. Quod 
enim. Vere non sunt contraria, quia nulla multa sunt contraria. A 

5 toto. Et hoc est: quod non est sumere per se, id est quod non con- 
tingit per se intelligi, sed respectu alterius, id est quod est relativum, 
quomodo etc., ac si dicat: nullo modo Amplius si erunt. Ostendit, 
quod non sunt contraria, directa ratiocinatione. Qstendit idem in- 
directa, ducendo scilicet ad inconveniens, si aliquis concedat ea esse 

io contraria, ad hoc scilicet quod contraria sunt in eodem et quod eadem 
res sit sibi ipsi contraria, in susceptione scilicet contrariorum, quod 
quidem inconveniens idem est in sensu cum priori. Sed fortasse ideo 
verba commutat, quia magis haec verba abhorret adversarius, quod 
scilicet eadem res sit sibi ipsi contraria, quam quod eadem res susci- 

15 piat contraria. Sic lege: Amplius, id est adhuc probo, quod non sunt 
contraria sie: aut sunt contraria aut non sunt. Sunt, inquit adversa- 
rius. Inde Aristoteles sie arguit inconveniens: si sunt contraria, 
continget eandem rem suseipere contraria etc., cum hac scilicet in- 
stantia quod eadem res suseipiat magnum et parvum, quam quidem 

20 instantiam statim supponit dicens: Contingit enim. Et est causa 
commendatio consequentiae praecedentis. Est enim. Vere eadem 
res simul est magna et parva, quia respectu istius et illius. Apartibus. 
Quare idem, quia scilicet idem suseipit magnum et parvum, ergo idem 
suseipit contraria. A parte contrariorum, non seeundum rei veritatem, 

25 sed seeundum opinionem. Sed nil est. Assumit destruendo conse- 
quens, ut postea destruat antecedens praemissae consequentiae dicens: 
Sed nil suseipit simul diversa contraria. Quod ostendit a partibus 
contrariorum dicens: Nam yiullus simid etc. Et eadem sibi. Aliud 
consequens ponit, ut utrisque simul destruetis destruat antecedens, 

so scilicet magnum et parvum esse contraria. Sic iunge: et rursus si 
magnum et parvum sunt contraria, contingit easdem res sibi ipsi esse 
contrarias, in susceptione scilicet contrariarum rerum. Falsa est, dicet 
aliquis, consequens, immo vera dicit Aristoteles, quia ita est in re, 
ut ipsa dicit. A causa. Et simul ad evidentiam apponit instantiam, 

35 quod scilicet idem simul est magum et parvum. Sed impossibile. 
Sicut destruit primum consequens, ita facit et seeundum, quibus de- 
struetis destruit antecedens ita: Non est igitur. Locus a destruetione 
consequentium. Neque eadem ratione multum exiguo, quia scilicet 
similiter eadem et multa et pauca diversis respectibus. Notandum 

4u de consequentiis praemissis, quod non est curandum, si non sint, dum- 
modo sint probabiles ei cum quo sermo conseritur. Attende etiam, 
quod non videtur hoc inconveniens ad quod Aristoteles ducit, si 

19, 20, 34 eonstantia 40 sij sive A. 



198 Peter Abaelards Logica Jngredientibus'. 

pensemus qualiter in eodem contraria, constituat, diversis scilicet re- 
spectibus. Eadem namque res videtur diversis respectibus contraria 
suscipere, quia iniquus et bonus est ex Deo et malus ex se. Sed 
profecto contraria in respectu non conveniunt. Non enim albus dici- 
tur vel niger respectu alicuius nee similiter ex ullo contrario respectus 5 
inest, sed tantum ex relativis, quae contraria esse non possunt. Dicimus 
itaque quod cum dicitur impius malus, non in eo malitiam, quae con- 
traria est bonitati, ponimus, sed idem sentimus ipsum in se babere 
quod malum est, Vitium scilicet. Sed opponitur. quod si Vitium 
fundetur in eo qui bonus est, oportet et malitiam vitii in ipso fundari. 10 
Et fortasse non est inconveniens, si diversa contraria ab eodem | susten- 
tantur, sed non idem informant 1 . Possumus etiam dicere, quod contra- 
rium proprie nomen est rerum, quandoque et vocum gratia signi- 
ficationis. Quando autem nomen est rerum sicut hie aeeipit Aristo- 
teles, omnino impossibile est contraria esse in eodem. Quando autem 15 
bonus et malus contraria genera dieuntur, id de voeibus intelligi 
potest. Voces autem duobus modis contrariae dieuntur, quaedam 
magis proprie, scilicet quae significant tantum res contrarias, quaedam 
minus, per adiunetionem scilicet contrariarum vocum, ut castitas et 
luxuria haec vocabula bene seeundum significationem contraria di- 20 
euntur, seeundum hoc etiam sumpta castum et luxuriosum. Haec 
autem genera, virtus et Vitium, per adiunetionem contrariarum vocum 
dieuntur contraria, quarum scilicet significationem continent. Similiter 
bonum et malum, haec nomina, pro virtute et vitio aeeepta per ad- 
iunetionem contrariorum inferiorum quodammodo contraria dieuntur. 25 
Aristoteles autem de voeibus contrariis hie non agit, cum negat 
contraria in eodem esse, sed de rebus contrariis, quae nullo modo 
in eodem esse possunt, <sicut> virtus et Vitium quae in eodem sunt, 
non tarnen ideo res contrariae sunt in eodem. Non enim quaelibet 
quae sunt virtus et Vitium, sunt contraria. 3U 

*12C Maxime autem. Postquam ostendit quantitatem non suscipere 

contrarietatem per magnum et parvum, dicit maxime videri inesse 
contrarietatem quantitati per locum, quia scilicet maxime videntur loca 
inter se contraria esse propter quandam videlicef definitionem de 
contrariis datam, quae eis bene aptari videbatur, quam ipse statim 35 
supponet. Sic iunge: Contrarietas videtur quodammodo inesse quanti- 
tati circa magnum et parvum, hoc est per magnum et parvum, sed 
maxime circa locum, cum tarnen similiter verum non sit de locis sicut 
nee de magno et parvo. Sursum enim. Vere circa locum, quia circa 
superiorem et inferiorem. A partibus. Et hoc est: suvsum ponunt 40 
contrarium ad deorsum, id est superiorem locum ad inferiorem Locum 
qui in medio est dicentes deorsum, hoc est vocantes inferiorem locum. 



28 Vitium sint quae A. 

1 Cf. supra p. 1611— a ; 163 *>. 



2 Die Glossen zu den Kategorien. — De quantitate. 199 

qui est in medio mundi, sicut est medium punctum terrae. In omni 
enim rotundo id quod medium est, infinitum est, et quare ista vocent 
contraria, ponit, eo scilicet quod maxima distantia spatii sit inter ip- 
sum medium et fines mundi, quae sunt superiora. Videntur autem. 

6 Non solum dicunt ista esse contraria, verum etiam, ut hoc probent, 
proferunt quandam definitionem contrariorum, quam quodammodo his 
assignant, ut contraria esse monstrent. Ab his, id est secundum na- 
turam distantiae istorum, componunt definitionem cetera quoque con- 
traria continentem, quae considerant his similia esse in distantia. Quae 

iü enim,. Vere definitionem proferunt, quia istam. A parte. Et hoc est: 
Nam determinant, id est definiunt, esse contraria illas res scilicet quae 
multum ab invicem distant sive in oppositione suae naturae sive etiam 
multitudine spatii. Res illas dico eorum, id est de nuraero eorum, 
quae sub eodem sunt genere. Nolebant enim umquam sub diversis 

i5 generalissimis aliqua inter se contineri contraria, sed semper in eodem 
esse, quod quidem verum est iuxta illud Aristotelis 1 : Si ex contra- 
riis unum fuerit quäle etc. In hoc autem vehementer errabant et 
manifeste, quod secundum spatii distantiam contraria pensabant ut 
videlicet hanc rem Uli contrariam dicerent, quia magno spatio ab eo 

20 remota erat. Possent enim ipsas quoque substantias vel quorumlibet 
res praedicamentorum hac ratione contrarias appellare. Nam sub- 
iectae substantiae superiori et inferiori loco a se etiam toto spatio 
remotae sunt, quanto loca ipsarum. Ipsae etiam extremae partes firma- 
menti maiori spatio a se dissident et loca earum quae utraque supe- 

25 riora sunt, in eo tarnen ipsi superiorem locum alii superiori contra- 
rium dicebant, cum magis secundum rationem eorum contraria vi- 
dentur. Unde Aristoteles hanc eorum opinionem ita quasi aperte 
falsam et omni ratione destitutam praeterit, ut non destruere curaret, 
cum ex toto supervacuum putaret refeilere, ideoque per se ipsum ap- 

30 paret frivolum, si non videtur. 

Aliam ponit quantitatis communitatem, quod videlicet nomina 
non habent sua, scilicet proprie, quae comparentur, sive sint sub- 
stantialia quantitatum nomina, ut est numerus, sive sint sumpta a 
quantitatibus. Sic iunge: Quantitas videtur quodammodo contrarie- 

35 tatem suscipere, sed non videtur in suis nominibus suscipere magis 
et minus, hoc est habere nomina, quae in comparatione magis vel 
minus suscipiant. Neque enim. Vere non habent in suis nominibus « 213C 
comparationem, quia neque <in> sumptis neque in substantialibus. A 
partibus per bicubitum, quod sumptum est a bicubita linea vel a bicu- 

io bitatione, quae fortasse est quantitas. Et per ,tria' habemus de sumptis, 
per , numerus' et ,tempus' de substantialibus. Sic lege: Aliud subiectum 
non dicitur magis bicubitum alio subiecto. Neque in nnmero, id est 
in hoc nomine numerus, similiter comparatio contingit. Ut. fernarius 



1 Boeth., In Caley. I. c, p. 2."iü A. 



200 Peter Abaelards Logica .lngredientibus'. 

non dicitur magis numerus quinario. Neque enim. Vere substantiale 
nomen numerorum non comparatur, quia neque sumpta a numeris. 
A maiori. Magis enim de sumptis videretur quam de substantialibus. 
De sumptis autem ostendit per ,tria\ quod sumptum est a ternario, 
cum ait: aliqua tria non dici magis tria quam alia tria. Net in his, 
id est in nominibus suprapositarum quantitatum, magis et minus pro- 
ferunt in comparando. Quare quantitas. Quandoquidem quantitas 
neque in his neque in Ulis nominibus suis comparatur, ergo non compa- 
ratur in suis nominibus. A partibus. 
Boeth. Proprium autem. Duas communitates quantitatibus assignavit, sei- 10 

licet non suseipere contrarietatem vel comparationem, quarum nulla fuit 
proprie proprium, quia scilicet non conveniebant solis. Unde nunc 
tandem apponit eam quae porprie proprium est, per quam maxime 
quantitatem queamus cognoscere, quae quidem est: dici aequale vel 
inaequale. Nil enim proprie aequale vel inaequale dicitur nisi quanti- 15 
tas. Si enim quandoque etiam substantiae vel aliae res dicantur ae- 
quales vel inaequales, gratia quantitatum dicitur neque cum dicitur 
hie homo aequalis illi, videtur aequalitas praedicari, sed aequalis 
quantitas poni. Maxime proprie dicit, id est proprie proprium. Quod 
autem sit proprie proprium probat a descriptione, quia scilicet con- 20 
venit omni quantitati et soli. Quod autem omni, habemus hie: Singu- 
lum enim. Quod soli, ibi: In ceteris vero, ut corpus quantitativum. 
In ceteris vero. Postquam ostendit omnibus convenire, ostendit solis. 
Non multum, id est non proprie. Nam. Ostendit in parte, quod ea 
quae non sunt quantitates, non dieuntur aequale vel inaequale, quia 26 
affectio vel albedo. Affectio nomen est qualitatum primae speciei qua- 
litatis, earum scilicet quae per applicationem veniunt. Quare, quia 
scilicet convenit omni et soli. A descriptione proprii. 

De relativis. 

B< 9ißit ^ utiQuid vero. Post quantitatem statim ad aliquid traetat 30 

multis de causis, tum quia posita quantitate in aliquo maius vel minus 
statim ex ea contingit, quod ad relationem pertinet, quippe magnum 
et parvum relativa sunt, tum quia in quantitate relationis naturam 
frequenter induxit, cum de magno et parvo disputaret, tum etiam 
ante quaJitatem ad aliquid traetat, quia magis similis est relatio quanti- sb 
tati quam qualitas. Quantitas quippe neque contrarietatem suseipit 
neque comparationem, qualitas vero frequenter utrumque habet, re- 
latio, cum rarissime compararetur sicut magnum est parvum, omnino 
contrarietate caret. Accipitur diversis modis hoc nomen ad aliquid 1 . 



12 non] v A 26 quantitatum A 

1 Abael., Dlalect. I. c, p. 201. 



2. Die Glossen zu den Kategorien. — De relativis. 201 

modo scilicet generalissimum nomen omnium relationum tantundem 
valens quantum relatio, cuius in sequentibus 1 Aristoteles defi- 
nitionem ponit. Modo nomen est fundamentorum relationum, sumptum 
scilicet a relatione, generalissimo; unde dicit Boethius 2 , quia Socrates 

5 in quantum pater est, ad aliquid est, id est formatus relatione. Nee 
non etiam nomen eorum nominum quae a relationibus sumpta sunt, 
veluti istorum ,pater, filius' et aliorum, nee non etiam seeundum prio- 
rem definitionem, quam ponit Aristoteles et emendat postea, 
quae teste Boethio ;j creditur esse Piatonis, aeeipitur hoc nomen 

io ad aliquid in designatione omnium nominum, quae hoc ipsum quod 
sunt, conversim ad alia assignant, ut ala quoque ad alatum, remus 
ad remiturn. 

Modus autem traetandi hie est, quod prius traetat relativa 
seeundum eam deiinitionem quae a Piatone data esse creditur, osten- 

15 sisque inconvenientibus quae ex ea sequuntur, si quis eam concedat 
sufiicientem esse, corrigit eam ponendo suam ac demum proprietatem 
supponit, quae omnibus et solis veris relativis convenire videtur. 

Nunc literam insistamus. Nota singula verba. ,Ad aliquid' 
nomen est compositum, cuius vis ex ipsa compositione tarn rerum 

20 quam vocum proprietatem bene videtur exprimere. Exponitur autem 
haec definitio in designatione vocis sie: Talia, scilicet vocabula, 
dieuntur, seeundum significationem scilicet relationum, quaecumque 
dieuntur aliorum, id est assignabilia sunt ad alia per genetivum vel 
quonwdolibet aliter, sive scilicet per alium casum sive scilicet per 

25 praeppsitionem; simile enim per dativum assignatur, diseiplinatum per 
ablativum, magnum per praepositionem. Hoc ipsum quod sunt, id 
est in propria voce qua subiciuntur, praedicata assignant. Si enim 
dicatur bos hominis possessio, haec assignationis construetio ad re- 
lationes <non> pertinet, quia nomen bovis ad nomen hominis in se 

30 ipso non assignatur, sicut si id diceretur: ,bos hominis bos', sed per 
aliud nomen quod est possessio, construetio fit nee seeundum alios 
relativorum proprietatem exigebat. Bene autem dixit talia pluraliter, 
non tale, demonstrans scilicet relativorum naturam in pluralitate consi- 
stere, quod et compositio huius nominis quod est ,ad aliquid', quo- 

35 dammodo innuit, in quo etiam plurali ,in unam assignationem' oportet 
subintelligi. Non enim quod remus dicitur navis remus, sufficit ad 
hanc quoque nominum relationem quam hie aeeipit, quia non potest 
| servari conversio. Tale est ergo quod ait: talia dieuntur ad aliquid f. 27r 
quae mutuo dieuntur etc. Et nota, quod cum ait: .dieuntur'. voces 



5-6 Nee non] Nunc A 11,27 assignantur A 25 similiter A 28-29 re- 
lationis A 

1 Boeth., In Categ. I. c, p. 285 A. 

2 Boeth. L c, p. 220 D. •' Boeth. /. c, p. 217 C. 



202 Peter Abaelards Logiea Jngredientibus'. 

quarum proprie dici est, intellexisse se innuit et hoc loco relationem 
quantum ad constructionem sese accipere, qui etiam secundum con- 
structionis diversitatem dixit aliorum vel aliter. Nam quantum ad 
rerum naturam quae est diversitas relationis inter magnum et parvum. 
quae per praepositionem referuntur, et inter patrem et filium, quae 5 
per genetivum? Ut malus, id est hoc nomen ,maius' refertur per 
ablativum. Aliquo enim. Vere refertur, quia per ablativum. A parti- 
bus. Et duplum, hoc nomen scilicet, dicitur alterius, id est refertur 
per genetivum. Alicuius enim. Vere refertur, quia per genetivum. 
91SB A parte. Similiter autem et [in] alia, quaecumque scilicet sunt vere 10 
relativa, <ad> hoc ipsum quod sunt, referuntur. Hoc ideo dicit, quia vult 
transiread non vera relativa dicens: At vero, hoc est: non solum supra- 
posita quae vera sunt relativa, dicuntur ad aliquid secundum hanc 
definitionem, verum etiam ista: habitus pro habere generalissimo po- 
nitur, positio pro situ, et dicitur habitus habentis rei habitus, positio 1^ 
positae rei positio. Boethius 1 tarnen accipit habitum, quem Aristo- 
teles cum descriptione ponit, sub prima specie qualitatis, et est ha- 
bitus quod firmiter habetur et ad habens firmiter refertur. Haec enim. 
Vere sunt relativa, quia hoc ipsum quod sunt dicuntur aliorum, quae 
iterum ad ipsa referuntur et non aliter, nisi scilicet per genetivum. 20 
„ . A parte. Habitus enim. Vere supposita referuntur, quia et habitus 
p. 219C e * aua - A partibus. Ad aliquid ergo sunt. Quandoquidem ista sunt 
ad aliquid, quae hoc ipsum quod sunt, aliorum dicuntur, ergo omnia 
alia quae idem habent, sunt similiter ad aliquid. A simili. Vel quo- 
modolibet aliter. Non solum illa quae referuntur per genetivum, sed 25 
etiam quomodolibet aliter, quod etiam addit, ut exemplificaret, sicut 
in magno apparet, quod refertur per praepositionem. Et nota, quod 
hoc non est exemplum de constructione relationis, quippe hoc ipsum 
quod est, non dicitur, quippe mons est subiectum, magnum praedi- 
catur, sed est exemplum de quadam assignatione relativi per praedi- so 
cationem. Magnum enim. Commendat exemplum de magno, quia 
scilicet relativum est. A causa. Et simile. Exemplum est de his 
quae non referuntur ad aliud, sed ad se ipsa assignantur. Quae tarnen 
non videntur sub praemissa definitione includi, in qua dictum est 
.aliorum'. Sed ,aliorum' generaliter pro ,aliquorum' posuit. Et omnia 35 
talia, scilicet quae etiam ad se referuntur, ad aliquid dicuntur. Est 
autem. üstendit positionem generalissimum esse ad aliquid, nunc per 
positionem supponit species eius ad aliquid dicens: Positio, hoc nomen, 
ad aliquid est, gratia scilicet significationis secundum opininionem, 



7 per] ad A Aliquos A 9 per genet. 1 ] ad ablativum A aliquis A 
10 in om. Boeth. 12 non - in A deletum est 35 posuit] possint A 3ti ad 
aliquid dicunturl aliquid dicuntur A 36-37 Est] sunt Boeth. 

1 Boeth. /. c, p. 218 C. 



2. Die Glossen zu den Kategorien. — De relativis. 203 

sed decubitus et statio et sessio, res scilicet horum nominum, sunt po- 
siliones, res videlicet huius nominis quod est positio. Unde apparet, 
quod haec nomina specialia seeundum significationem sint ad aliquid. 
Iacere autem. Quia stare et statio, hae voces. sedere et sessio vel 
5 recumbere, id est iacere, et aceubitus, hie consimili significatione vel 
forma etiam vocis eadem penitus videri possent, dat differentiam inter 
eapersubiectionem praedicationis, quia videlicet sessio positioni suppo- 
nitur, sedere vero non, quia est sumptum a sessione, et hoc est: sessio 
est positio quoque; sedere, id est persona sedens, quae scilicet sessione 

10 affeeta est, non est ipsa positio, sed denominative dicitur a positione, 
quia scilicet nomen habet hoc quod est sedens, denominativum a 
sessione. Similiter de ceteris, id est iacere et stare dicendum est. 
Et notandum, cum iacere ab aceubitu denominative non dicatur apud 
nos, apud Graecos fortasse denominatio erat in illis <quae> pro istis 

15 aeeipiuntur. Poterit fortasse dici, quod denominativum large hoc loco 
aeeipit pro sumpto. 

Videtur autem Aristoteles huic expositioni in sequentibus 
contrarius esse, ubi scilicet ait 1 : dictum est de situ in his quae ad ali- 
quid sunt, quia denominative a positionibus dicitur. Hie enim Aristo- 

20 teles dicere manifeste videtur ipsos situs, id est positiones, dici deno- 
minative a positionibus. Nos vero ipsas substantias iacentes, stantes, 
sedentes dicebamus dici denominative a positionibus quae sunt situs. 
Unde quid am coacti auetoritate Aristotelis haec nomina positio, 
statio etc., aequivoce sumunt in designatione quarundam qualitatum 

25 adiacentium sitibus, a quibus videlicet qualitatibus ipsi situs dieuntur 
denominative, iacentes, stantes, sedentes. Et tunc planum est, quod 
Aristoteles ait in sequentibus, ipsos situs dici denominative a 
positionibus, qualitatibus, et cum praemittitur: , statio, sessio sunt po- 
sitiones, positio vero ad aliquid est', de qualitatibus agitur, cum autem 

30 supponitur , iacere, aecumbere' etc., de sitibus agitur per sumpta a 
qualitatibus. At vero necessarium nobis non videtur propter auetori- 
tatem Aristotelis salvandam tot significationes nominum fingere nee 
quisquam sensus in eo apparet, quod sedere vel statio ipsum situm 
dieimus, sed tantum substantiam, ipsum scilicet hominem. Unde priorem 

35 expositionem omnino retinentes dieimus Aristotelem non dixisse 
situs denominari a positionibus, sed hoc tantum quod de situ in ,ad 
aliquid" locutus est et ubi, assignat breviter repetens eadem verba 
quae ibi posuerat dicens, quia denominative a positionibus dieuntur, 
iacere scilicet et stare et sedere, hoc est substantia iauens etc. Quia 

4o enim semper hie breviloquus fuit praetermisso subiecto propositionis 
per ea quae apposuit, ipsum quoque innuit et ubi dixit substantias 



f> consimilem significalionem vel formam A 9 personae A 
1 Roeth. I. c, p. 262 B. 



204 Feter Abaelards Logica Jngredientibu 

denominari a sitibus, de substantiis simul et sitibus egit. ßoethius 
autem in Commento 1 : ,Cum positio in quantum sit ad aliquid et sint 
eius species relativae — sessio enim et statio relativa sunt — sedere 
et stare nulla relatio est. Omnis <autem> denomihatio non est idem 
quod est ea res <de> qua denominatur, ut grammaticus non est gram- 5 
matica de qua denominatus est. Quocirca sedere, si de sessione et 
stare de statione denominativum est, sessio vero et statio relativa 
sunt, sedere et stare quae a relativis denominata sunt, relativorum 
genere non tenentur et universaliter quicquid ex quibuslibet positio- 
nibus denominatur. ilhid non ad relativa, sed ad praedicationem quae iu 
est ubi quae eadem situs dicitur, reduci potest.' Quae quidem verba 
quaestionem generant. Cum enim dicit positionem etc. relativa esse, 
quomodo verum est, ut non similiter relativa dicantur ea ad quae re- 
feruntur, positum scilicet et sedens etc.? Quippe istis quoque sicut 
illis supraposita definitio relativorum convenit, secundum quam et 15 
ista sicut illa relativa dici convenit, cum neutra proprie relativa di- 
cantur. Dicimus itaque eum hoc loco aliorum sententiam potius in- 
duxisse quam suam, qui videlicet putabant Aristotelem innuisse 
per hoc quod dixit ista denominari a positionibus, ea non debere dici 
relativa. 20 

D.220C Tuest autem. Praeposita definitione Platonica tractat secun- 

dum eam relativorum communitates et primum hanc ponit quae neque 
omnibus neque solis convenit, quia scilicet relativa huiusmodi contra- 
rietatem habent, quod ipse superius' 2 in quantitate veris relativis 
convenire negaverat. Neque triplici. Triplex rel'erri videtur ad septi- 25 
plum. Neque ulli talium, id est alicui verorum relativorum, vel alicui 
talium, hoc est quae insint per verum. Hoc quoque quod Boethius 
hoc loco dicit 3 : in eo quod substantia est et pater, diversis generibus 
supponi diversa ratione, secundum opinionem aliorum intellige, sicut 
**\ 1 t> etiam de contrarietate quae relativis inesse conceditur. Videntur 30 
autem. Aliam inducit communitatem relativorum, quae sicut prior 
neque omnibus convenit neque solis, quod scilicet comparantur rela- 
tiva nomina. Nota, quod Aristoteles inaequale tantum, non ae- 
quale comparari dicit, Boethius^ vero et de aequali concedit acci- 
piens fortasse aequale pro simili vel inducens aliorum opinionem, 35 
quibus forsitan videbatur. quod quotiens privatorium nomen ad compa- 
rationem venit, et illud veniat respectu cuius privatorium dicitur, quod 
rarissime deficit. Nee aliquid talium, id est relativorum, quae per 
definitos numeros insunt. Magnum vero et parvum licet relativa sint. 



4 autem addidi ex Boeth. 5 de Boeth. 8 relativis Boeth. deno- 
minativis A 11 est ubi quae eadem om. Boeth. 16 venit A 
1 Boeth. /. c, p. 220 B. - Boeth. I. c, p. 204 A. 

3 Boeth. I. c, p. 220 D. * Boeth. I.e., p. 222 B. 



2. Die Glossen zu den Kategorien. — De relativis. 205 

tarnen ad comparationem veniunt. Omnia autem. Tertiam ponit commu- «^'C 
nitatem relativorum, in qua corrigere intendit quasdam vitiosas assi- 
gnationes, in quibus conversio servari non potest, ut relatio permaneat, 
ut si dicatur ala avis, remus navis, caput animalis. Sic iunge: Non 
5 omnia relativa suscipiunt contrarietatem vel magis vel minus, sed 
omnia habent conversionem. Et hoc est: Omnia relativa dicuntur 
ad convertentia, hoc est assignantur ad talia quae iterum assignantur 
ad ipsa secundum reciprocationem. Alia est autem conversio reci- 
procationis in relatione, alia terminorum enuntiationis. Cum enim 

10 dicimus ,pater filii pater' et ,filius patris t'ilius', terminos enuntiationis, 
qui sunt praedicatum et subiectum, non transponimus, ita ut de sub- 
iecto faciamus praedicatum et e converso. Cum enim dicitur: ,est <pater> 
filii pater', ,pater' et subicitur et praedicatur, ,filii' determinatio est 
praedicati. Cum vero convertitur ita: ,filius patris filius', ,filius' et sub- 

15 icitur et praedicatur et , patris' est determinatio praedicati. Unde quia 
in ista subiectum erat, non fit in alia praedicatum vel e converso, et 
ita non permanet conversio secundum terminos enuntiationis, sed 
magis secundum reciprocationem relationis, ut scilicet sicut pater ad 
filium respicere monstratur, ita filius ad patrem. Et haec est conversio 

20 quam accipit secundum mutuam assignationem relationis. Sed in casu. 
Omnia convertuntur, sed inter ea quae per casum referuntur et non 
per praepositionem, haec differentia est, quod alia eodem casu, ut 
pater et t'ilius per genetivum, alia per dissimilem casum, ut disciplina 
et disciplinatum. Prior enim assignatio per genetivum fit, cum dicitur 

25 disciplina disciplinati, secunda per ablativum, cum dicitur disciplinatum 
disciplina, quod quidem proprietas locutionis exigit, non natura rei. 
Et hoc est: secundum locutionem, id est constructionis proprietatem. 
Nota quod hoc loco Boethius 1 ablativum qui a nullo regitur, sive 
absolutus sit sive resolutus, septimum casum vocat, facit itaque duos 

so casus de ablativo | duas (scilicet) positiones eius in constructione. f % 27v 
At vero. Semper convertibilia sunt et semper convertuntur, si Boetlr. 
bene ässignentur, ad ea scilicet ad quae deberent. Si. Aliquando ' " 
vitiose assignantur, ad ea scilicet ad quae non convenit, ideoque non 
potest servari conversio -. Si enim assignatur non convenienter, vere 

35 non convertitur. Quia si peccat is qui assignat in assignando, id est 
si vitiose assignat, non fit conversio. A pari. Et hoc est: Si enim etc. 
Neque enim. Commendat exemplum de vitiosa assignatione inter alam 
et avem, ac si diceret: bonum exemplum dedi de vitiosa assignatione, 



13 pater om. A cf. sqq. J8 sicut scilicet A 19 hoc A 34 vere 
post si enim ponit A 

1 Boeth. /. c, p. 223 A. 

•-' Petr. Abael., Ethica c. 14, PL 178, p. 65BB: ,Unde Aristoteles in 
ad aliquid cum de vitiosa relativorum assignatione loqueretur, ait: At vero . . . 



206 Feter Abaelards Logica ,lngre(licntibus . 

quia ita est in istis. A causa. Neque enim. Causam supponit, quare 
non sit conveniens assignatio vel quare etiain non possit servari 
conversio, quia scilicet ala non dicitur avis esse in eo quod avis est, 
sed in eo quod alata est. Quod quidem patet ex eo quod supponit, 
quia scilicet multa alia habent alas. Ab oppositis. Apes enim et 5 
vespes et vespertiliones alas habent. Quare quandoque, si inconve- 
nienter assignantur, non convertitur, ergo si convenienter, convertitur. 
A contrariis. Sed ut conveniens fiat assignatio prius oportebit ali- 
quotiens novum vocabulum invenire, ad quod id quod iam inventum est, 
convenienter assignetur, ut si dicamus ,remitum\ ad quod referatur 10 
remus, non ad navem. Sunt enim naves. Lintres vocat easBoethius 
quas solo subigunt conto '. Quare non convertitur. Quia scilicet sunt 
naves quarum remi non sunt, ergo non est conversio. Ab oppositis 
vel a causa. Navis enim. Vere non est conversio, quia neque per 
genetivum neque per alium facta. A partibus. Sed eam per geneti- 15 
vum removet, de qua magis videretur. Aul quomodolibet aliter, ut 
videlicet, sl non placet dicere remitum, dicas remotum vel rematum. 
Nomen enim reddit causam, quare in placito nostro ponat de nomine 
significando, quia videlicet non positum est nomen, id est inventum. 
Remitum enim, Vere convertitur, quia per genetivum. A parte. Quod 20 
ait: non in eo quod animal est, habet caput, videtur falsum, quia iam 
in eo quod animal est, caret capite et ita omne animal caret capite. 
Sed attende, quod cum ait: non in eo quod animal est, habet caput, 
negatione posita totam propositionem exstinguit dicens: hoc quod est 
animal, non confert caput. Unde non sequitur, quod in eo quod animal 25 
est, careat capite. Si vero negatio interponeretur ita: in eo quod est 
animal, non habet caput, id est: hoc quod est animal, aufert ei caput, 
falsum esset atque hinc bene sequeretur quod in eo quod est animal, 
careret capite. Multa enim, ut ostrea vel conchilia, pisces videlicet 
quidam, qui in testis continentur. 30 

92' tt ^ c au ^ em - Dixit quandoque nomen esse fingendum, ut fiat 

conveniens assignatio. Nunc autem quomodo facilius possit nomen 
inveniri, docet dicens: sie facilius sumitur, id est imponitur nomen 
his rebus quibus non est positum, si videlicet imponantur nomina ab 
his nominibus quae prima sunt, id est quae iam sunt inventa, ut ab 35 
ala quod iam est inventum, sumatur alatum, quod teste Boethio- no- 
viter factum est et numquam ante dictum, ita scilicet sumatur ab hoc 
nomine quod est ala, quod et eius significationem teneat et vocis 
similitudinem. Nam alationis significationem tenet, a qua sumptum 
est, et etiam alae a qua derivatum est, sicut Priameius possessionis 40 
et Priami et Graecus cuiusdam proprietatis et Graeciae et aureus 



8 prior A 12 subeunt A 24 positionera A 

1 Boeth. I. c, p. 224B. - Boeth. I. c, p. 224 C. 



2. Die Glossen zu den Kategorien. — De relativis. 207 

cuiusdam proprietatis et auri. Ab his ad quae convertuntur. Posset 
enim a pluribus iam inventis sumi et non ab eo ad quod converti 
debet. Potest etiam hoc noraen ala prius dici quam alatum, quod in 
assignatione praecedebat, vel prius etiam secundum significationem 
5 tarn sententiae quam subiectae rei. Sensus enim huius nominis quod 
est ala, in alato clauditur et res ipsa quae ala est, secundum hoc quod 
alatum l'acit atque ut pars quaedam ipsum constituit, prior est natu- 
raliter re alata. Omnia ergo. Quandoquidem supradieta, quia conve- 
nienter assignantur, convertuntur, ergo omnia. A simili. 

10 Nam si. Vere si convenienter assignantur, id est ad ea ad quae ,,*>!>/. ** 

debent, convertuntur, quia si ad alia, non convertuntur. A contrariis. 
Quod ostendit in veris etiam relativis quibus nee nomina deficiunt, 
quod scilicet si assignantur ad aliquid aeeidens, id est extraneum a 
sua significatione, non potest servari conversio. ,Neque et nihil' se- 

ifi eundum usum dicit pro ,nil\ Accidentia hoc loco dieuntur homo et 
bipes secundum hoc quod aliena sunt ab assignatione relationis, licet 
ab ea seeundo loco assignari servus et dominus quodammodo possunt. 
Nam quia dominus homo est vel bipes et ipse servus domini servus 
est, per se etiam servus hominis servus est et bipes. Non enim. Causam 

20 reddit, quia non convertitur. 

Amplius. Postquam probavit relativa non converti, nisi assi- 2*6 'd 
gnentur ad id ad quod oportet, determinat, quäle sit illud, videlicet 
ut aliis remotis et illo solo relicto relativorum constet praedicatio et 
rursus ceteris relictis et illo solo remoto non constet praedicatio. 

2s Quippe solo domino existente et nomine et bipede ceterisque omnibus, 
si fieri possit. circumscriptis, id est destruetis, necesse est existere 
servum et eo solo non existente perimi et ita ubi peremptum erit, iam 
non refertur ad aliquid. Sic hinge: Amplius, id est adhuc de conve- 
nienti assignatione instruo, dicens scilicet, quod si convenienter assi- 

30 gnetur id ad quod dicitur, id est debet dici, remotis quaecumque sunt 
accidentia extranea ab assignatione et relicto illo solo ad quod bene 
est assignatum, semper referetur ad ipsum Servus enim. Vere refe- 
retur, quia per genetivum. Si vero, id est si assignetur ad tale ad 
quod non debet, et destruantur omnia alia praeter illud ad quod male 

35 est assignatum, non oportet etiam vere assignari ad ipsum, veluti si 
servus assignetur ad hominem et contingeret destrui bipedem et do- 
minum, non posset vere servus assignari ad hominem. Et quare, 
supponit, quia scilicet servus iam non est eo quod dominus non sit, 
et hoc est: Cum enim dominus non sit, servus non est. Quare. Quando- 

4o quidem si inconvenienter assignetur, non convertitur, ergo oportet 



12 omnia deiiniunt A 30 ad id ad quod A 34 illud] aliud A 

36 hominem] homo est A. 

Beitr. XXI. Geyer, Abaelards philos Schriften. 14 



208 Peter Abaelards Logica Jngredientibus'. 

assignari convenienter, ut convertantur. Si autcm sie reddantur, id 
est si convenienter assignentur etc. 

Quaeritur autem, utrum dici ad convenientiam proprium sit re- 
lativorum. Quod fortasse inde videtur quod Aristoteles hanc com- 
munitatem omnibus relativis attribuit nee eam rebus aliis assignat. 5 
Cui opponitur, quod non sit proprium, quia aliis quoque conventi 
convenit. Cum enim sol super terram est, dies est et e converso. 
Huius autem rei teste Boethio 1 Iamblichus duas protulit solutiones, 
unam supervacuam, aliam perfortem. Ait enim nil officere, si et alia 
convertantur. Non enim, inquit, solis relativis hoc inesse, sed omnibus. 10 
Aliam vero causam attulit prorsus gravem. Ait enim proprium hoc 
esse relativorum seeundum aliquant habitudinem ad invicem converti. 
Quod vero dicit: <cum> sol est super terram, dies est et e converso, 
nullam habitudinem monstrat, sed tantum consequentiam ostendit. 
Cum vero dicitur ,filius patris iilius' et e converso, habitudo et compa- is 
ratio et quodammodo continentia utrorumque declaratur. Unde rela- 
tivorum conversio seeundum eorum continentiam et habitudinem fa- 
cienda intelligitur. Sed oecurrit quaestio, quod si conversionem 
seeundum habitudinem relationum hoc loco aeeipimus, veris quidem 
relativis omnibus conveniet, sed non omnibus quae sub praemissa 20 
Platonica vel alia multa. Unde fortasse cum Aristoteles hanc 
communitatem istis etiam assignavit, opinionem aliorum magis quam 
veritatem secutus est. Si enim veritatem attenderet, aeque hanc assi- 
gnationem calumniari posset: ,ala alati ala* vel ,remus remiti remus', 
sicut ceteras. Quippe remus est vel ala, etiam quando non est re- 25 
miti vel alati. Sic quoque et ea proprietas quae supponitur, scilicet 
simul esse natura, istis veraciter aptari non potest sicut nee seibili 
et scientiae. Ala enim et remus naturaliter tamquam causae priores 
sunt alato vel remito. Unde credimus potius has duas communitates 
ultimas ab Aristotele seeundum opinionem aliorum induci qui non 30 
veris quoque relativis ea assignabant, vel fortasse ex sna parte addi- 
disse, ut eorum opinionem refelleret qui veris relativis ea quae rela- 
tiva non erant, adiungebant. 

Quaeritur etiam, utrum seeundum praedietam conversionem 
ad se invicem assignari possint albius et minus album, percutere et 86 
percuti, quae tarnen, cum non videantur relativa, simul esse natura 
videntur et converti. Sed profecto percutere et percuti, quae actio- 
nis et passionis designativa sunt, constat seeundum habitudinem et 
respectum relationum non habere conversionem quae supra deter- 



1 ut] non A 8 Iambicus A 20 post praemissa in A vocabula de- 
letum est. Textus corruptus est 36 tarnen] actioni rm A ; per dittographiam 
hie. falsa posita esse videntur; cf. v. 37—38. 

1 Boetfa. I. e., p. 224 D. 



2. Die Glossen zu den Kategorien. — De relativis. 209 

minata est. Albius autem et minus album fortasse vera [autem] sunt 
relativa, quae et ipse Aristoteles post correptionem definitionis re- 
lativorum assignata etiam eorum proprietate [est] inter exempla rela- 
tivorum melius ponit. Dicuntur itaque relativa albius et minus album 
5 non quantum ad significationem albedinis quae qualitas est, sed 
quantum ad significationem adverbiorum magis et minus, secundum 
quam vis comparationis consistit, quippe albius tantundem significat 
quantum magis album, magis autem et minus sicut magnum et parvum 
relationes significant. Albius itaque ad minus album relativum dicitur 

in significatione , magis', quod est relativum ad minus, propter quam 
significationem principaliter referenda sunt | comparativa. Cum enim f. 28r 
album albedinem significaret, sed minime crementum designaret, ne- 
cessario propter crementum albius inventum est, quod ad relationem 
pertinet. 

18 Sed non irrationabiliter quaeri potest, si albius et minus album- 

relativa sint, quomodo dici potest aliquid albius esse hodie quam 
heri, quippe nil est, respectu cuius albius dicatur, nisi forte re- 
spectu sui conveniunt et simul sunt natura et si unum convenit 
alicui respectu alicuius, oportet Hli alicui alterum relativum conve- 

20 nire respectu prioris relativi, ut si Socrates etiam sui pater esset, 
eundem filium suum esse oporteret. At vero idem ad se album magis 
et minus numquam est eodem tempore. Idem etiam opponi potest de 
maiori et minori, quae indubitanter relationem significant, quam et 
sua positiva, cum vidclicet dicitur hoc esse maius hodie quam heri. 

äs Si enim maius est hodie quam heri, utique maius esse videtur et ita 
magnum, sed cum magnum et parvum relativa sint respectu huius 
rei parvae, hoc loco magnum esse potest assignari. Sed fortasse in 
comparatione magni nulla est obiectio, quia nil hodie maius est quam 
heri. Cum videlicet eadem substantia quae hodie maior dicitur, num- 

30 quam illa fuit quae minor videbatur, quia numquam aliquid totum fuit 
sua pars, nee umquam in quantitate alicuius essentiae plus habet uno 
tempore quam alio. Praeterea non est necesse, quod si aliquid est 
nunc albius quam priusquam, sit albius simpliciter. Albius enim non 
nisi in respectu dici potest, albius vero nunc quam heri secundum 

85 respectum non dicitur, sed potius rem denotat secundum statum quem 
modo habet et prius non habebat, in eo scilicet quod tantam nunc 
albedinem habet quantam prius non habebat. Dicimus itaque albius 
simpliciter aeeeptum relativum esse ad minus album, sed albius nunc 
quam heri, quod pro uno nomine ponitur, nullo modo in relatione 

40 consistere nee ullo modo sequi, ut diximus, quod si est albius nunc 
in se ipso quam heri esset, quod sit ideo albius, nisi forte respectu 



15 Ante Sed ponit A Videtur, quod ex sequentibus (p. 2 1 3 ) falso hie 
positum esse videtur 41 sit] si A. 

14* 



210 Peter Abaelards Logica Jngredientibus'. 

alterius diceretur hoc modo: si hie est albius illo hodie quam heri, 
tunc est albius. 
228 B Videtur autem. Aliam supponit communitatem, per quam iam 

callide ingreditur debilitare suprapositam definitionem, quae quidem 
communitas multis convenire videtur quae relativis non sunt adiungenda, 5 
ut sunt seibile <et> scientiavel alatum et ala. Cum autem in traetatu 
Simul diversis modis aeeipiat ,6imul esse in natura', hie priorem modum 
intelligit eorum quae simul esse natura ibi dicit his verbis 1 : ,Naturaliter 
simul esse dieuntur quaecumque convertuntur seeundum quod est 
esse consequentiam, sed nequaquam causa est alterum alterius ut 10 
<sit, ut> in duplo et dimidio.' Tria itaque coneurrunt ,in simul natura', 
quod videlicet, quae posita mutuo sese ponunt, ablata sese auferunt 
et insuper neutrum alterius causa est. Etsi enim alterum relativorum 
sine altero esse non possit, nequaquam tarnen alterum existens alte- 
rius causa est, quia omne quod alteri esse confert, naturaliter eo 15 
prius est. Cum Aristoteles dicit consequentiam esse, naturalem 
comitationem aeeipit existentiae, <ut> videlicet nullo modo natura 
patiatur alterum esse sine altero, unde nee non esse simul. Sic iunge: 
Non solum relativa convertuntur ad invicem, nam etiam simul sunt 
natura. Et in aliis quidem. Aliis dicit respectu seibilis et scientiae, 20 
sensibilis et sensus, quae postea ponet, seeundum hoc quod relativa 
videbantur. Simul enim. Vere relativa simul sunt natura, quia ista. 
Et cum sit. Ostendit per mutuam sui positionem et mutuam sui ab- 
lationem ea simul esse natura. Si enim. Vere relativa sese auferunt, 
quia ista. Apartibus. Intellige autem non sensum consequentiarum, 25 
sed categoricarum, ac si diceret non posse esse servum, quin sit do- 
minus, nee non esse, quin non sit, non quidem quantum ad substantiam, 
sed quantum ad relationis proprietatem. Potest quippe esse substantia 
eius qui servus est ita, ut non permaneat is qui dominus, ut si Datius 
permaneat perempto Simone. Sed nequaquam potest in proprietate 30 
servi respectu alterius constare, nisi alter in proprietate domini per- 
manserit. Videtur autem Boethius hanc proprietatem maxime voca- 
bulis adscribere, gratia tarnen proprietatum quas determinant. Unde 
de utrisque mentionem facit dicens 2 : ,Rursus si pereat filius, patrem 
quoque perire necesse est, non quod pereat ipsa substantia, ut per- 30 
eunte Hectore Priamus pereat, sed perit ipsa relatio. Ergo quoniam 
vel interempto patris nomine filii nomen perit sublatoque filii nomine 
patris perit, posito etiam patre in substantiaque constituto filii quoque 
nomen infertur et posito filii nomine sequitur patris et a patris nomine 
numquam separatur et ideirco pater et filius simul esse dieuntur.' De 40 
vocabulis autem maxime hie egit, quia adhuc relativa traetantur se- 



il sit ut addidi ex Boethio 12 quod] quia A 41 ad hoc A 
1 Boeth. /. c, p. 287 D. - Boeth. /. c, p. 228 C. 



2. Die Glossen zu den Kategorien. — De relativis. 211 

cundum nominum assignationem quam Platonica definitio continet, 
secundum quam quidem et scibile et scientia relativa dicit Boethius 
atque ideo relativis nominibus inesse, ut simul sint natura. Est autem 
vocabula simul esse natura secundum ea imposita esse quae simul 
5 naturaliter sunt. Non autem omnibus. Nota, quod dicit .videtur' et 
non ,est\ quia re vera relativa non sunt ac fortasse magis videbatur 
scibile referri ad scibilitätem formam suam quam ad scientiam, et 
sciens ad scientiam, sicut disciplinatum ad disciplinam vel sedens ad 
sessionem. Quippe haec absque se numquam esse contingit, scibile 

10 vero ante scientiam est. Unde ait: Scibile enim. Vere non in omnibus 
relativis ita est, quia non <in>est istis. Quod in eo ostendit, quod 
res aliqua prius est scibilis, id est potens sciri, quam scientia sit habita 
de ea. Quod probat ab effectu dicens nos accipere scientias de plu- 
ribus prius subsistentibus scibilibus,. non tarnen dicit .scibilibus', sed 

15 , subsistentibus', quia ex hoc satis illud innuitur. Constat enim de 
omni quod subsistit, scientiam posse haberi. In paucis vero. In plu- 
ribus praecedit scibile scientiam, sed in paucis simul esse ea contingit. 
Potest enim fortasse contingere de re aliqua, ut statim ex quo ipsa 
est scibilis, sciatur, utpote vehemens aliqua passio doloris statim ut 

20 scibilis est, sentitur et scitur. Nam scibile, cum sit sumptum, non 
potest esse in non-existente nee per ,est' subiectum ei quod non est 
aliquid, potest copulari. Sed quia ,simul' quantum ad naturam aeeipit, 
non quantum ad actum, dictum corrigit supponens: vel in nullis, ac 
si diceret: Dixi in paucis, sed etiam in nullis dicere possum. Semper 

25 enim naturaliter scibile praecedit scientiam. Non enim quod scibile 
est, exigit, ut scientia habeatur, sicut scientia habita de aliquo exigit. 
ut illud sit scibile. Vel aliter secundum Boethium 1 : In paucis dixi 
propter res fietas quae simul quodammodo esse et sciri videntur. 
Illud enim esse chimerae quod attenditur, simul cum opinione eius 

so nascitur, quae quidem opinio quibusdam fortasse scientia videbatur. 
Sed quia scientia comprehensio est veritatis rerum quae sunt-, chi- 
maera autem non est, dictum corrigit, cum supponit: vel nullis. Amplius. , °^\ 
Ostendit lam quodam argumento scibile prius esse scientia, idem ostendit 
alio, hoc videlicet quod scibile peremptum perimit scientiam, sed non 

35 e converso. Nam si. Duo probat quae dixit. A pari. Ut circuli 
quadratura si, id est quamvis, sciri possit etc. Haec figura quaedam 
qua geometres in mensurando utuntur, quae teste Boethio :i Aristo- 



6 est ponit A post non 36 quadratura si] quasi A 

1 Boeth. I. c, p. 229 D. 

2 Boeth. I.e., p. 229CD. Abael., Theol. Christ. L. III, PL 178, p. 1213C. 
De unitate ed. Stölzle p. 22. Cf. Boeth., Inst, arühm. ed. Friedlein, 
p. 7 26 : ,Est enim sapientia rerum quae sunt . . . comprehensio veritatis.' 

:i Boeth., In Categ. I c, p. 231 B. 



212 Peter Abaelards Logica ,Ingredientibus . 

telis temporibus non fuisse videtur inventa, post vero reperta est. 
Sed quaerendum videtur, quomodo si ipse nescierit circuli quadra- 
turam vel alii, asserit de ea, quod sit scibilis, quasi eam sciret, aut si 
ipse vel aliquis sciat eam, quomodo dicit eius scientiam non haberi, aut 
si omnino nondum erat, quomodo iam scibilis erat. Quod itaque ait 5 
Boethius eam nondum esse <inventam> tempore Aristotelis, in eo 
accipitur quod nondum in exercitium mensurandi venerat et multa postea 
de ea per inquisitionem sein contingit, quae nondum sciebantur, propter 
quae tarnen iam scibilis erat, cum nondum tarnen IIa haberetur scientia. 
Videtur autem sie probari, quod si scibilis sit, scientia sit. Si enim 10 
aliquid sciri potest, per scientiam sciri potest et ita per aliquam scientiam. 
Unde et aliqua scientia potest illud comprehendere et ita ipsa est. 
Sed profecto primam consequentiam calumniamur. Multa enim sciri 
possunt per futuram tantum scientiam, quae nondum scientiae voca- 
bulo tenetur, cum omnino non sit. Amplius animali 1 . Duo dixit 15 
superius, scilicet quod seibile destruit, sed non destruitur, et utrumque 
iam ostendit. Nunc iterum probat seeundum, de quo fortasse magis 
dubitabatur, hoc scilicet quod scioile non destruitur necessario de- 
strueta scientia, quod videlicet remanere potest destrueta scientia. 
Quod sie monstrat: destrueto animali destruitur scientia, hoc est non 20 
potest esse scientia, ita quod non sit animal. Quod praemittit ibi: 
animali quidem etc. Sed destrueto animali potest remanere seibile, 
quod est ibi: Scibilium vero plürima esse contingit, hoc est plura de 
numero scibilium possunt esse destrueto animali. Quare destrueta 
scientia remanere potest seibile. Hanc conclusionem extra. Regula 25 
vero complexionis huius talis est, quod cum aliquid destruetum de- 
/. 28v struat aliquid et aliquid possit esse sine destruente, idem potest ex- 
istere sine destrueto. 

Occurit quaestio, quare dicat perempto animali scientiam per- 
manere non posse, cum videlicet scientia in animali non fundatur, 30 
sed in anima tantum, corpus tarnen dicatur per eam animatum et 
cum etiam constet animas carnali mole exutas promptiores esse ad 
sciendum, quam nunc sint, dum tenebroso carcere corporis obfuscante 
illam scientiam peripateticam quam prius habuerunt, maxima de parte 
iam amiserunt. Sed fortasse hoc loco non ipsam animae scientiam 35 
aeeipit quam habet ex naturali ratione, sed exercitium illud quo notitia 
rerum per sensus ministratur. Fortasse etiam haec fuit Aristotelis 
sententia, ut animae nee ante corpora nee post ea permanent. Iuxta 
quod fortasse Chalcidius- asserit Aristotelem non putare animam 



3-4 si ipse] sub A 23 p. e con. .4 34 scientie A per ipateticam A 
quam] quod A 39 Chalc] callidus A 

1 Boeth. /. c, p. 231 C. - Chalcidius, Flatonis Timaeus ed. Wrobel, 
Lipsiae 1876, p. 262, 63. Cf. A. Schneider, Die abendländische Spekulation 
des XII. Jahrh., Münster 1915 (Beiträge XVII, 4), S. 54. 



2. Die Glossen zu den Kategorien. — De relativis. 213 

substantiam esse, sed i'ormam. Sed si forma esset anima, qua ratione 
diceret in Qualitate 1 dementiam vel iram qualitates esse animae? 
Numquid forma aut insanit aut irascitur? Praeterea ipse superius 
scientiam vel grammaticam in subiecto esse in anima dixit. Quomodo 
& autem si forma esset, scientiam haberet? Volet autem forsitan quis 
probare falsum esse quod destructo animali scibile remaneat, atque 
hoc potius confirmare: si non est animal, non est scibile, hoc modo: 
Si non est animal, nihil potest sciri ab animali vel etiam ab anima 
quae in animali sit, et ita nihil potest sciri. Vel ita: Si animal non 

iü est, nullum potens scire est et ita nullum potest sciri. Sed in utraque 
argumentatione secundae consequentiae falsae sunt, sicut et illa quae 
superius dicebat: si potest sciri, per scientiam potest sciri. Non enim 
verum est, si non potest sciri ab animali, non potest sciri. Multa enim 
possunt sciri ab his quae nondum animalia sunt. Illa quoque falsa 

15 est quae ait: si nullum potens est scire, nullum potens sciri. Similiter p# 23ii) 
autem, hoc est: sicut scibile prius est scientia, ita sensibile, id est 
sentiri potens, prius est sensu, quod simili argumento probat. Sensi- 
bile enim. Vere eodem modo se habent ista, quomodo illa, quia vide- 
licet hoc eodem modo, quod videlicet quemadmodum scibile prius est 

20 scientia, ita sensibile sensu. A parte. Nam interempto. Vere prius, 
quia tale prius quod peremptum perimlt, sed non perimitur. A parte 
prioris. Sensus enim. Duo quae dixit, probat et primum ostendit, 
quod sensibile peremptum perimit sensum tali argumento: Sensibile 
peremptum perimit corpus. Quod habemus ibi: sensibili autem per- 

25 empto peremptum est et corpus; corpus vero peremptum perimit 
sensum. Quod ibi est: cum vero corpus non sit etc. Quare sensibile 
peremptum perimit sensum, quod ibi est: Quare simul perimit etc. 
Primae vero propositionis quae ait .sensibile peremptum perimit corpus', 
assignationem praemiserat dicens : sensibile est corpus. A causa. Se- 

■m eundae propositionis quae ait: .corpus destructum destruit sensum', 
assignationem quoque praemiserat dicens: sensus enim circa corpus 
et in corpore sunt. A causa. In -corpore sensus esse dicuntur, quia 
anima quae tres habet potentias et sola sentit, per corporea tarnen 
instrumenta sensus exercet. Circa corpus autem sensus esse dicuntur, 

as quia corporea tantum vel eis adhaerentia percipiunt. Sensus vero. 
Alterum de duobus propositis probat, scilicet quod sensus peremptus 
non perimit sensibile, quia videlieet sensu destructo remanere potest 
sensibile. Quod hoc modo monstrat: destructo animali destruitur sensus, 
quod est ibi: Sublato enim etc., sed destructo animali remanere potest 

40 sensibile, quod est ibi: Sensibile vero erit etc. Quare destructo sensu 
sensibile potest remanere. Hanc conclusionem extra. Regula quae 



30 praemiserat] perimit A cf. v. 24 — 25 33 tarnen] tantum A 
1 Boeth. I. c, p. 248 D. 



214 Peter Abaelards Logica Jngredientibus'. 

superius de animali et scibili et scientia. Suölato enim. Locus est 
ab oppositis, ac si diceret: Vere sensus non perimit sensibile, quia 
scilicet sensu perempto remanebit sensibile. Ad quod probandum 
statim argumentum praemittit quod iam docuimus. 
p. 2321) Amplius sensus quidem. Redit ad illud quod supra docuit, quod 5 

scilicet sensibile prius est quam sensus, et hoc iterum probat hoc 
modo: Sensus sünul est cum sensato, quod ibi est: sensus quidem 
simul cum sensato. Sed sensibile prius est quam sensatum, quod est 
ibi: Sensibile vero etc. Quare prius est sensibile quam sensus. Quod 
supponitur ibi: Quare prius quam sensus etc. Regula talis. Si ali- 10 
quid naturaliter alterum comitatur et aliquid prius sit uno, idem prius 
est altero. Sensatum vero et sensus simul permanent, quod statim 
probat, cum supponit: Simul enim animal ät et sensus. Apari. Animal 
namque et sensatum, id est illud in quo est exercitium sentiendi, paria 
sunt. Ignis enim. Probat a parte et a pari seeundam propositionem, 15 
quod scilicet sensibile prius est quam sensatum, quia scilicet ignis et 
aqua et alia elementa ex quibus animal constat, prius sunt natura- 
liter, quam sit omninu, id est profecto, [in] natura animalis. Nota 
autem, quod Porphyrius teste Boethio' voluit seibile et scientiam 
et sensibile et sensum simul esse in natura. Ait enim, quod si non 20 
sit scientia habita de aliqua re, ipsa quidem res esse poterat, sed <non> 
sub ea proprietate quod sit seibilis. Cum enim non sit scientia quae 
illud possit comprehendere, ipsa quoque res sciri non poterit. Nam 
quiequid scitur, scientia scitur et quiequid potest sciri, scientia potest 
sciri. Sed si bene sensum Porphyr ii attendamus iuxta verbaßoethii, 25 
non est Aristoteli contrarius, cum ait. seibile non prius esse scientia. 
Scientiam enim aliter aeeepit quam Aristoteles, ipsam videlicet scibili- 
tatem quae facit seibile. Unde Boethius 2 : ,Et quodeumque, inquit, 
sciri possit per naturam, numquam posset adipisci, nisi eius quaedam 
in natura scientia versaretur.' Cum enim dixit , scientia in natura', ao 
tantundem valuit, quantum si dixisset potentiam sciendi, quae est sci- 
bilitas, qua quidem potentia seibile prius non est, ideoque Porphy- 
rius ad seibilitatem minus quam ad scientiam seibile referri iudicat, 
non tarnen ideo vere relativum esse astruebat. Fortasse autem nee 
inconveniens est, si sententiae quam forsitan Aristoteles seeundum 35 
alios quoque ponit, contrarius inveniatur. Sicut enim quod dicit 
Aristoteles seibile ad scientiam referri ac per hoc vere relativum 
esse, opinio est, ita forsitan et quod ait seibile prius esse scientia ad 
quam refertur, opinio erat, cum videlicet convenientius ad seibilitatem 
referri deberet, ut dicebat Porphyrius. *° 



7 quidem] quod Ä 8 sensato Boeth. sensit A 18 pro rectum A 

29 addisci Boeth. 

1 Boeth. I. c, p. 233 B. 2 Boeth. I. c, p. 233 CD. 



2. Die Glossen zu aen Kategorien. — De relativis. 215 

Habet autem. Ex definitione supraposita sequitur quasdam „233*0 
substantias esse ad aliquid, sed rursus secundum rei veritatem constat 
nullam substantiam esse ad aliquid, ex quibus duobusponit Aristoteles 
qüaestionem, utrum scilicet nulla substantia sit ad aliquid an contingat 

s quasdam esse ad aliquid. Attende, quod cum definitio supraposita 
secundum constructionem nominum sit assignata, videtur recte, cum 
ait contingere substantias esse ad aliquid, substantiam nomen vocis 
accipere, quod scilicet per primam et secuudam substantiam dividitur, 
de quibus statim supponit. Est autem aeque inconveniens substantia- 

10 rum nomina esse ad aliquid secundum significationem, ac si sub- 
stantiae significatae relationes essent. Sicut enim definitio sequens 
ad aliquid est nominis rerum quae sunt relationes, ita priorem esse 
volebant nominis vocum significantium relationes. Sic iunge: Ex 
praemissa definitione contingit quasdam substantias esse ad aliquid, 

15 id est quaedam substantiarum nomina substantialia esse ad aliquid 
secundum significationem; sed habet hinc aliquis qüaestionem tum 
propter definitionis assignationem tum propter rei veritatem quae de- 
finitioni contraria videtur, hanc scilicet qüaestionem, utrum non sit 
aliqua substantia ad aliquid, sicut videtur verum secundum rerum na- 

20 turam, an hoc contingat, id est aliquam esse ad aliquid et hoc se- 
cundum quasdam secundas substantias quae recte videntur referri, 
ut sunt ala et caput. Remus autem substantiale vocabulum non vi- 
detur, sed sumptum, cuius res opus est artificis, non naturae 1 . Nam 
in primis. Reddit causam, quare dixerit secundum secundas, quia 

25 scilicet de primis constat, quod non habent constructionem relationis 
ideoque nullo modo dicebantur. Et hoc est: in primis, scilicet de 
primis, verum est, quod scilicet non sunt ad aliquid. Nam neque. 
Vere primae non sunt ad aliquid, quia neque illae quae sunt tota 
aliarum neque illae quae sunt partes. A partibus primarum. Tota 

30 dicit in significatione vocabula illa quae significant substantias quae 
tota sunt, ut est hie homo, haec avis; partes autem in significatione 
sunt hoc caput, haec ala. Nam aliquis homo. Ostendit a partibus, 
quod non sunt ad aliquid vel partes. Aliquis homo, id est particulare 
nomen alieuius hominis, non dicitur \alicuiusy aliquis homo, id est 

35 non significantur in propria voce particulari. Sed alieuius manus, 
hoc est: in se non potest assignari, sed in superiori, sed licet per 
superius assignetur, non ideo ullo modo relativum iudicatur, quod vi- 
delicet hoc ipsum quod est, non dicitur. Similiter autem. Hoc est 
sicuti nullae primae referri videntur, ita et quaedam seeundae vi- 

40 dentur non referri, ut homo, bos et plures aliae. Sed alieuius pos- 
sessio, hoc est hoc ipsum quod sunt, non dieuntur, licet per superius 
quod est possessio, referantur. In huiusmodi ergo. Quia scilicet 



16 sed] se A quaestiones A 34 alieuius addidi sec. Boetti. 

1 Cf. xupra: Glossae super Porph. p. 23 3 — 4 . 



216 Peter Abaclards Loglca Jngredientibus'. 

ista praemissa hoc ipsum quod sunt, referuntur, ergo non sunt ad ali- 
quid. A descriptione quae superius posita fuerat. In aliquibus autem, 
videlicet primarum, dubitatio <non> est, an sint ad aliquid, quia scilicet 
nullo modo videntur ad aliquid nee similiter quaedam seeundae, sed 
in aliquibus seeundis habet aliquis dubitationem. Quare, quia scilicet 5 
ista hoc ipsum quod sunt, dieuntur alieuius, id est referuntur per gene- 
tivum, ergo videntur esse ad aliquid. A parte vel a causa. Fortasse 
f. 29r apponit, | quia seit eos quicumque rationem attendunt, in hac opinione 
non esse. 
i). 235A ^ iyü ar - Infert a causa sie: Quandoquidem ex supraposita 10 

definitione sequitur quasdam substantias esse ad aliquid, ergo sumpta 
<non> est sufficienter assignata et difficile est, immo impossibile ab- 
solvere ab inconvenienti, hoc scilicet quod nulla substantia est ad 
aliquid. Oportet hoc esse inconveniens et falsum, quod scilicet nulla 
sit ad aliquid; quippe seeundum priorem definitionem contingit veram 15 
potius esse dividentem, quae ait: quandam substantiam esse ad ali- 
quid. Auf impossibile, id est [aeeipe] fortasse disiunetive potest aeeipi, 
quippe difficile et impossibile opposita videntur. Nam difficile species 
possibilis videtur sicut et facile. Non enim difficilia dici videntur [non| 
quae quoquomodo contingere possunt. Linde et disiunetive dicere 20 
possumus alterum verum esse, scilicet vel difficile esse ad solvendum 
vel: impossibile est. Si autem contrariam ponit sententiam per quam 
solutio possit inveniri, pro vero teneamus, quod nulla substantia sit 
ad aliquid, si videlicet dicamus non esse sufficienter et bene assigna- 
tam superius definitionem relativorum, hoc est rerum huius praedica- 25 
menti quod est relatio, sed potius ita debuisse assignari definitionem 
quod ad aliquid, hoc est relationes, sunt ea quibus est etc. Sic iunge: 
Sufficienter assignata superius definitione relativorum non habemus, 
quid dicamus contra hoc quod ala et caput ostenditur esse ad aliquid 
et positio et diseiplina et multa alia quae non sunt ad aliquid. Sed 30 
si non est sufficienter assignata, sed potius debuit ita assignari: ad 
aliquid sunt etc., fortasse aliquid poterimus dicere contra praemissa 
inconvenientia, <ut> refellamus ea, hoc ipsum scilicet quod ponit, quod 
videlicet non est sufficienter assignata atque ideo non oporteret reeipi 
quae dieta sunt. Definitionem autem quam ipse ex parte sua apponit 35 
ad correptionem prioris, sie expone: ad aliquid, hoc est relationes, 
sunt res illae quibus est hoc ipsum esse quod supponunt, scilicet ha- 
bere se ad aliud, quae sunt ad <aliquid> essentiae huiusmodi quod 
esse habent ad alias essentias, eas videlicet respiciendo. Sed quia 
proprie fundamenta relationum, veluti substantia ipsa quae pater est 4) 



3 priü A sit A 4 sed] si A 12 non addidi, cf. v. 24 immo] 

omnino A 12 impossibile] pro A 33 scilicet] seeundum A 37 scilicet] 
sed A 38 quod] que A. 



2. Die Glossen tax den Kategorien. — De relativis. 217 

vel filius, respicienda ad invicem dicuntur, relationes vero, sicut ipsa 
paternitas vel filiatio, ipsi sunt respectus secundum quos subiecta sese 
respiciunt, addit: quodammodo relationes se habent ad invicem, non 
secundum quod in essentiis sese respiciant, sed quia subiecta ad in- 

5 vicem respicere faciunt. Ideo ,quodammodo' respicientes dicuntur. 
Sic enim quaedam bona in Divisionibus 1 dicit Boethius non quod 
in se bona sint, sed quia bona faciunt, sanos cibos similiter dicere 
solemus. Differt autem haec definitio ad aliquid a definitione supra- 
posita, quod haec secundum rerum naturam diligentius est assignata, 

10 illa vero secundum vocabulorum constructionem erat data'-. Unde ibi 
Plato dixit , dicuntur' ad constructionem respiciens, hie autem 
Aristoteles posuit ,sunt' rerum naturam inspiciens; illa itaque 
vocabulorum erat descriptio, haec rerum. Sed quod contrarius invi- 
cem tantos philosophos relinquemus atque a diseipulo magistrum 

15 tantum corrigi quasi erroneum profitebimur, absit. Nulla quippe fuit 
inter Aristotelem et Platonem magistrum eius in sententia contro- 
versia, sed diversa huiusmodi quod est relatio, aeeeptio. Plato enim 
hoc nomine ita large usus est in designatione scilicet vocabulorum, 
ut omnia illa vocabula diceret ad aliquid quae aliqua construetione 

20 ad invicem reeiprocari possint, non sola quidem sicut nee omnia quae 
relationes significant hoc nomine includens. Quippe paternitas et fi- 
liatio, quae relationes in essentia significant, ad se invicem construetione 
non dicuntur, sicut sumpta earum, pater scilicet et filius. Sic enim 
dicitur ,pater filii pater'; si quis ita dicat .paternitas filiationis pater- 

25 nitas', nulla sensus apparet intelligentia, filia mater quoque vel soror, 
licet sumpta sint a relationibus ad quod proprie et conversuri dicantur . . . 
habere, sicut pater et filius vel frater, quando utriusque sexus alia 
continent. Credo autem postea quosdam fuisse qui aeeeptionem Pla- 
tonis ignorantes putaverunt eum dedisse superiorem definitionem 

30 ad aliquid huic nomini in designatione rerum istius praedicamenti, 
ipsarum scilicet relationum, vel in desigatione nominum tantum eas 
significantium. Quorum utramque opinionem reprobat, quia sive ad 
aliquid nomen relationum aeeipiatur, sive tantum nomen vocum signi- 
ficantium relationes, non est verum omnia quibus supraposita defi- 

35 nitio convenit, esse ad aliquid, quia neque vocabula quae ad invicem 
mutuo assignantur, relationes sunt neque omnia quae significant re- 
lationes, ut ala et alatum, diseiplina et diseiplinatum. Unde priori de- 
finitione correpta et ea apposita quae solis relationibus conveniat, 
statim supponit, quare supraposita definitio corrigenda fuerat, quia 

4o scilicet, licet relativis nominibus conveniat vel ipsis etiam fundamentis 



3 addit] ad id A 3-4 Nam quod secundum A 23 sie] si A 2ti post 
dicantur est lacima in cod. Textus corruptus esse videtur. 

1 Boeth., Über de divis. PL f>4, p.889D. - Abael., Dialect. I. c., p. 201. 



218 Peter Abaelards Loglea ,Ingredientibus'. 

quae ab eis nominantur, non tarnen confert eis esse ad aliquid, hoc 
est vel significare relationes vel esse relationes. Et hoc est quod ait: 
prior vero deflnitio sequitur, id est comitatur. omnia relativa, sive 
scilicet vocabula surapta a relationibus quae referuntur, ut sunt haec 
nomina pater et filius, sive fundamenta ipsa relationum quae ab eis 5 
nominantur. Quippe ipsa res quae pater est, hoc quod pater est, 
dicitur alterius, sed non ideo vel vocabula quibus definitio convenit, 
sunt ad aliquid, in significatione scilicet relationum vel ipsae rela- 
tiones. Unde modis omnibus supraposita definitio ad praedicamentum 
ad aliquid conveniens non erat, cum neque res huius praedicamenti iu 
bene terminaret nee vocabula ea significantia. ideoque necessarium 
erat eam induci quae rerum naturam aperiens simul et de rebus doctri- 
nam et de nominibus seeundum significationem faceret notitiam. Nota, 
quod ait priorem definitionem sequi omnia relativa, si haec ad con- 
struetionem singulorum nominum significantium relationes referamus; 15 
fallere enim videtur in propriis voeibus. Non enim ita dicitur hie 
pater huius iilii hie pater sicut pater filii pater, quippe seeundum 
Priscianum 1 propria nomina genetivos non regunt. Unde cum dicitur 
,MarciaCatonis', ,uxor subintelligitur. Sed si per genetivum non potest 
relatio assignari, poterit per praepositionem sie: hie pater ad nunc 20 
t'ilium hie pater. Sensus enim bonus est quem intendimus, quod sci- 
licet hie pater ex hac paternitate quam habet ad filium, illum respicit. 
Fortasse apud Graecos licebat a propriis quoque nominibus genetivos 
regi. Unde Aristoteles bene seeundum Hnguam quam nominat, hoc 
quoque propriis relinquit. Augustinus etiam in Categoriis 2 suis 25 
propriis quoque nominibus, ut aiunt, relationis construetionem per ge- 
netivos quoque assignat, vim quidem sensus magis attendens quam 
construetionis proprietatem. Cui etiam ipse Aristoteles in sequen- 
tibus 3 plane consentire videtur, ubi scilicet per hoc caput et per hanc 
manum comprobat caput et manum relativorum proprietatem non 30 
habere, quod suo loco 4 convenientius expediemus. 

Quaeri hoc loco solet, <utrum> in nomine plures habente iilios 
diversae sint paternitates respectu diversorum filiorum qui ad eum 
per diversas respiciunt filiationes. Et videtur verum. Cum enim re- 
lationes ipsae nil aliud sint quam respectus, ipse vero pater qui in 35 
primogenito tantum nato ad ipsum tantum respiciebat, seeundo filio 
nato respectum habet ad eum quem prius non habebat. Itaque habet 
ad diversos filios diversos respectus vel relationes. Unde quot sunt 
in filiis filiationes, tot sunt in ipso paternitates. Neque enim sub- 



16 propriisl partibus A cf. v. 18 20 sie] si A 25 suis] ss A 

1 Prise., Inst, gramm. ed. Hertz I 175; II 213. 

2 Pseudo-August., Categ. PL 32, p. 1430. 

3 Boeth., In Categ. I c, p. 238 A, i Cf. infra p. 222 ; > 2 . 



2. Die Glossen zu den Kategorien. — De relativis. 219 

stantia, quia habet multas qualitates, raulta qualia recte dicitur, quippe 
pluralitas nominum non est nisi secundum pluralitatem nominatorum 
nee multi patres dieuntur aifecti multis paternitatibus, sed multa af- 
feeta paternitatibus. Sed fortasse dicetur, quod licet ad alium 
5 filium respiciat modo, non tarnen ideo habet multas relationes, sed 
unam per quam ad multa respicit nee contingit propter diversos filios 
diversas inesse paternitates, quia ex una potest ad diversos respicere. 
Sed ad hoc dico, quod similiter quodlibet totum vel quodlibet genus 
respectu singularum specierum vel partium diversas habet totalitates 

io vel generalitates. Unde totum, quod duas tantum habet partes ex 
diversis totalitatibus diversas respicit partes. Quare necessarium non 
videtur, ut partialitate unius partis destrueta totum ipsum omnino tota- 
litatem amittat, nisi illam tantum per quam respiciebat ad eam tantum 
partem quae destrueta est. Poterit itaque totum | esse una etiam parte f. 29v 

15 contentum, quod omnino falsum est. Sed profecto licet ex diversis 
totalitatibus diversas partes respiciat, verum est tarnen una parte de- 
strueta omnem totius proprietatem perimi, pro eo scilicet quod una 
parte contentum totum esse non potest. Nee est inconveniens, si simul 
in natura unaquaeque totalitas cuiusdam totius cum unaquaque partia- 

20 Htate partium suarum sit. 

Quaeri etiam solet, utrum aequale, simile, contrarium, relati- 
vum et huiusmodi vocabula, quae ad se ipsa referuntur, relativa sint 
in significatione, quod nos quidem concedimus. Similitudo enim una 
est species relationis diversa continens individua, secundum quae sese 

25 subieeta respiciunt. Unde et simile, quod ab ea sumptum est, rela- 
tivum in signiiicatione non solum construetione, qua ad se ipsum re- 
ciprocatur. Idem de aequali et ceteris concedimus. Sed opponitur 
quod ornnia relativa inter se vocabula in respectu saltem convenit 
esse opposita, secundum quod ab Aristotele 1 una species opposito- 

80 rum relativa dieuntur, iuxta quam etiam naturam haec relativorum 
regula assignatur, quod si aliquid relativorum convenit alicui respectu 
alieuius, alterum relativum non convenit eidem respectu eiusdem. At 
vero simile et simile, cum idem sint penitus nomen, nullam omnino 
oppositionem habent. Et verum est quidem, quia nee relativa dieuntur 

35 nisi pluralitate significationis. Unde simile et simile relativa pluraliter 
dici non convenit, sed unum tantum est relativum vocabulum, quod 
ad se ipsum in construetione reeiprocatur, quae quidem construetio 
vim relationis iuxta significationem nominis exprimit. Non autem re- 
ciprocatio construetionis vim relationis aperit; diversa namque diversis 

io modis ad se mutuo assignantur, alia quidem vi relationis, ut pater 
filii pater id insinuare videtur. quod ex eo quod pater est, hoc est 



7 diversas A 40 ad] a A 

1 Boeth. / c, p. 2ü4B. 



220 Peter Abaelards Logica .Ingredlentibus'. 

ex eo quod paternitatem habet, secundum ipsam ad filiuin respicit, in 
eo similiter quod filius est, id est filiationem habet. Quod quidem 
verum non esset, nisi omnis pater et solus ex eo simpliciter quod 
pater est, filium in eo simpliciter quod filius est, respiceret. Unde si 
quis dixerit .mater filif mater' vel ,filia patris filia' vel ,soror fratris 5 
soror', quamvis mater quoque vel filia sive soror designativa sunt re- 
lationum feminei sexus, vim tarnen relationis veraciter non exprimit. 
quia etsi <quod> mater est, ex filio habeat, non tarnen matrem esse 
filii proprietas exigit, sicut necessario patrem esse confert, pater quippe 
et filius <qui;> ad invicem secundum vim relationis reciprocantur, utrius- 10 
que sexus animalia continent, mater vero vel filia inferiora sunt quae 
non nisi in designatione feminarum accipi videntur nee nisi ex re- 
lationibus earum convenire. Potest itaque filius esse ita ut mater non 
sit, sed non absque patre et <pater> potest esse absque filia, sed non 
absque filio, quippe, ut dictum, pater et filius, haec nomina, utrumque is 
sexum generantium vel generatorum continere possunt atque ideo 
digniora suis feminis videntur. Unde bene vis relationis per haec 
nomina pater et filius exprimi potest, sed <non> per ista mater et 
filius, cum videlicet in eo quod filius, matrem non habeat sicut habet 
patrem. Idem autem de fratre et sorore dicendum est, quod <de> 2u 
patre et matre, quod scilicet semper in designatione utriusque sexus 
accipi potest et vi relationis, sicut simile simili et idem nomen ad se 
ipsum vi relationis assignari potest propter relationes, secundum quas 
diversa subieeta sese respiciunt. Diversae quippe sunt fraternitates, 
propter quas isti fratres dieuntur. Quod autem supra 1 meminimus, 2r - 
non omnem scilicet assignationem aliquorum ad invicem fieri se" 
eundum vim relationis, manifestum est; quippe quaedam secundum 
possessionem solent assignari ad alia vel secundum causam aliquam 
vel secundum solam vocabuli designationem vel fortasse aliis modis - 
Ala enim alati vel diseiplina diseiplinati dicitur secundum possessionem, so 
quia ostenduntur ab eis possideri quorum esse dieuntur, non ad ea 
respicere et cum e converso dicitur alatum ala alatum vel discipli- 
natum diseiplina diseiplinatum, quidam eifectus vel causae proprietas 
exprimitur, cum hoc per illud esse dicitur. Similiter cum dicitur amans 
esse eius qui amatur vel qui amatur, ab amante amari, videtur actio «5 
quaedam causa monstrari passionis quam infert, passio vero effectus 
nee ulla vis relationis exprimi. Vocabulorum quoque possessio semper 
in relatione consistere videtur, cum tarnen nullas relationes res sub- 
ieetae habeant, ut si dicamus aliqua esse opposita sibi vel remota a 
se ex eo quod <hoc> non est illud, nullas relationes inesse ostendimus, <o 



8 quia| quam A tarnen] tantum A 17 sui A 21 semper] süperb 

22 vim A 24 reeipiunt A 34 cum per hoc per A 38-39 subieetas A. 
1 ff. supra p. 219 4 °— «. 



2. Die Glossen zu den Kategorien. — De relativis. 221 

vocabula tarnen in respectu conveniunt, quia alterum voeatur hoc no- 
mine quod est oppositum vel remotum respectu alterius et per solam 
vocabuli nuncupationem oppositum oppositi dicitur vel remotum a 
remoto remotum sicut idem eidem. Nam quia idem pronomen est, 
5 nullam ex vi sua formam determinat, sed meram substantiam signi- 
ficat nee relativum dicitur a grammaticis propter relationem quam 
significet, sed magis propter sui notitiam quam tenet nee non potest 
hoc loco relativum dici seeundum impositionis modum sicut opposi- 
tum, quia idem quodlibet dicitur in respectu sui videlicet ipsius. „ ,. 

10 Nunc ad literam redeamus. Prior vero. Quare priorem defi- p. 235 A 

nitionem quae Piatonis creditur, corrigat, et reddit causam, quia 
cum omnia relativa sequatur, id est comitetur, non confert eis esse 
relationes et vocat relativa sive nomina sumpta a relationibus sive 
fundamenta relationum quae a sumptis nominibus nominantur. Hoc 

15 enim nomen pater, quod hoc ipsum quod est, dicitur ad alterum, vel 
nominatum ipsius, quod in eo quod pater est, respicit alterum, relationes 
non sunt. Ex his ergo. Post definitionem relationum supponit pro- 
prietatem relativorum, scilicet hanc quod si quis noverit definite, id 
est determinate, aliquod relativorum, noverit definite et alterum. Unde 

2oBoethius 1 : ,si quis noverit Anchisem patrem definite esse Aeneae, 
et Aeneam definite esjse filium Anchisae cognoscit vel si indefinite 
noverit, quoniam pater generaliter est, indefinite est sciturus quoniam 
filii pater est.' Ex qua etiam proprietate cetera quae relativa vere 
non sunt, a veris separat relativis, ut caput et manum quae in se 

25 ipsis definite sciri possunt nee tarnen alia ad quae referuntur, ideo 
cognosci necesse est. Et attende hanc proprietatem assignari circa 
subieeta relationum, seeundum quas ipsa sese respiciunt, quae sie ex- 
ponitur: quod si quis noverit aliquid ex his quae ad aliquid sunt, hoc 
est de fundamentis relationum, determinate in eo scilicet quod ad 

so aliquid est, et illud ad quod respicit, determinate cognoscet. Si vero 
capitis substantiam determinate noverit, veluti in eo quod hoc caput 
est, non necesse est aliud cognosci ad quod dicatur caput. Quippe 
substantia capitis non pendet aliunde sicut proprietas relationum. Hanc 
Aristoteles relativorum proprietatem manifestam esse dicit ex prae- 

8. r . missa definitione relationum, in qua videlicet ostensum est substantias 
ipsas seeundum relationes sese respicere. Ex quo et illud apparet, 
quod sicut mutuurn respectum ad invicem habent ex relationibus, ita 
et mutuam notitiam ad invicem ex relationibus sortiuntur, in quantum 



7 suam A 12 ei A 16 nominatur A 27-28 exponuntur A 

35 substantia ipsa A 36 post respicere per dittographiam in A positum 
est: Ex quo et illud apparet, quod sicut mutuum respectum ad Invicem habent, 
ex relationibus sortiuntur in quantum sese respicere. 

i Boeth. I. c, p. 237 D, 238 A. 



222 Peter Abaelards Logica Jngredientibus'. 

sese per has respiciunt. Si enim. Vere si novit subiectum relationis 
esse ad aliquid determinate, et illud ad quod dicitur, novit. Quod si 
illud non novit omnino, id est determinate, nee istud novit esse ad 
aliquid determinate. A destruetione consequentis. Et hoc est. Si non 
novit omnino, id est determinate, ad quod sese habet quodammodo, 5 
scilicet respiciendo ex relationis partieipatione, neque hoc novit deter- 
minate, quod scilicet istud sit ad aliquid. Sed [si] in singulis. Ostendit 
praemissam proprietatem per exemplorum induetionem, in singulis 
scilicet fundamentis relativorum. Si quis enim. Vere in singulis, quia 
in istis partibus. Simüiter. Secundum nos qui volumus melius et 10 
minus bonum relativa esse ex maioritate et minoritate, secundum 
quas comparatio fit, potest hoc esse exemplum de relativis, secundum 
vero alios qui hoc nolunt, poterit esse similitudo ad relativa. Et for- 
tasse non erit incongruum, si praedieta porprietas, cum omnibus rela- 
tivis insit, non solis conveniat. Quippe quia ita est in istis, duplo 15 
scilicet <et> meliore, quod scilicet eis cognitis determinate cognoseuntur 
et ea ad quae respiciunt. ergo ita est in relativis. A partibus. 

«IftA Caput vero. Proprietate attributa relativis secundum hoc quod 

relativa sunt, a quibusdam removet, quae praeeipue relativa esse vi- 
debantur, a capite scilicet et manu, ut videlicet propter hoc ostendat 20 
ea non esse relativa per hoc quod caput vel manus dieuntur. Maxime 

f. 3lr | enim haec descriptio facienda est secundum nominum notationem. 
Unde et nominum attendens notationem posuit superius 1 ,ad quod 
dicitur' et hie ponit ,ad quod dicantur', ut videlicet per hoc quod ait 
, dieuntur 1 , innuit se attendere vim et notationem nominum. Quae sub- 25 
stantiae sunt, id est: in eo quod essentiae sunt, secundum quod per 
haec nomina denotantur, non in eo scilicet quod alia respiciunt, hoc 
ipsum quod sunt, id est in essentia sua, possunt sciri determinate, 
sed non ideo necesse est sciri ad quod referantur. quippe secundum 
hoc quod caput vel manus dieuntur, ad nullum respiciunt. At verum 30 
relativa in eo quod relativa sunt, hoc est respicientia, non possunt 
sciri determinate, ubi ... ad quod respiciunt. 

Cuius enim. Vere caput potest sciri in hoc quod caput est, nee 
tarnen scietur ad quod dicatur. A parte posse sciri determinate in 
substantia. Et hoc est: non est dici determinate, id est non convenit 35 
assignari determinate cuius sit hoc caput, ut videlicet cognoscatur 
determinate caput, in eo scilicet quod est hoc caput. Quare, quia 
scilicet non habent praedietam proprietatem in eo quod caput sunt 
vel manus, ergo secundum hoc non sunt ad aliquid, id est subieeta 



5 ad] id A 12 sed secundum A :52 ubi . . . Lacuna est in A ter- 
tiam fere partem versus explens Legendum est for fasse: ubi non scitur id 
ad quod resp. 

1 Boeth. I. c, p. 237 A. 



2. Die Glossen zu den Kategorien. — De quali et qualitate. 223 

relationum, A pari, si propria sit communitas praedicta, vel a toto, 
si sit largior. Si vero. Ostendit a maiori, quod si caput et manus in 
essentia capitis et manus non referuntur, quod nullae substantiae in 
statu aliquo substantiae dicendae sunt relativae. Maxime enim de istis 

5 videbatur propter constructionem, qua dicitur caput capitati caput eto. 

Fortasse autem. Quia secundum praedictam definitionein Pia- 1{() £H'*.v 
tonicam de relativis quidam nimis confidenter iudicaverant atque 
hinc in errorem inciderant, ideo ad maiorem hortatur nos exercitationem 
in consideratione rerum huiusmodi, Sic iunge: Quidam non bene se 

10 exercentes in inquisitione talium et nimis in se confidentes de rela- 
tivis praesumptuose iudicaverunt, quasi facile id reputantes, sed for- 
tasse etc. ,Fortasse' temperamentum est contra aliorum arrogantiam, 
ac si diceret: secundum existimationem meam difficile est, non se- 
cundum illorum opinionem. Dubitare. Difficile est confidenter decla- 

15 rare, id est periculosum confidenter diiudicare, nisi de huiusmodi etc. 
Sed utile est dubitare potius, quippe per dubitationem venitur ad in- 
quisitionem, per inquisitionem pertingitur ad veritatem 1 . 

De quali et qualitate. 

Qualitatem vero' 2 . Curpost ,Ad aliquid' tractet statim qualitatem 3 Boetli. 

20 quaerendum non est, cum videlicet mirabile videretur, cur post quanti- '*' 
tatem de qualitate mox non coepisset, nisi propter quasdam causas 
quas in principio ,Ad aliquid' supra 4 reddidimus. Unde consequens 
est, ut expedita relationum natura ad qualitatem statim veniat. Modus 
autem tractandi talis est, quod prius definit qualitatem, deinde dividit 

25 per quattuor manerias; quibus autem maneriisdiligenter tractatis tandem 
proprium qualitatis investigat, multas qualitatum communitates inter- 
ponendo, donec ad proprie proprium veniat, quod est: secundum eam 
dici simile et dissimile. 

Notandum vero, quod hoc nomen .qualitas' diversis modis acci- 

30 pitur. Accipitur enim nomen omnium rerum huius praedicamenti, et 
tunc est generalissimum nomen et habet descriptionem quam prae- 
mittit, vel etiam per remotionem aliorum praedicamentorum describi 
potest Accipi etiam videtur in designatione vocum significantium 
qualitatem. Unde in sequentibus 5 : ,Sic\ id est quia, ,qualitas suscipit 

35 magis et minus', id est vocabula significantia qualitatem, ,non tarnen 
omnia, sed plura'. Quippe substantiva non veniunt ad comparationem, 
sed tantum sumpta. Accipitur quoque quäle nomen omnium formarum, 
sicut substantia nomen omnium essentiarum, iuxta quod Priscianus 6 



1 Abael., Sic et non PL 178, p. 1349 B. 

2 Abael., Dialect. ed. Cousin, p. 207. 

s Boeth. I. c, p. 239 A. 4 CT. supra, p. 200 30 . 

s Boeth. I. c, p. 256 C. 6 CT. supra, p. 140 7 . 
Beitr. XXI. Geyer, Abaelards philos. Schriften. j5 



224 Peter Abaelards Logica Jngredientibus'. 

dicit nomen significare substantiam cum qualitate, id est essentiara 
aliquam cum aliqua proprietate formae. Et haec quidem acceptio 
ultima ab hoc praedicamento penitus est aliena. 

Titulus huiusmodi est: de quali et qualitate. Cum enim .qua- 
litas' hoc nomen teste Boethio 1 simpliciter accipiatur, nominans sei- 5 
licet formam tantum, ,quale' vero hoc nomen tarn formam nominet quam 
subiectum, ut ostenderet convenientiam nominum in designatione qua- 
litatis, ea coniunxit in inscriptione tituli. Vel fortasse ideo coniunxit 
ea in titulo, quia prius de qualitatibus, postea de qualibus traetat. 
Expedita namque divisione qualitatis, cum ad qualia transiret, ait 2 : 10 
.qualitates itaque sunt quae praedietae sunt, qualia vero quae seeun- 
dum hoc denominative dieuntur.' 

Tractaturus itaque de qualitatibus communem omnium definitiohem 
praemittit dicens: qualüatem dico esse illam rem seeundum quam 
quales dieuntur, hoc est, seeundum quam aliquod subiectum est quäle. 15 
Habet enim vocativum verbum ibi vim substantivi verbi. Et attende, 
quod plurale, quod est plures, vel singulare, quod est <unus>, quali- 
tatem indifferenter aeeipit, alioquin definitio omnibus qualitatibus non 
conveniret. Quippe non omnis qualitas plura qualia facit, veluti haec 
indivisibilis albedo vel scientia huius animae. 20 

Sic continua : Illud vero. Dixi ad aliquid esse, quibus est hoc ip- 
sum esse etc., sed qualitatem dico etc. Vel ita: alii suo modo defi- 
niunt qualitatem, sed ego dico etc. 

,Hic quaeritur, cur Aristoteles omnium in descriptione doctissi- 
mus tarn eulpabili qualitatem termino definitionis incluserit' 3 . Non 25 
enim notior est definitio quam definitum. Sed sicut qualitas quae 
qualem facit, in se prior naturaliter videtur ut causa, ita etiam cogni- 
tione praecedere videtur, quia ut sciamus aliquid esse quäle, prius 
qualitas ipsius cognoscenda est, praeeipue cum hoc nomen ,quale< 
qualitatis a qua sumptum est, significationem teneat. Ad hoc Boethius 4 30 
respondet nihil obesse, ubi definitio substantialis induci non potest, 
si descriptio non sit dilueidior descripto. Vel etiam in eo descriptionem 
notiorem assignat, quia qualia ipsa, per quorum nomen qualitas defi- 
nitur, notiora quodammodo videntur ipsis qualitatibus, quia videlicet 
magis sensibus subieeta sunt >. Etsi enim qualitates quoque sensibus 35 
coneipiantur, pluribus tarnen sensibus subieeta sunt qualia. Subiectum 
quippe albedinis non solum visu, verum etiam tactu vel alio fortasse 
sensu pereipio. 



16 ibi] i A 17 unus vel tale quid addendum esse videtur 25 difi'i- 

nitionis Boeth., diffinitio A 28 quäle vel qua facit A 29 praeeipue] 

praeterea A 

1 Boeth. I. c, p. 239 B. 2 Boeth. I. c, p. 251 C. 

3 Boeth. I. c, p. 240 A. 

* Boeth. I. c. p. 240 B. r - Boeth. I. c, p. 240 C. 



2. Die Glossen zu den Kategorien. — De quali et qualitate. 225 

Est autem. Post definitionem qualitatis supponit divisionem. 040b 
Quod autem dividi possit, praemittit, cum ait: qualitate multas rerum 
manerias includi, quas quidem statim distinguere et tractare incipit 
dicens: Et una quidem etc. Duobus modis comprehendit qualitates 
5 huius maneriae, quam primam ponit, habitum scilicet et dispositionem. 
Sunt autem qualitates huius maneriae omnes illae quae non natura- 
liter subiectis insunt, sed per aliquam eorum applicationem veniunt, 
ut scientiae, ad quas habendas nos applicuimus, et quaecumque aliae 
qualitates ex eo quod fecimus, contingunt. Harum autem primae ma- 

io neriae, quae scilicet per applicationem veniunt, aliae habitus, aliae 
dispositiones dicuntur. Habitus autem est qualitas per applicationem 
veniens, si non facile queat a subiecto dimoveri, dispositio vero, si 
facile. Non facile autem a subiecto dimoveri eas quoque dicimus quali- 
tates, quae licet parvo tempore morentur in subiecto, huius naturae 

15 sunt, ut subiectum non deserant, nisi gravi causa incidente, quae eas 
compellat recedere, ut scientiam firme iam habitam, quam nisi vehe- 
mens et diuturna aegritudo auferre non potest vel magna alicuius 
gravis casus violentia. Et attende, quod non sine causa istam ma- 
neriam qualitatum vel ceteras res pluribus assignat nominibus, quia 

20 ipsa pluralitas nominum maiorem facit discretionem rerum. 

Solet hoc loco quaeri, quae sit huiusmodi divisio qualitatis per 
quattuor, ut diximus, manerias. Et quidam eam generis in species 
esse volunt dicentes in singulis maneriis duo specialia vocabula poni 
loco unius generalis K Ac si enim pro corpore duae eius species 

25 ponerentur, corpus videlicet animatum et inanimatum, quae omnia 
comprehendunt corpora, ita pro genere quodam duas species, habitum 
scilicet et dispositionem, poni dicuntur, et similiter in ceteris maneriis 
quae duobus nominibus assignantur, idem fieri dicunt. Quibus etiam 
consentire ßoethius videtur, qui in Commento super secundam 

30 maneriam 2 plane asserere videtur huiusmodi manerias species esse 
subalternas. Cum enim secundum quosdam quaestionem movisset, 
quare ibi diceret .aliud genus', cum prius omnino <non> dixisset ,unum 
genus', sed ,una species', solvit eam dicens, quod hi qui hoc quaerunt, 
ignorare videntur idem genus et speciem dici non posse, quod in sub- 

35 alternis falsum esse ostendit. .Quocirca, inquit, quoniam de ea specie 
qualitatis Aristoteles tractat quae non iam sit species specialissima, 
sed magis generis prima species et quae possit esse et genus, nil ab- 
surdum est eandem et speciei et generis loco ponere.' Adhaerentes 
itaqueBoethio dicunt divisionem qualitatis per quattuor has manerias 



4 quidem] quae A 5 habitu . . . dispositione A 12 si 1 ] sed A 

36 non iam] non addidi; nondum Boeth. 38 ad hoc haer. A 

1 Boeth. I. c, p. 241 B. 2 Boeth. I. c, p. 244 D, 245 A. 

15* 



226 Peter Abaelards Logica ,Ingredientibus*. 

tamquam per species subalternas fieri et rursus loco specierum singu- 
larum poni duas earum proximas species. 

Sed Ins modis omnibus ratio repugnat. Si enim haec divisio 
qualitatis in species fit, oportet eas esse oppositas. Non enim, ut 
ipse Boethius in Divisionibus 1 docet, aliae species vel differentiae s 
in divisione generis ponendae sunt nisi oppositae. At vero prima 
f. 31v species qualitatis | et tertia oppositae non sunt. Eaedem namque qua- 
litates et primae speciei sunt, quia per applicationem veniunt, et tertiae, 
secundum hoc quod inferunt vel inferuntur, ut calor, ad quem cale- 
faciendo nos applicamus, ex quo rubor infertur. Sed nee habitus et 10 
dipositio species esse possunt, quia, ut dicit Boethius 2 , ea quae sub 
habitu et dispositione continentur, secundum hoc quod habitus sunt et 
dispositio, <neque> genere differunt neque specie nee etiam numero 
quandoque, sed alteratione tantum permutationis a se ipsis diversi- 
fieantur, quemadmodum Socrates, dum esset parvulus, post vero pubes- 15 
cens a se ipso distabat. Eadem namque qualitas quae prius dispo- 
sitio fuit et facile mobilis, postea sie firmatur, ut in habitum transeat, 
sicut ipse Aristoteles docet. Dicimus itaque habitum et dispo- 
sitionem non specialia nomina esse, sed sumpta a quibusdam pro- 
prietatibus aeeidentalibus, quod alterum facile, alterum non facile pro- 20 
moveri possit. Idem de passibili qualitate et passione dicimus. Venire 
etiam per applicationem subiecti, secundum quam primam maneriam 
distinguimus, vel inferre vel inferri, secundum quam maneriam tertiam 
aeeipimus, accidentales proprietates sunt. At fortasse potentia vel 
impotentia vel forma vel figura species recte dici poterunt, secundum 25 
quod irregularis erit divisio qualitatis, partim quidem per speciem, 
partim per aeeidentia, et magis annumeratio quam divisio dicenda est. 
Diversis namque modis, ut dictum est, eadem qualitas et primae ma- 
neriae est <et> tertiae. Cum autem Aristoteles hoc loco speciem 
vel genus nominat, nil aliud nisi maneriam intelligit. Quod autem 30 
Boethius ait, cum Aristoteles tractet eam speciem quae <nori> 
solum est species, verum etiam genus, nil absurdum esse eadem et 
genus et speciem nominari, secundum opinionem fortassis aliorum 
posuit, ut saltem sie satisfaceret opponenti. Ipse enim Boethius 
super tertium qualitatis genus 8 , cum ostenderet easdem qualitates 35 
diversa ratione et primo generi et tertio supponi, similitudinem in- 
duxit de Socrate, qui in eo quod pater est, ad aliquid est, in eo quod 
homo est, substantia dicitur, in quo quidem plane monstrat genus per 



10 rubo A 13 neque addidi ex Boetk. 28 primae] proprie A 

32 verum] un A 33 secundum] sed A 

1 Boeth., Liber de divis. PL 64, 881 D. 

2 Boeth., In Categ. I. c, p. 241 C. 

3 Boeth. I. c, p. 250 A. 



2. Die Glossen zu den Kategorien. — De quali et qualitate. 227 

manerias sese intellexisse. Quippe ad aliquid generalissimum de So- 
crate nullo modo dicitur, sed ad aliquid sumptum. 

Differt autem 1 . Differentiam assignat inter habitum et dispositio- 
nem, quod videlicet habitus non facile movetur sicut dispositio. Quod 
5 autem ait: permanentior et diuturnior, alterum alterius expositio est 
nee seeundum tempus aeeipienda sunt, sed seeundum qualitatis proprie- 
tatem, in eo scilicet quod huiusmodi sit, quod non facile possit perire, 
etiam, ut dictum est, si non diu permanserit in subiecto. Passibilis vero 
qualitatis et passionis differentia seeundum tempus aeeipietur, in eo 

10 scilicet quod haec in vita permanet, ifla non. Tales vero. Exemplificat 
de habitu. Scientia enim. Commendatio est exemplorum, ac si dicat: 
Bonum exemplum dedi per scientiam de habitu qui non facile prae- 
terit, quia talis est scientia. A causa. Et hoc est: Scientia enim vi- 
detur esse de numero permanentium. Et qualiter permanere aeeipiat, 

is non videlicet seeundum tempus, sed difficultatem motus, determinat, 
cum supponit: et eoium quae d.<.ifficillime> mXoveantury. Ut si quis. 
Ostendit a minori scientiam esse difficile mobilem, id est eam scientiam 
quae medioeriter habetur, quia etsi aliquis medioeriter et <non> multum 
in aliqua scientia profecerit, illud tantillum quod seit, non facile amittit. 

20 Nisi forte . . . vel aliquo huiusmodi casu grandis et difficilis permu- 
tatio contingat, ut quidam summus orator teste Boethio 2 aegritudine 
febribusque decoctus fertur omnem literarum amisisse doctrinam, in 
aliis vero rebus sanus ac sibi constans et in omni re vigens perman- 
sisse. Nota, quod Aristoteles scientias dividat a virtutibus, cum 

25 Socrates ponat prudentiam quartam speciem virtutis. Unde Boethius 
in Commento 3 : .Aristoteles, inquit, virtutes non scientias, ut 
Socrates, sed habitus in Ethicis suis esse declarat.' Bene autem 
Aristoteles scientiam a virtute dividit, quia scientia in discretione 
et cognitione, quid faciendum sit, quid non, consistit, virtus autem in 

so executione eius quod scientia pereipit et ratio persuadet, alioquin 
virtus sine merito esset, si videlicet scientiam virtutem diceremus. 
Quippe et in aliquo scientia saepe praepollet et quae novit agenda 
per scientiam, nequit agere per virtutem quam non habet. Similiter. 
Unde Boethius 4 : ,Neque enim qui semel iuste iudicat, iustus est 

35 neque qui semel adulterium facit, adulter est, sed cum ista voluntas 



2 Differt autem] differentias A 4 non faeüe bis in A 17 ea s. A 
27 Eticis A suis] ss A 30 quod] per A 32 agendo A 33 per vir- 
tutem] propter virtutem A 

i Petr. Abael., Sic et non c. 144, PL 178, p. 1591 AB. 
« Boeth. I. c, p. 242 B. 

3 Boeth. I. c, p. 242 C. Cf. Petri Abael., Dialog. PL 178, p. 1652 C; 
Epitome theol. magistri Hermanni PL 178, p. 1750 C. 

* Boeth. I. c, p. 242 B. 



228 Peter Abaelards Logica .Ingredientibus'. 

cogitatioque permanserit.' Affectiones vero. Postquam ostendit pro- 
prietatem Habitus, in eo scilicet quod difficile mobilis est, assignat 
proprietatem affectionis, id est dispositionis, in eo scilicet quod est 
facile mobilis. Et cito permulabilis. Expositio est prioris. Afäcitur 
enim. Vere ista sunt dispositiones, quia veniunt per applicationem 5 
subiecti et facile pereunt. A descriptione. Quod autem per appli- 
cationem veniunt, praemittit ibi: AffUMur enim, id est applicatur homo 
ad suscipiendum ista. Quod vero facile permutentur, subdit ibi: Cito 
autem, nisi forte in quibusdam inveteratis per longitudinem temporis, 
quae cum prins dispositiones fuissent et facile expelli possent, postea 10 
ita firmatae sunt, ut in naturam subiecti transferantur, hoc est ita 
iam sint immobiles, quasi immutabiles qualitates. Ut insanabilis. 
Determinat, qualiter transferri in naturam accipiat, quantum ad perma- 
nentiam scilicet, quod non facile possit expelli, ac si diceret : ita dico 
transferri in naturam, ut affectus, hoc est qualitas [quae] per appli- 15 
cationem venfens, iam existat insanabilis quantum ad infirmitatem vel 
difficile mobilis quantum ad ceteras qualitates, quem iam ideo quislibet 
vocare possit habitum. 
010 k Manifestum est autem. Bene dico, quod affectio translata in 

p. -4 J lt 

naturam vocatur habitus, quia sie placet discretis viris. Et hoc est: 20 
manifestum est etc. Vel a toto sie ostendit, quid sit habitus, quia 
omnia diuturniora etc. Namque. Vere affectiones diuturnas vocant 
habitus, quia alias non. Ab immediatis. Et hoc est quod ait: dieuntur 
homines non multum retinentes in diseiplinis, hoc est non firme 
habentes scientias, non habere habitus per illas scientias, ac si diceret 25 
illas scientias non esse habitus in eis: quamvis sint dispositi, id est 
applicati per Studium <ad> habendas scientias, quidam melius, quidam 
peius. Quare differt. Data differentia inter habitum et dispositionein 
quod haec non facile mobilis est, illa facile, quia ad aliud transiturus 
erat, brevem facit conclusionem a parte sie: quia in hoc differunt, 30 
ergo differunt, et in quo, supponit iterum breviter, quia confuse dixerat. 
B ^f™ Sunt autem. Quia dederat superius differentiam inter habitum 

et dispositionem, ne alicui inde videretur, quod nullus habitus veniret 
per dispositionem, id est applicationem, aut quod nullo modo habitus 
posset dici dispositio, ideo hanc removet opinionem dicens omnes 35 
habitus esse dispositiones, id est venire per applicationem. Quippe 
,dispositio', hoc nomen, in hac aeeeptione tantundem quantum prima 
maneria qualitatis <valet> et continet tarn habitum quam dispo- 
sitionem stricte aeeeptam. Sed tarnen habitus non sunt dispositiones, 
id est per applicationem venientes. Quod ait ,etiam', ad hoc respicit, 40 



p.243B 



12 immutabiles] innaturales A 15 quae delendum esse videtur 21 osten- 
dit A 23 dieuntur Boeth. dieunt A 27 ad addidi ex Boeth. 38 dispo- 
sitio] diffinitio A. 



2. Die Glossen zu den Kategorien. — De quali et qualitate. 229 

quod non solae dispositiones stricte acceptae dicuntur dispositiones 
large, verum etiam habitus. Dispositiones vero non necesse est habi- 
tus esse, hoc est non omnes qualitates quae per applicationem veniunt, 
sunt habitus. Qui enim. Duo dixit, quod scilicet omnes habitus sunt 

5 dispositiones large, sed non convertitur, et utrumque probat et prius 
quod primum dixit, quod scilicet omnes habitus sunt dispositiones, 
quia scilicet omnes qui habent habitum, sunt dispositi. A coniugatis 
vel ab effectu. Qui autem. Hie alterum ostendit dicens omnes dispo- 
sitos, id est applicatos, non habere habitum. Sunt autem nonnulli, 

io qui velint Aristotelem, cum ait omnes habitus esse dispositiones, 
hoc intelligere quod omnes habitus primum, dum recentes sunt, in 
subiecto sint dispositiones strietae etiam, hoc est facile permutabiles, 
quod ömnino falsum est. Caecitas enim, quae ex aliquo facto alicui 
centingit, statim, üt innata est, habitus est et omnino immobilis. 

15 Aliud vero. Post primam maneriam qualitatum quae sunt quali- i>.244 A 

tates per applicationem venientes, traetat aliam quae sunt potentia natu- 
ralis vel impotentia ad aliquid facile faciendum vel ad non patiendum 
facile. Quod autem potentiam vel impotentiam naturales appellat, 
non ad determinationem dicit, quin scilicet omnes sint naturales, sed 

20 propter differentiam assignandam inter istam maneriam suprapositam, 
quod videlicet illa per applicationem venit, haec naturaliter inest. 
Quod autem supponitur ,ad faciendum aliquid vel non faciendum facile', 
quasdam exeludit potentias vel impotentias quae seeundum facilitatem 
ex aptitudine compositionis subiecti non aeeipiuntur, sed simpliciter 

25 seeundum hoc quod natura rei quoquo modo permittit. Alia enim est 
potentia pugnandi simpliciter, quae omnibus aequaliter inest hominibus, 
alia potentia pugnandi facile seeundum flexibilium membrorum aptitu- 
dinem, quae non omnibus inest. Haec enim | potentia aptitudinis quo- f. 32r 
rundam est, illa vero quae naturae quodammodo proprie dici potest, 

so omnium est, quae et homini substantialis videtur, sicut potentia ambu- 
landi, a qua gressibilis dicitur. De potentiis vero aptitudinis vel impo- 
tentiis hoc loco tantum agit, quod demonstrat, cum ait facile, quae 
usualiter ab hominibus potentiae vel impotentiae maxime dicuntur. 
Licet enim maneus in natura possit pugnare, sicut curtatus pedes 

35 habere vel ambulare, non tarnen eum ad hoc potentem dicere solemus, 
cum aptitudine careat. Si quis autem quaerat de potentiis et impo- 
tentiis naturae in hac divisione, qualiter comprehendantur, dieimus: 
nusquam, quia, ut ipse Aristoteles 1 dicturus est, fortasse alii quoque 
qualitatis apparebunt modi, sed qui maxime dicuntur, hi sunt. 



2 n. est e. h. A 4 Qui Boeth. quod A 8 Qui scripsi. sec. Boeth. 

35 vel] + non A 36 carent A 

1 Boeth. I. c, p. 251 C. 



230 Peter Abaelards Logica Jngredientibus . 

Sunt huiusuiodi potentiae aptitudinis quas tractat, aliae ad fa- 
ciendum quid facile, ut illa quae cursorem facit vel pugiüatorem, <aliae> 
ad <non> patiendura facile, veluti illa quae sanativum facit vel durum, 
pro eo scilicet quod hoc non facile patiatur infirmitatem, illud non 
facile sectionem. Eodem modo et impotentia dividitur, quia alia est 5 
ad faciendum facile, ut illa quae in manco est vel in curtato, qui im- 
potentes sunt ad facile pugnandum vel currendum, alia est ad non 
patiendum, ut est illa impotentia quae aegrotativum facit vel molle, 
pro eo scilicet quod subiectum huius impotens sit ad non facile pa- 
tiendum infirmitatem, illius vero ad non facile patiendum sectionem. 10 

Et attende 1 , quod potentiae pensandae secundum id quod ad 
utilitatem vel dignitatem pertinet, impotentiae vero e contrario, alio- 
quin impotentias diceremüs potentias, ut si quis aegrotativum vel 
molle potentias esse diceret in eo <quod> hoc facile infirmari, illud 
secari facile possit. At vero haec potentia potius impotentia dici solet 15 
et debet. Nemo enim debilem aliquem vocat potentem, quia leviter 
superari possit, quia hoc ad detrimentum eius pertinet. Sic quoque 
in eo Deus minus impotens homine dicitur, quia peccare non potest, 
nee permissio peccandi, quae ad detrimentum rei pertinet, potentia 
dicenda, immo magis ad impotentiam declinat. Sic itaque aegrota- 20 
tivum et molle impotens dicitur, quia resistere minus aegritudini vel 
sectioni <potest>, quod ad eorum detrimentum pertinet. 
; > °, e , V Sic iunge: Primum genus, id est prima maneria, qualitatis sunt 

habitus et dispositio. Sed aliud genus est secundum quod etc. Per 
exempla maneriam hanc determinat, et quia potentiarum nomina non 25 
habebat, verum in sequentibus dicet nomina non esse posita potentiis 
sicut diseiplinis, transfert se ad nomina fundamentorum. Et simpli- 
citer. Quia hoc genus in quibusdam tantum exemplis assignaverat, 
ne illa tantum in hoc genere includi viderentur, addit: simpliciter, 
id est universaliter, sunt aliud genus qualitatum, secundum quae di- so 
euntur omnia illa quae secundum potentiam n.<aturalem> vel im- 
(potentiamy d.^icuntuf}. Non enim. Ostendit, quare naturales vo- 
carit qualitates huius maneriae, ad differentiam scilicet prioris ma- 
neriae, quae per applicationem venit, ista vero naturaliter inest; et 
assignat, unde naturales dicantur, quia scilicet naturaliter insunt. Quod 35 
probat ab inmediatis, quia non per applicationem subiecti. Et hoc 
est: non enim unumquodque, istorum supradictorum, sicuti Cursor vel 
pugillator etc., dieuntur esse huiusmodi, hoc est cursatores vel pugilla- 
tores, quoniam sunt dis.ipositiy, id est quod se applieuissent ad eas 
suseipiendas, sed quod habeant. Potentiam faciendi facile, ut Cursor 40 



4 non] 10 A 16 quia] qui A 20 dicendum A 38 vel] hoc est A 
40 habeant] -f etc. A 

1 Cf. Abael., Theol. Christ. PL 178, p. 1321 B; Theol. I. c, p. 1092 4. 



2. Die Glossen zu den Kategorien. — De quali et qualitate. 231 

vel pugillator, vel patiendi, ut salubres, impotentiam non patiendi, ut 
insalubres. Quod statim discernit litera sequens: A quibuslibet, hoc 
est, ut non ex accideftti, id est levi casu, aegrotent. Similiter autem 
Ms, id est ad similitudinem aegrotativi et sanativi et molle et durum 

5 dicuntur impotens et potens, non quidero secundum facere facile, sed 
secundum non pati facile. 

Quaeritur, qui sit actus huius potentiae, quae facit sanativum. 
Non enim sanum esse pro actu illius potest accipi, quippe non omnis 
sanus esset sanativus, quia omnis actus potentiae suae prorsus sub- 

io icitur, ut omnis ridens risibilis est et omnis currens facile est cursor, 
et sie omnis sanus sanativus dicetur, quod falsum est. Sani namque 
alii sanativi, alii non, et e converso. Sani enim sunt qui quocumque 
modo sanitatem habent, sanativi autem sunt qui non facile infirmantur. 
Contingit autem sanativos quandoque aegrotare grandi ineumbente 

is causa et aegrotativos sanos effici per adhibitam causam. Non itaque 
omnis sanus sanativus, et ita ,sanum esse' non potest poni tamquam 
actus potentiae a qua sanativus dicitur, immo magis haec potentia de 
negatione pendet quam de affirmatione et magis ad non <esse> pertinet 
quam ad esse. Quippe sanativus dicitur, quod non facile infirmetur. 

20 Unde non est necesse in huiusmodi potentiis de non esse id de quo 
potentia est, supponi universaliter ipsi potentiae. Si enim omne quod 
non facile infirmatur, sanativum esset, utique et lapis et ipsa sanati- 
vitas sanativa esset. Sed fortasse quaeretur, quare et lapis sana- 
tivus non dicatur, cui tota sanativi descriptio videtur aptari, cum vi- 

25 delicet potens sit non facile infirmari. Sed profecto sanativitas non 
dicitur nisi potentia animalis, secundum quam non facile potest infir- 
mari, nee sanativum dicitur, nisi quod potentiam animalis huiusmodi 
habet, ut non facile infirmetur. Sicut autem sanum et aegrum con- 
traria sunt, ita sanativum et aegrotativum et durum et molle et omnis 

so potentia, sive sit naturae sive aptitudinis, naturaliter habere videtur 
contrariam impotentiam, licet in quibusdam nomina deficiant, ut in 
contrario bipedis et cursoris. 

Tertium vero genusK Haec tertia maneria illas continet quali- „o?-™ 
tates <quae> vel ab aliis inferuntur vel simul et inferentes sunt et 

35 illatae. Hamm autem illae passibiles qualitates dicuntur quae diu 
permanent, passiones vero quae non diu permanent. Est autem 
passibilis qualitas alia inferens tantum, alia illata, alia utrumque. 
Inferens autem alia inferens passibilem qualitatem, alia inferens 
passionem. Similiter passibilis qualitas illata alia a passibili quali- 

40 täte, alia a passione. Eodem modo et dividi et subdividi potest, quod 



1 vel] ut A salubris A 4 et molle Boetk. per molle A 5 qui- 
dem] quia A 

1 Boeth. /. c: ,Tertia vero species. 



232 Peter Abaelards Logica Jngredientibus'. 

sequens litera satis docuerit. Sic hinge: Priraum genus qualitatis erat 
habitus et dispositio, secundum potentia et impotentia, sed tertium 
passibilis qualitas et passio. Sunt autem. Exempla ponit de utrisque. 
Omnia his eognata, id est qualitates similes istius in eo quod ad 
eundem sensum, id est ad gustum, pertinent. Exempla sunt de con- 5 
trariis qualitatibus, quae aliis sensibus quam gustu discernuntur, ut 
calor et frigus tactu, albedo et nigredo visu. Et quoniam. Posuit 
supradicta inter qualitates per tertiam scilicet maneriam qualitatis. 
Et merito, quoniam videlicet manifestum est, quod sunt qualitates. 
Quod statim probat a descriptione qualitatis, quia faciunt subiecta sua 10 
qualia. Et hoc est: Quaecumque enim, ut mel. Assignat in partibus, 
quod qualia faciunt, quia scilicet dulcedo mellis facit ipsum dulce et 
albedo alicuius corporis facit ipsum aibum etc. 
atfi R Passibilis vero qualitas. Datums differentiam inter passibilem 

qualitatem et passionem, ostendendo scilicet, unde dicantur passibiles 15 
qualitates et. unde passiones, prius opinionem quorundam resecat 
quibus videbatur, quod passibiles qualitates dicerentur ideo, quod 
sua subiecta facerent pati. In quo etiam divisionem passibilis quali- 
tatis ponit, cum ostendit quasdam ita passibiles esse qualitates quod 
inferunt, quasdam ita <quod> inferuntur. Sic continua : Omnes supra- 20 
dictae qualitates <dicuntur> ita scilicet, quod qualia faciunt, sed passi- 
bilium qualitatum quaedam hoc modo dicuntur, quod inferunt, quae- 
dam hoc modo, quod inferuntur. Et prius removet illud propter quod 
passibiles videntur appellari et quod fortasse per passibile videretur 
poni, scilicet quod sua subiecta facerent pati. Quod in parte falsum 25 
ostendit, quia dulcedo mellis quae est in eo passibilis qualitas, non 
facit mel pati. Quippe cum omnino sensu mel careat, nullam sentiendo 
passionem sentit nee aliquid huiusmodi, hoc est aliquid animatorum 
subiectorum vel naturalium. Quod enim naturaliter aliquid habet illud, 
pati non dicitur. Similiter autem. Si et calor et frigus aeeipiantur 30 
in naturalibus, verum est, quod non hinc dicuntur passibiles. Sed 
quoniam. Istud , quoniam' potius designat modum quam causam, ac 
si diceret: sed potius ita dicuntur passibiles, quod haec inferunt, illa 
inferuntur. Ac primuin de inferentibus ponit sie: Singula quae dieta 
sunt superius, sunt perfectiva et illativa passionum. Haec qualitas 35 
tertiae maneriae. Sicut enim dispositio large quandoque aeeipiebatur, 
ut videlicet contineat totam primam maneriam qualitatis, ita etiam 
hoc loco passio potest aeeipi pro hac tota tertia maneria. Secundam 
qualitatem, id est diversitatem sensuum. Alio namque sensu dul- 
cedo illata discernitur, <gustu> videlicet, alio calor vel frigus, tactu 40 
scilicet. 



21 post qualitates lacuna in Ä, fortasse excidit dicuntur 30 si et] 

sive A 35 passionem A 36 sicut] sie A. 



2. Die Glossen zu den Kategorien. — De quali et qualitate. 233 

Boelh. 
Albedo enim. Postquam ostendit quasdam qualitates | ita dici 1>.247A 
passibiles qualitates, quod inferunt, ostendit alias ita dici passibiles, f - 32v 
quod inferuntur, ut sunt colores sicut pallor permanens, qui ex infir- 
mitate natus est. 

5 Quoniam ergo. Quandoquidem ad discretionem huius maneriae „047*1$ 

ostensum est quasdam inferre et quasdam inferri, ergo propter earum 
discretionem determinemus, quae a quibus inferuntur frequentius, 
transitoria scilicet a transitoriis. Unde e contrario relinqüitur, quia 
permanentes a permanentibus. 

10 Sic lege: Manifestum est, quoniam Hunt m.<;ultae)> m.^utationes^ 

c.<ftlorurri>, hoc est inferuntur multi mutabiles colores et transitorii 
per aliquam passionem, hoc est transitoriam huius tertiae maneriae 
qualitatem, ut hie stricte passio sumatur, sicut in prineipio. Erubescens 
enim. Vere transitoria infertur ex transitoria, quia ita et in tempo- 

15 ralibus et in naturalibus qualitatibus. Quod rursus in partibus ostendit, 
quia rubor ex erubescentia infertur et pallor ex timore, quae omnes 
qualitates transitivae sunt et temporales. Temporales autem illas 
qualitates vocamus quae subiecti nativitati aeeidunt, naturales vero 
quae in nativitate subiecti fiunt, ut si infans nascendo aliquam angu- 

20 stiam exlaesione patiatur. Aristoteles etiam infirmitatem ut colorem 
aliquem traetat. Et unumquodque talium, id est unumquodque sub- 
iectum tali colore aeeidenti affectum, dicitur ita temporaliter coloratum. 

Quare. Postquam ostendit temporalem qualitatem inferri ex , o%j) 
temporali, docet et naturalem inferri ex naturali, et infert a simili sie: 

25 Quandoquidem temporalis infertur ex temporali qualitate, naturalis ex 
sibi consimili, id est ex naturali. Et hoc est: Si quis in nativitate 
patiatur aliquid täte, hoc est naturalem passionem aliquam habeat, 
quae colorem inferat, consimilem habebit colorem passioni, in eo 
scilicet quod naturalis erat etiam color. Quae enim. Vere similem 

30 colorem habebit, quia naturalem. A parte. Et praemittit similitudinem 
de temporalibus, quia sicuti temporalis quae infertur a temporali, 
similis est ei a qua infertur, id est in eo videlicet quod naturalis est. 
Et hoc est: quae, id est qualis, est affectio, id est color transitorius, 
facta nunc, id est temporaliter, propter vereeundiam circa corpus, 

35 qualis est, inquam, <eadem> cum ipsa vereeundia in eo scilicet quod 
eiusdem generis est cum ea quae temporalis est, ita et seeundum 
naturalem passionem fiet color idem, id est eiusdem generis cum 
ipsa passione, in eo scilicet quod naturalis erit. Quod et ipse statim 
determinat dicens: ita ut etiam color sit similis naturaliter, hoc est 

40 in nativitate, passioni se inferenti. 



19 nativitate A 20 Aristotelis] au A ut] aut A 28 post co- 

lorem lacuna in cod. 39 naturaliter A; Boeth: naturalis, Arist., Categ. 
p. 9b. 18: (pvaei (Waitz I, p. 106). 



234 Peter Abaelards Logica .Ingredientibus'. 

d 248 A Quaecumque igitur. Postquam destruxit opinioiuem illam qua 

videbantur passibiles qualitates dici quod subiecta faeerent pati, ostendit 
in eo potius passibiles qualitates, quae cum inferant vel inferantur, 
permanentes sunt, passiones vero e contrario, quia scilicet transitoriae 
sunt, et hie plane definitionem passibilis qualitatis et passionis ineipit 5 
aperire. Sic infert: Quandoquidem dictum est qualitates tertiae ma- 
neriae quasdam esse passibiles qualitates, quasdam passiones, ergo 
distinguaraus, quae sint hae vel quae sint illae. A causa. Et hoc 
est: quaecumque qualitates de numero talium casuum, id est quali- 
tatum tertiae maneriae. Quae quidem ideo casus dieuntur, quod ab io 
aliis qualitatibus cadant, id est inferuntur ab aliquibus passionibus, 
hoc est qualitatibus tertiae maneriae. Nam et hie quoque large passio 
sumitur. Passionibus, dico, difäcile mobilibus. Et quia possunt diffi- 
cile moveri seeundum naturam suam et non diu permanere seeundum 
tempus, addit: permanentibus. Supple etiam extra: et hoc habent 15 
ipsae quae inferuntur, quod tarnen hoc loco tacet, quod statim in se- 
quentibus apponet ibi: et non facile praeterit et in vita permanet. 
Sive enim. Vere qualitates permanentes sunt passibiles qualitates, 
quia tarn naturales quam temporales. A partibus. Et hoc est: sive 
pallor aut nigredo facta sit seeundum naturalem substantiam, hoc 20 
est ita quod naturaliter subsistat in subiecto, qualitates sunt, passi- 
biles scilicet. Quales enim, scilicet passibiliter, hoc est permanenter, 
seeundum eas dieimur. A descriptione passibilis qualitatis. Sive 
propter. Hie aliam partem ponit de temporalibus sie dicens: sive 
p.^roptefy ae.<gritudinem> l.<ongam> vel p.^roptefy aeAsturrCy, quae 25 
temporalia sunt, contingit aliquid tote, quod videlicet similiter sit 
temporale. Et non facile prae.<J,erity. Hie illam proprietatem passi- 
bilis qualitatis apponit, in qua totam facit vim. Et in vita. Per hoc 
determinat, sicut superius, quid per maneriam seeundum tempus acci- 
piat, qualitatem scilicet passibilem. Similiter. A descriptione passi- 30 
bilis qualitatis. Et supple: passibiliter enim quales. 
2XR r Quaecumque ergo. Istae sunt passibiles qualitates quae perma- 

nent, sed istae sunt passiones quae cito transeunt. Quod autem ait 
eas inierri ex his quae facile solvuntur, hoc est, cito transeunt, ad 
proprietatem passionis vim non habent, quia sive inferant sive infe- 35 
rantur et non permanent, aeque sunt passiones. Non enim. Vere 
sunt passiones, sciücet qualitates inferentes vel illatae, quae transitivae 
sunt, quia non sunt passibiles qualitates, cum alterum constet. Ab 
immediatis. Quod autem non sint passibiles qualitates, ostendit a 
descriptione, quia scilicet non faciunt subiecta passibiliter qualia, id 40 
est permanentes. Quod rursus ostendit in partibus quibusdam pas- 
sionum. Qui scilicet ex vereeundia rubeus factus est, rubeus non est 



13 dico bis in A mobilibus] m. A 23 dieimur Boeth. dnr A 41-42 pas- 
sionem A 42 Qui scilicet] que sunt rubor A. 



2. Die Glossen zu den Kategorien. — De quali et qualitate. 235 

permanenter. Quod ab effectu secundum ipsum locutionis usum assi- 
gnat, in eo scilicet quod quales non solemus homines vocare ex transi- 
toriis qualitatibus, sed ex permanentibus. Si quis enim ex qualitate 
alicuius requirat eum sibi certificari, non solent transitoriae qualitates 
5 assignari, ne forte, cum ad eam ventum esset qualitatem, esset praete- 
rita ex qua ipse cognosci debuit. Ut si quaereretur: ,qualis est So- 
crates' et responderetur: ,rubeus' propter ruborem, in secundo die 
non esset conveniens ad notitia*m Socratis rubor non permanens. 
Quare, quia videlicet non sunt passibiles qualitates, ergo sunt passiones, 

10 cum scilicet constet ea esse sub tertia maneria, qualitates vero, passi- 
biles scilicet, minime dicuntur. Similiter autem. Postquam assignavit 
passibiles qualitates et passiones in qualitatibus corporis, assignat etiam 
ea in accidentibus animae. Quaecumque enim. Ostendit primum de 
passibilibus qualitatibus. Vere passibiles sunt in anima, quia et natu- 

15 rales et temporales. A partibus. Et de naturalibus praemittit dicens: 
quaecumque qualitates permanentes, secundum quod ipse postea appo- 
net, fiunt statim in ipsa nativitate ex aliquibus passionibus, id est 
qualitatibus tertiae maneriae, qualitates, scilicet passibiles, dicuntur, 
ut dementia ex aliqua laesione vel aliqua iniirmitate proveniens. Quales 

20 enim, scilicet passibiliter. A descriptione vel ab effectu. Quae enim 
qualitas permanens est, causa est, quare secundum eam homo soleat 
qualis assignari. Videtur hoc loco Aristoteles velle ex praemissa 
quoque qualitate animae corpus nominari, cum scilicet de ira et de- 
mentia animae loquens nos dicit inde iratos vel dementes. Sed for- 

25 tasse, cum ait ,nos dicimur', sie nostras intelligit animas per totum 
partem aeeipiens aut potius ex qualitatibus animae alias innatas cor- 
pori considerat, iuxta quod et animal, quod est animatum corpus, 
dieimus vel grammaticum corpus esse vel rationale, non quidem ex 
ipsa scientia vel potentia discendi quae sunt in anima, sed magis ex 

30 habitu animae grammaticae vel rationalis. Aliam namque differentiam 
animae convenit esse, cum rationalis dicitur, aliam corporis; quippe 
diversorum generum et non subalternatim positorum d.<iversae> s.<unt> 
s.<pecies> et d.<ifferentiae>. 

Sed fortasse opponetur, quod si rationale, nomen corporis, sump- 

3.-, tum est ab habitu animae rationalis, potius habere significat quam qua- 
litatem. Unde differentia dici non debet, cum inaequale hon praedi- 
cetur. Sed dicetur, quod quameumque vocem proferamus ad ratio- 
nalitatem corporis designandam, inde qualitatem animae intelligamus 
innatam corpori ex qualitate animae. Nam quando definimus anima- 

40 tum: ,quod animam habet' vel album: ,quod albedinem habet', nullas 
tarnen formas per habere animam vel habere albedinem nisi qualitates 
ipsas, animationem scilicet et albedinem, intelligimus. Sic etiam per 

4 certibi A 35 rationali A 38 inde] in A 39 innatam] in natural 
4 t per] pro A. 



236 Peter Abaelards Logica .Ingredientibus'. 

habere animam grammaticam vel rationalem qualitates accipimus. 
Simüüer autem. Postquam ostendit passibiles qualitates in natura- 
libus qualitatibus animae, ostendit etiam in temporalibus. Alienationes 
vocat qualitates quae post nativitatem sunt, quasi adventitiae acci- 
dunt. Casus vocat qualitates huius tertiae maneriae, sicut supra 1 5 
docuimus. Difäcile praetereuntes. Hie apponit vim passibilitatis, per 
quam passibiles qualitates a passionibus dividantur. Qualitates sunt, 
scilicet passibiles. Quales enim, <scilicet> passibiliter. A descriptione 
vel ab effectu. Quaecumque vero. Postquam assignavit passibiles 
qualitates seeundum qualitates animae tarn naturales quam temporales, 10 
assignat passiones et ipsius animae aeeidentia. Sic iunge: Perma- 
nentes dieuntur passibiles qualitates, sed transitoriae sunt passiones. 
Et hoc est: quae inferuntur a transitoriis — supple extra: Et cito 
transeunt — transitoriae passiones dieuntur. Hoc autem quod supple- 

f. 33r tur, satis innui potest | tarn ex praemissis quam ex sequentibus. Deter- 15 
minavit namque superius in aeeidentibus corporis passiones esse quae 
cito transeunt. Ex eo quoque quod ait in proximo passibilem quali- 
tatem immobilem esse, per contrarium innuit esse passiones mobiles' 
nee non ex eo quod in sequenti dicit non solere dici iraeundum ex 
passione, sed potius passum aliquid ad horam, patenter monstrat 20 
passiones debere subintelligi mobiles. Ut si quis iraeundior, scilicet 
quam soleat, ut scilicet transitoria ira denotetur. Non enim. Com- 
mendat exemplum de ira nata ex passione, quod videlicet sit mobilis 
passio, quia propter huiusmodi iram transitoriam is qui eam habet, 
non solet dici iraeundus. Sed magis. A partibus ab effectu : Quare 25 
passiones. Infert ex eodem effectu quod passiones dieuntur, non qua- 
litates, scilicet passibiles. Sicut autem de illatis qualitatibus ostendit, 
quod sint passibiles qualitates vel passio, in eo quod permanentes 
sunt vel transitoriae, ita de inferentibus intellige. 

250 C Quartum vero genus. Quartam maneriam qualitatum ingreditur, 30 

in qua quidem comprehendit omnes compositiones, quas appellat formas 
vel figuras, et insuper propria eorum aeeidentia, ut sunt rectitudo vel 
curvitas; proprie enim ipsa compositio reeta dicitur aut curva. Aut 
fortasse forma etfigura omnes qualitates huius quartae maneriae compre- 
hendunt; rectitudo vero aut curvitas non sunt de quarto genere, sed 35 
quattuor generibus superadduntur sub qualitate. 

Sed nunc quid sit forma, quid figura, determinemus. Et sunt qui 
figuram vocant compositionem corporis facti ad repraesentationem, 
sicut compositionem statuae quae Achillem repraesentat. Unde et 
statua ipsa figura dicitur, seeundum hoc quod aliud figurat, compo- 40 



8 scilicet addidi, cf. supra p. 234 22 18 post contrarium lacuna in A 
27 scilicet] sed A 34 quartae] tertiae A 39 reprehensionem A 

1 Cf. supra p. 234 10 . 



2. Die Glossen zu den Kategorien. — De quali et qualitate. 237 

sitiones vero ceterarum rerum, quae scilicet res non sunt factae 
ad repraesentationem alicuius, appellat formas. Sunt autem alii qui 
Boethio imponunt eum figuras appellare compositiones geometri- 
corum corporum, quae ad mensurandum describi solent, ceterorum 
5 vero compositiones formas appellant. At vero ex hoc nihil aliud ad 
differentiam formae vel figurae certum haberetur, nisi quia figuram 
vocat triangulum et quadratum, formam vero qualitatem figurae dicit 
et similiter trianguli vel quadrati, et ex figura figuratum, ex forma dicit 
esse formosum. ,Unde etiam, inquit 1 , formosos homines dicimus.' 
io Qui etiam rursus obscurus <de> figura loquens ait 2 : .Figura est, ut 
geometrae definiunt, quae sub aliquo vel aliquibus terminis continetur; 
sub aliquo quidem, ut circulus, sub aliquibus vero, ut triangulum vel 
quadratum.' Videtur itaque Boethius ipsam compositionem figuram 
appellare, decorem vero aut turpitudinem, quae ex compositione nasci- 
15 tur, vocare formam. 

Sic iunge: Primum vel secundum vel tertium genus sunt illa 
su-praposita, sed quartum sunt forma et figura. Figuram dico constans 
circa aliquid, hoc est circa rem factam, ad repraesentationem alterius 
secundum primam sententiam vel circa geometricum corpus secundum 
20 secundam vel constans circa aliquid tamquam subiectum suum, quod 
iam determinat fortasse, ne per figuram intelligatur ipsa statua figu- 
rans, sed qualitas. Amplius autem ad haec, id est ad formam et fi- 
guram, adduntur r.<_ectitudo> et c^urvitasy, ut scilicet simul cum eis 
sint sub quarto gener e. Et si quid his est simile, id est cetera pro- 
25 pria accidentia formae et figurae, vel, si de quarto genere tantum 
dicamus esse formam vel figuram, dicemus ad haec quattuor supra- 
posita genera qualitatum addi sub qualitate rectitudinem et curvi- 
tatem, ne videlicet omnes qualitates intelligerentur includi in supra- 
positis quattuor maneriis. Et si quid his est simile, hoc est, omnes 
30 aliae qualitates. Quod quidem proxima litera videtur innuere, quae 
probat statim supraposita qualitates esse. A desoriptione qualitatis, 
quia scilicet faciunt qualia. Et hoc est: Secundum unumquodque 
istorum, id est secundum formam vel figuram vel rectitudinem vel 
curvitatem, aliquid dicitur quäle. Triangulum enim. Vere quäle 
35 faciunt ista, quia faciunt triangulum etc. A partibus. Et unde hoc, 
scilicet quod si faciunt ista, qualia faciant, assignat dicens, quia ista 
qualia sunt, et hoc est: triangulum enim etc. Compositio quidem 
ipsa quae triangulatio dicitur vel quadrangulatio, facit triaDgulum vel 
quadratum. 
40 Rarum vero. Tractatis superius his quae indubitanter qualitates ,-f- J 1 « 

sunt, tangit dubitationem de quibusdam rebus, quae quidem quibus- 
dam qualitates esse videbantur et qualia facere, quibusdam vero po- 



1 Boeth. I. c. p. 250 D. 2 Boeth. I. c, p. 251 A. 



238 Peter Abaelards Logica Jngredientibus'. 

sitiones. Sive autera qualitates sint, sive positiones, ipse Aristoteles 
non definit, sed ut positiones videantur, ponit, quia scilicet in singulis 
earum subiectis certae positiones partium denotari videntur per voca- 
bula sumpta ab eis. Et rursus, si quis concedet eas esse qualitates, 
ne impediatur per hoc quod non comprehenduntur inter quattuor annu- 5 
meratas manerias qualitatum, dicit fortasse alios modos qualitatum 
esse et ita simul confert ea quae ad utramque pertinent opinionem 
nihil tarnen certum constituens. At vero Boethius in Coinmento 
aperte clamat haec esse positiones dicens de eis 1 : ,Videntur haec 
quoque in qualitatibus posse numerari, sed rectam rationem perspi- ii> 
cientibus nee solum auribus quae dieuntur, sed etiam mente et animo 
iudicantibus in qualitatibus haec poni non oportere manifestum est. 
Nam quod dieimus rarum, positio quaedam partium est, non qualitas.' 
Sed profecto magis seeundum aliorum opinionem locutus est quam 
seeundum rei veritatem, sicut et illud seeundum opinionem dixit, quod i& 
supposuit dicens 2 : ,Ergo seeundum unamquamque partium positionem 
vel raritas vel spissitudo vel asperitas vel leiiitas corporibus est. Non 
igitur haec seeundum qualitatem dieuntur, sed potius seeundum posi- 
tionem. Positio autem in relationis genere nominata est. Non igitur 
haec qualitates, sed relativa sunt.' Quod enim relationi positionem 20 
supponit, opinio est potius quam scientia, et similiter opinio est quod 
istasnegat qualitates esse quas ipse alibi 3 qualitates plane vocat, ubi 
scilicet opiniones de contrarietate, quam habere quantum videtur, <ponit> 
dicens asperam et lenem superficiem non esse contrariam, sed asperita- 
tem et lenitatem, quae qualitates sunt. Sed fortasse quis dicit qualitatem 25 
ibi large aeeipi pro quacumque forma. Sed illud nobis videtur po- 
sitiones nullo modo habere contrarium, ut sedere, stare, iacere nee eas 
etiam ad comparationem venire, quae utraque istis quattuor conveni- 
unt. Praeterea qua ratione haec quattuor positioni supponunt, quia 
scilicet aeeipiuntur seeundum certam positionem partium, ita etiam 30 
rectum et curvum et triangulum et quadratum posseüt positioni sub- 
icere, quae idem ipse Aristoteles inter qualitates posuit. Subiectum 
namque rectitudinis ad hoc, ut rectum sit, certam exigit partium po- 
sitionem, ut scilicet directe sint positae, similiter triangulum talem par- 
tium positionem exigit quae tres angulos faciat. Sed <licet> ista po- 35 
sitiones exigant certas, nullo tarnen modo positiones dicenda sunt. 
Nam et triangulum certum requirit numerum, id est ternarium, nee 
<tamen> triangulatio, a qua sumptum est, numerus est, sed quäle. 
Similiter asperum licet positionem exigat, tarnen asperitas, a qua 
sumptum est, qualitas est, non positio et similiter cetera quae hie ponit. 40 



23 die 31 posset A 35 licet addidi cf. v. 39 36 exigat A 

positiones] passiones A 

1 Boeth. I. c, p. 251 D 

2 Boeth. I. c, p. 252A. 3 Boeth. I. c, p. 211C. 



2. Die Glossen zu den Kategorien. — De quali et qualitate. 239 

Continuatio. Ista supradicta sunt indubitanter qualitates, sed „ 251 B 
raritas et spissitudo et cetera cum qualitates tum positiones videntur. 
Cum autem id de rebus intendat ostendere, transfert se ad vocabula 
dicens: Haec vocabula, rarum etc., videntur significare qualitates, quia 
5 aeque valet, ac si diceret res ab eis significatas esse qualitates. Sed 
aliena. Dixi quod videntur significare qualitates, sed iterum non vi- 
dentur significare qualitates. Et hoc est: Sed rursus huiusmodi nomina 
secundum significationem suam putantur esse aliena a divisione 
qualitatis, hoc est non significare rem aliquam quae in divisione qua- 

10 litatis comprehendatur, ac si dicat non significare qualitatem. Et 
quare videantur non significare qualitatem, supponit causam, quia 
potius positionem videntur monstrare, id est significare; positionem 
dico partium fundamenti utrimque acceptarum, id est ex diversis 
locis intellectarum. Videntur, inquam, monstrare quodammodo, pro 

15 eo scilicet quod qualitates significatas semper certae positiones comi- 
tentur. Quod quidem statim distinguit dicens aliquid spissum esse 
secundum hanc positionem partium, quod sibi proximae sunt, cum 
tameD aliud sit spissitudo totius quam partium positio. Et secundum 
hoc quod spatio distant ab invicem partes subiecti et similiter alia, 

so certas exigunt positiones. Et fortasse. Expedita divisione qualitatum 
per quatuor manerias, ne quis putet in illis quatuor omnes includi 
qualitates, dicit praeter illos modos, id est illas manerias, qualitatum 
fortasse alias apparere. Sed hae sunt illae quae maxime tractari solent 
et quae magis sunt usitatae. Attende etiam, quod in hoc quod ait 

25 alios esse modos qualitatis, praemunit se de eo quod sentit de raro 
et spisso et aspero et leni, quae qualitates esse recipit, licet in supra- 
dicta divisione non claudantur, alioquin nisi hoc dixisset, opponeretur 
haec non esse qualitates, quia in divisione praemissa non compre- 
henduntur, sicut multae aliae qualitates ibi continentur, ut fortasse 

30 omnes differentiae substantiales, nisi quis dulcedinem melli substantialem 
esse dicat, quae in ipso est passibilis qualitas inferens palato gustantis 
dulcedinem, quae est passio. 

Nota quod hoc loco Boethius ait 1 : ,Non sunt, inquit, putandae 
solum qualitates quas supra posuit. Ipse testatur quoque alias quali- 

35 tates quas modo omnes enuntiare neglexit. Si cur neglexerit, quae- 
ratur, multae sunt causae, prima quod elementi vicem hie obtinet liber 
nee perfeetam scientiam tradit, sed tantummodo | aditus atque pons f. 33v 
quidam in altiora philosophiae introitum pandit. Quocirca si ita hoc 
est, tantundem dicere oportuit, quantum ingredientibus satis esset, ne 

40 eorum animos nondum ad scientiam firmos multiplici doctrinae subti- 



1 Boeth. I. c, p. 252B. 
Beitr. XXI. Geyer, Abaelards philos. Schriften. 16 



240 Peter Abaelards Logica ,Ingredientibus'. 

litate confunderet. Quae vero hie desunt, in libro qui Metaphysica 
inscribitur, apposuit. Perfectis namque, non ingredientibus illud opus 
praeparatur. Est quoque alia causa, ut nos ad exquirendas alias quali- 
tates, non solum priorum doctorum, sed etiam nostrorum aliquid inve- 
niendi incitator admitteret. Quocirca concludit eas quae maxime dice- 5 
rentur, quas supra posuit, qualitates esse.' Qualitates itaque. Quia 
scilicet faciunt qualia. A descriptione. Hanc autem conclusionem ad 
distinetionem supponit, quia expedita divisione transit ad investigandum 
proprium qualitatum et post qualitates statim de qualibus adnectit 
dicens: qualia esse quae informantur, <id est) dieuntur, seeundum in- 10 
formationem qualitatum denominative, in quo quidem communitates 
qualitatum ineipit investigare, donec ad proprie proprium perveniat, 
per quod maxime natura qualitatum aperiatur. Ait itaque qualitates 
huiusmodi esse quod seeundum eas subieeta dieuntur qualia denomina- 
tive de nominibus adiacentium qualitatum, propter denotandas scilicet 15 
qualitates eis adiacentes. Similiter in ceteris quibusdam qualitatibus 
contingit denominatio, quod duobus modis aeeidere monstrat, tum 
videlicet quod nomina qualitatum deficiunt et manentibus tantum no- 
minibus subiectorum, tum' quia existentibus nominibus qualitatum no- 
mina tarnen subiectorum non sunt ex eis denominative sumpta. Unde 20 
aperte convincit non esse proprie proprium qualitatis habere quäle 
denominative, cum videlicet omnibus non conveniat. Et primum ostendit 
denominationem deficere propter nominum defectum qualitatum. 
o-opn ^ Cursor auf pugillator, qui sie nominantur ex potentiis, non 

dieuntur ab eis denominative, pro eo scilicet, quod ipsis potentiis de- 25 
sunt nomina. Nam pugillatoria, ut ipse ait, tantum <nomen) scientiae 
pugnandi, a qua quidem scientia pugnandi pugiles seeundum artem 
denominative dieimus. Quod seeundum hoc ideo fortasse determinat, 
ne aeeipiantur sumpta a scientiis, a quibus possint denominari, quia 
illa nomina non habent. Quod potentiam naturalem vocat ad diffe- 30 
rentiam scientiae, quam per applicationem venire dicet. Neque enim. 
Causa est, quare ista a potentiis denominative non dicantur, quia 
scilicet ipsis aptitudinibus, id est potentiis, non sunt posita nomina, 
quemadmodum sunt posita in diseiplinis, hoc est in scientiis. Seeundum 
quas, scilicet scientias habitas non naturaliter sicut potentiae, sed 35 
seeundum affectionem, id est per applicationem, dieuntur homines 
pugillatores, id est pugiles vel palaestrici ex scientia palaestriandi. 
Quippe scientiae nomina [non] habent, quae desunt potentiis. Pugilla- 
loria enim. Dixit nomina posita esse scientiis, quod probat a partibus, 
quia videlicet ista sunt imposita: pugillatoria, palaestrica. Quales vero. 40 
A potentiis hi qui eas habent, non dieuntur denominative. Vel qui 



1 confunderet Boeth. ostenderet Ä 9 qualibus] qualibet A 12 vesti- 
gare A 28 Quod] Qui A 31 scientiae] + vocat A. 



2. Die Glossen zu den Kategorien. — De quali et qualitate. 241 

afficiuntur, id est applicantur ad habendas scientias, in quo notatur 
<differentia> a potentiis quae naturaliter insunt, non per applicationem. 
Aliquando autem. Postquam ostendit denominationem deficere una 
de causa, quia scilicet nomina desunt qualitatibus, ostendit aliam, quia 

5 videlicet contingit aliquando, quod etiam posito nomine quaiitatis illud 
quod secundum qualitates dicitur, quäle non dicitur denominative, ut 
Studiosus qui propter virtutem dicitur denominative a virtute. Virtu- 
tem enim. Quia Studiosus non videbatur dici propter virtutem, sed 
propter Studium, commendat exemplum datum de eo quod secundum 

10 qualitatem dicitur et non denominative. Et ostendit dici studiosum 
propter virtutem quam habet, sed non denominative. Non autem. 
Ostendit hoc secundum det'ectum denominationis raro contingere, quia 
scilicet vix numquam contingit, ut unum subiectum et qualitatem ha- 
beant nomina nee unum ex altero denominetur. Quae ergo. Amplius 

15 ex exemplis suprapositis infert sie: Quandoquidem albus et gramma- 
ticus et iustus dieuntur denominative a qualitatibus, pugillator vero 
et studiosus non, ergo quaedam quae dieuntur ex qualitatibus, dieuntur 
denominative, quaedam alio modo. A partibus. 

Inest autem. Aliam communitatem qualitatum supponit, quae „.255*1. 

20 quidem sicuti prima non est proprie proprium quaiitatis, cum scilicet 
ista neque solis qualitatibus conveniat neque omnibus. Quod autem 
omnibus non conveniat, ipse quoque statim aperit. Quod vero solis 
non convenit, ex eo apparet, quod etiam facere et pati contrarietatem 
habere dicet. 

25 Attende autem, quod hoc loco Boethius vult ineipere investi- 

gationem proprietatis qualitatum et illud quod praemissum est de 
qualibus, fortasse praemitti ad differentiam qualitatum a qualibus. 

Sic iunge: Qualitatibus convenit habere qualia denominative et 
habere etiam contraria. Et hoc est: Inest contrarietas aliis rebus se- 

30 eundum quäle, id est secundum qualitatem, quia scilicet quaedam res 
habent contrarietatem respectu qualitatum, aliae, scilicet qualitates, 
respectu aliarum, quod tantum valet, ac si diceret: quod est esse 
contrarias. Similiter autem. Postquam ostendit qualitates esse contra- 
rias, ostendit earum quoque subieeta contraria dici. secundum scilicet 

35 suseeptionem contrariarum qualitatum. Duobus enim modis res contra- 
riae dieuntur vel ex natura propriae essentiae, sicut qualitates ipsae, 
albedo et nigredo, quae ex se ipsis maxime invicem sunt adversae, 
vel ex contrariis formis adiacentibus, sicut album corpus et nigrum. 
Et priori quidem modo, non seeundo substantiae vel quantitates vel 

40 relationes negantur esse contrariae. Non autem. Ostendit non esse 
proprium quaiitatis habere contrarium, quia omnibus non convenit. 



30 secundum id quäle est A secundum quäle Boeth. 

16 



242 Peter Abaelards Logica Jngredientibus'. 

Quod ostendit in partibus, quia rubori scilicet et pallori et ceteris 
mediis coloribus, licet qualitates existant, nihil est contrarium. Ut 
enim hoc loco Boethius ait 1 , contraria sunt, quae longissime distant 
ab invicem, in adversitate scilicet propriae naturae. Medietas vero 
albedinis et nigredinis a se plurimum non distat, sicut albedo et ni- 5 
gredo, quae sunt extremitates. Quod si quis dicat ipsa media pluri- 
mum distare a terminis et ideo ea quoque ipsis esse contraria, iam 
uni rei, ut ait Boethius 2 , duo contraria inveniuntur, ut nigredini 
rubor et albedo, quod, inquit, fieri non potest. Duas autem res accipit 
non secundum numerum, sed secundum speciem. Unaquaeque enim 10 
nigredo unicuique albedini contraria est et maxime adversa, et ita 
multa numero eisdem insunt contraria, sed non multae species, quod 
quidem esset, si rubor et albedo, quae specie differunt, essent contra- 

Boetlu riae ni g redini - 
1>.256A Amplius. Postquam ostendit qualitatem habere contraria, ostendit, is 

quae res habeant contrarias qualitates, scilicet non res aliorum praedi- 
camentorum. Continuatio. Dixi de qualitatibus, quod contraria ha- 
beant, amplius de eodem agens determino, cuiusmodi res habeant 
contrarias. Et hoc est: Si ex contrariis unam, hoc est quotiens unum 
ex contariis est quäle, id est qualitas, et reliquum est quäle, ac si 20 
diceret: omnis contraria qualitas habet contrarium suum sub qualitate, 
hoc est omnis qualitas contraria habet qualitatem contrariam. Palam 
est, inquam, alicui proponenti, id est consideranti, alia praedicamenta 
per singulas res quae in Ulis continentur. Inter quas cum non re- 
periet contrarium qualitatis, seiet ipsum in qualitate contineri. Attende 25 
autem, quod licet verba consequentia ponat, consequentiam tarnen 
non intelligit, quia falsa esset, veluti ista: si albedo est qualitas, et 
nigredo est qualitas, quippe albedo omnino possit esse destrueta pe- 
nitus nigredine. Unde ipse in Oppositis dicet 3 : ,contrariorum non 
est necessarium, si alterum sit, et reliquum esse. Sanis namque om- 30 
nibus etc.' Quidam tarnen nituntur, ut hanc consequentiam ,si albedo 
est, nigredo est' probent hoc modo: Si albedo est, contrarium nigredinis 
est et ita quoddam eius est contrarium nigredinis et ita nigredo est 
contraria cuidam enti et ita est. Et sie per medium infertur: quod 
si albedo est, nigredo est. Nos vero primam consequentiam maxime 35 
reprobamus, quia omni necessitate destituta est, cum omnino ante- 
cedens sine consequenti possit consistere, ut scilicet substantia albe- 
dinis esset destrueta nigredine nee ideo ullum nigrum contrarium perma- 
neret. Alii dissimilitatem medii termini annotantes in eo fortasse 
huic argumentationi resistant, quod priori consequentiae, quae actualis 4 <> 



2 licet] ibet et A 9 inquam A 37 substantia] scientia A 

1 Boeth. I. c, p. 255 B. 

2 Boeth. I. c, p. 255 C. 3 Boeth. I. c, p. 282 A. 



2. Die Glossen zu den Kategorien. — De quali et qualitate. 243 

est, ceterae quae naturales sunt ammiscentur vel quod modo Se- 
cundum) terminos, modo secundum totas propositiones <argumen- 
tantur). Nam si est. Vere omnis qualitas contraria habet contrarium 
quod est qualitas, quia ita est <in> istis, ut iniustitia et iustitia, et si- 
5 militer in aliis intellige. A partibus. Et hoc est: Nam si iustitia est 
iniustitiae contrarium et ipsa iustitia sit qualitas, iniustitia quoque est 
quaiitas. Nullum enim. Vere iniustitia est qualitas, quia non est res 
aliqua aliorum praedicamentorum. Ab immediatis. Sic autem, id est: 
sicut est de hac qualitate contraria, quod habet suum contrarmm sub 

io qualitate, ita et de aliis contrariis quae secundum quäle sunt, id est 
quae sunt qualitates. 

Suscipit autem. Sicut ipsarum qualitatum sive qualium naturam ^Hjy, 
aperuit docens utraque quodammodo contraria dici, ita et nominum 
proprietates distinguit, dicens scilicet qualitates, id est vocabula signi- 

J 5 ficantia qualitates, ad comparationem venire, sumpta scilicet tantum, 
non substantialia, etrursusnon omnia sumpta, sed quaedam. Sic iunge: 
Qualitates sive qualia, res ipsae, contrarietatem suscipiunt magis et 
minus in comparatione. Quod statim ostendit in partibus dicens: 
Album enim etc. Sed et ipsa. Duos comparationis modos distinguit, 

20 quia scilicet aliquando comparatio refertur ad diversa in eodem 
tempore, sicut quando dicimus aiterum subiectum albedinis esse albius 
altero, aliquando ad idem secundum alterationem illius in diversis 
temporibus, ut cum idem dicitur albius hodie, quam esset heri. Conti- 
nuatio. Non solum aiterum subiectum dicitur albius respectu alterius, 

25 sed ipsa etiam quae alba sunt, crementum suscipiunt respectu sui 
scilicet, veluti ea quae modo sunt alba, magis alba esse contingit nunc 
quam prius. Candidum namque. Vere quaedam subiecta conveniunt 
ad comparationem sui, quia scilicet | subiectum candoris. Vel: Vere f. 34r 
quaedam nomina qualitatum comparantur circa idem subiectum, quia 

30 candidus. A parte. Et hoc est: cum candidum sit aliquid modo, con- 
tingit, amplius, id est magis, candidum üeri quandoque Nota quod 
bene dicit ipsa respectu sui suscipere crementum, annotans scilicet 
huiusmodi comparationem <non> semper augmentum existere. Cum 
enim augmentum et detrimentum quaedam sint motus, quomodo aug- 

35 mentum continget nisi re in se ipsa mutata? At vero aliam compa- 
rationem quae inter diversa fit, non est necesse secundum augmentum 
fieri. Quippe maior est hie lapis illo non per crementum, cum semper 
ab initio creationis suae tantus perstitisset. Omnis namque operatio 
secundum maioritatem minoritatemque consistit, sed non omnis per 



1 quod modo] quomodo A 2 post propositiones lacuna in cod. argu- 
metantur addidi secundum sensum 3 Nam] ut Boeth. contrarium] con- 
trariarum A 4 qualitas] quäle A in addidi. Nam sit inic et ipsa in 

iustitia A 11 qualitates] quäl. A 33 consistere A. 



244 Peter Abaelards Logica .Ingredientibus'. 

augmentum. Non tarnen omnia, sed plura. Iustitia namque. Duo 
dixit, scilicet quod non omnia nomina quae significant quäle, compa- 
rantur et quod plura comparantur. Et prius probat, quod non omnia, 
quia hoc nomen iustitia et cetera substantiva qualitatum nomina non 
comparantur. A partibus. Quod autem hoc nomen iustitia non compa- 5 
ratur, [quod] sie dicit: quia si dicatur una iustitia respectu alterius 
iustitiae magis vel minus esse iustitia, potest quislibet ambigere, hoc 
est rationabiliter, debet reprobare; contemperando enim se et minus 
dicendo plus significat. Simüiter autem, hoc est ita contingit ceteris 
omnibus formis quae afficiunt, id est informant subieeta, quod videlicet 10 
earum nomina substantiva non comparantur. Vel in ceteris affectio- 
nibus, hoc est in ceteris substantialibus formarum nominibus. Quidam 
enim. Ostendit in effectu vel ab auetoritate, quod rationabiliter dubi- 
tare possumus de huiusmodi comparatione, quia quidam, id est magnae 
et authenticae personae, dubitant, id est reprobant, huiusmodi compa- 15 
rationem. Dicunt enim. Vere reprobant, quod dieunt non multum, 
id est non bene, dici iustitiam unam ab alia iustitia magis et minus 
esse iustitiam. Minus autem. Duorum quae dixit, <quod> scilicet non 
omnia significantia qualitates comparantur et quod plura comparantur, 
alterum iam ostendit in substantialibus nominibus. Nunc vero alterum 20 
monstrat in adiectivis, docens scilicet adiectiva comparari nee tarnen 
omnia, ut triangulum vel quadratum vel circulus, sed quaedam, sicut 
sanum, iustum, grammaticum. Cum alterum deberet dicere subiecto- 
rum minus esse sanum, dicit ipsum minus habere sanitatem, quod 
idem est in sensu, licet tarnen non ita fit propria construetio propter 25 
voces oppositas, dequaquidem construetione quasi dubitans supposuit: 
Sed tarnen ea, ac si diceret: ad comparationem nominum adiectivorum 
monstrandum induxi construetiones tantundem valentes in sensu quan- 
tum nomina, utpro , sanum' posui ,habere sanitatem'. sed tarnen sumpta 
indubitanter apud omnes comparantur, sed non ita orationes magis et so 
minus indubitanter suseipiunt. Et hoc est: ea qualia, id est qualium 
nomina, quae dieuntur seeundum affectus, id est quae sumpta sunt 
ex qualitatibus afficientibus etc. Quod statim ostendit in partibus, quia 
grammaticus magis dicitur, quod est grammaticior etc. Et in aliis, 
scilicet qualibus, quibusdam simüiter comparatio contingit, quae rursus 35 
„ 257 D m quibusdam deficit, ut in triangulo etc. Nee aliqua aliarum Rgu- 
rarum, hoc est nulluni vocabulum sumptum ab aliqua specie figurae. 
Unde constat triangulationem et quadrangulationem esse species figurae. 
Si autem dicamus de vocabulis nominantibus figuras quod ad compa- 
rationem non veniant, falsum est. Quippe una figura maior altera 40 
vel longior dicitur, sicuti parte altera longior forma, de qua statim 
0*0^ supponet. Quaecumque enim. Vere sumpta a figuris non dieuntur, 



4 etc A 15 autentice A. 



2. Die Glossen zu den Kategorien. — De quali et qualitate. 245 

id est non praedicantur, cum magis vel minus, quia triangulus et circulus 
et similiter aliae. Et vere triangulus et circulus non praedicantur cum 
magis vel minus, quia neque de nominibus rerum suscipientium suam 
definitionem <neque> non <suscipientium> praedicantur cum magis vel 

5 minus. <Quod> ostendit, cum ait res illorum nominum omnes similiter, 
id est aequaliter, dici triangulos vel circulos, hoc est sine magis vel 
minus. Eorum vero. Postquam ostendit triangulum vel circulum non 
convenire cum magis vel minus rebus suscipientibus suam definitionem, 
ostendit alteram partem, scilicet neque rebus <non> suscipientibus suam 

io definitionem dicens: nil eorum quae non suscipiunt eorum definitiones, 
alterum dicitur altero magis vel triangulum vel circulum. Similiter 
intellige de minus. Si enim alterum magis respectu alterius, nee aliud 
minus respectu illius. Nil enim. Ostendit in partibus, quod circulus 
non convenit cum magis rebus non suscipientibus suam definitionem, 

15 quia istis, quadrangulationi scilicet vel formae longiori altera parte. 
Simpliciter autem. Vere ista non conveniunt cum magis vel minus 
istis, quia nullis reeipientibus suam definitionem. A toto, hoc est simpli- 
citer, id est universaliter, dico si in utroque, id est, si dico aliqua non 
suscipiunt rationem, id est definitionem huius propositi, scilicet trian- 

20 guli sive circuli, quae proposui in exemplis, non dicetur etc. Quippe 
comparatio non fit nisi inter partieipantia. Nisi enim de virtutibus uter- 
que bonus sit, non dicitur alter <altero> melior comparatione, sed 
potest elective dici. Si enim dicamus comparative virtutem magis 
bonam esse vitio, oportet esse Vitium minus bonum, et ita quocumque 

25 modo esse bonum. Si vero elective dicamus, talis est sensus, ut virtus 
sit bona, non Vitium. Electio itaque alteri ex toto aufert, comparatio 
vero utrique relinquit aeeidens, sed uni magis, alteri minus, quod 
Aristoteles hie annotat. Non ergo. Quandoquidem triangulatio, 
quadrangulatio vel circulus non suscipiunt magis vel minus, ergo non 

30 omnia qualia, id est non omnia sumpta a qualitatibus. A partibus. 
Et inde ordinem de comparatione nominum significantium qualitates 
quo processit, posuit huiusmodi: nomina comparari, quod ostendit non 
omnibus convenire, sed sumptis tantum, non scilicet substantialibus, 
iterum non omnibus sumptis, ut triangulo et quadrato vel circulo, sed 

35 quibusdam, veluti sano, iusto, grammatico. Sed nunc quidem de vi 
comparationis, in quantum possumus, perquiramus, unde scilicet nomina 
contrahant, quod ad comparationem veniunt, vel quare magis haec 
quam alia comparentur. Certum est autem voces qualitatum, <quae> 



3 de nominibus rebus suscipientium rerum suam diffinitionem non prae- 
dicentur^ 15 longior in altera A 16 Simpliciter] similiter A 18 sunta- 
que A si in utraque Boeth. Editio omittit si, sed cf. Arist. Categ. p. IIa 12 
(Waitz I, p. 110) 21 virtutibus] voeibus A 27 aeeidens] acos. A 35 vi] 
in A nunc] nee A 38 qualitatum sube A. 



246 Peter Abaelards Logica Jngredientibus'. 

substantiae sunt vel quantitates, in essentia sua non comparari nee 
una res est magis haec vox ,albunV quam altera res, cum videlicet 
ipsa in essentia sua de multis non praedicetur. Quod si seeundum 
essentiam suam non venit vox ad comparationem, videtur hoc ex signi- 
ficatione contrahere. Unde illud plus, seeundum quod Aristoteles 5 
assignat comparationem in rebus significatis, videtur esse inquirendum. 
Sed cum sumptorum nominum quae ad comparationem veniunt, duo 
videantur significata, ipsa scilicet qualitas, quam circa subiectum deter- 
minat, et ipsum subiectum qualitatis, quod nominat, videndum est, 
cuius significationis eius sit illa maioritas, seeundum quam compa- 10 
ratio fit, utrum videlicet qualitatis vel rei qualis sive utriusque simul, 
ut cum corpus dicatur magis album altero vel magis breve, utrum 
corpus maius sit vel aeeidens vel utrumque simul. De quo quidem 
teste Boethio 1 tres fuere sententiae. Quidam enim dicebant 
proprium esse materiae corporum quae subieeta est formae, intensione iß 
crescere et minui relaxatione, quae sententia quorundam erat Pla- 
tonicorum. Cui quidem sententiae ipse quoque Boethius consentire 
videtur in prologo Arithmeticae 2 , ubi dixit ex natura corporum, 
non aeeidentium crementum vel diminutionem contingere. Alia vero 
sententia quorundam erat, qui dicebant medioeres, non perfeetas 20 
qualitates intendi vel minui. Non enim certissimas verissimasque artes 
vel virtutes dicebant magis vel minus suseipere, velut ipsam gramma- 
ticam atque iustitiam, sed medioeres, quae neque ita perfeetae erant, 
ut non possent crescere, neque adeo parvae, ut <non> possent minui, 
ut est, inquit, architectonica. Tertia vero, ait, sententia erat, de 25 
qua Aristoteles loquitur, quod ipsas quidem habitudines nulla inten- 
sione crescere putat, sed earum partieipantes sub examine compa- 
rationis venire, ut de his magis minusve dicatur. Negat enim magis 
esse sanitatem, id est saniorem et magis sanam, ut ipsae quidem qua- 
litates non suseipiunt magis vel minus. Qui vero seeundum eas quales 30 
dieuntur, ipsi sub comparatione cadunt. Nam ipsa grammatica non 
suseipit magis nee minus, sed qui ipsa grammatica partieipat. 

Nunc quidem expositis seeundum Boethium tribus diversorum 
opinionibus Aristotelicam veritatem perquiramus. Dicititaque qualia 
magis et minus dici, non qualitates, unde ipsorum qualium, non quali- 35 
tatum magnitudo vel parvitas esse videntur, quae per magis et minus 
designantur. Sed cum haec parva margarita dicatur magis alba magno 
equo, in quo notabitur magnitudo eius respectu equi, aut quomodo 
haec anima grammaticior illa dicetur vel iustior, cum utraque sit indi- 



29 sonum A 

1 Boeth. I. c, p. 257B. 

2 Boeth., Institutio arith. ed. G. Friedlein, Lipsiae (Teubner) 1867, 
p. 8 1 sqq. Cf. supra p. 162 n. 2. 



1. Die Glossen zu den Kategorien. — De quali et qualitate. 247 

visibilis? Praeterea si ad magnitudinem subiecti respiciamus, quare 
non dicemus equum magis esse album margarita, sicut dicimus ipsum 
esse magis album quam margaritam, | aut hoc corpus magis esse corpus f. 34v 
illo, sicut dicimus esse maius corpus, aut cum dicimus istud magis 
5 esse parvum vel breve vel tenue quam aliud, in quo eius magnitu- 
dinem ad aliud accipiemus? Non itaque secundum quantitatem funda- 
mentorum magis et minus in comparatione videntur accipi. Fortasse 
secundum qualitatem formarum, quia albedo huius subiecti maior est 
spissitudine quam illius, in eo- scilicet quod partes sibi in&ertas habet. 

io Unde hoc subiectum ^ecundum magnitudinem qualitatis magis album 
illo dicitur. Sed dicetur: cum ipsius essentiae albedinis magnitudo 
significetur, cur non ipsa albedo in essentia magis albedo dicatur? 
Aut quid in ceteris comparationibus dicemus, ubi nee formarum magni- 
tudo potest notari? Numquam enim abscisa parte alieuius, cum illud 

15 magis breve vel magis parvum dicitur, crevit brevitas vel parvitas. 
Quod si creverit, quaerendum est, qualiter. Quatuor tan tum modis 
augmenta contingere videntur, cum videlicet res aut in longum porri- 
gitur aut in latum aut in spissum aut secundum numerum partium 
multiplicatur, ut si tribus lapidibus quartus addatur. Brevitas quae 

20 per abscisionem <fit>, neque in longum crevit neque in latum, quia 
eius quantitas ultra quantitatem subiecti extendi non potest, subiectum 
vero per abscisionem neque lougius factum est neque latius; densari 
quoque per abscisionem subiecti vel plures reeipere partes brevitas 
nullo modo videtur. Quod si ad pluralitatem partium respiciamus, cur 

25 non hie equus albius dicatur hac parva margarita, quod videlicet plures 
partes albedinis habet, aut hie magnus ignis calidior illo parvo aut 
hoc corpus magis quantitas illo? Praeterea cum haec anima iustior 
illa dicatur vel grammaticior et utraque sit indivisibilis, in quo dicemus 
qualitatem huius maiorem esse illa? 

so His itaque rationibus impediri videmur, ne comparationem nominum 

definire possimus secundum quantitatem significatarum rerum, sed for- 
tasse secundum <impositionis nominis>proprietatem, quae ad intellectum 
quendam aecomodata est, ut dicatur subiectum albedinis magis, non 
albedo magis albedo. Etsi enim in comparatione albi intensionem 

35 albedinis secundum spissitudinem possumus aeeipere, non id fortasse 
ubique servare possemus, quia cum magis breve vel magis tenue vel 
magis parvum hoc quam illud dicimus, nullas qualitatum intensiones 
possumus pereipere, ab intellectu tarnen quem ille habuit, qui hoc 
dicit, ratio non deviat, quia cum audimus dici magis parvum illo, duo 

40 parva simul animo conferimus et hoc in quantitate suae essentiae re- 
missius esse intelligimus quam illud et quod ,magis' adverbium cum 



11 magnitudo significetur] signitudo A 32 impositionis nominis ad- 
didi secundum p. 248 2 ; lacuna in A 41 quod] quam A. 



248 Peter Abaelards Logica Jngredientibus'. 

hac voce ,parvum' coniungitur, non ex maioritate subiecti vel acci- 
dentis contingit, sed secundum proprietatem et causam impositionis 
nominis, ad quam magis accedit hoc subiectum quam illud. Cum enim 
parvum hoc nomen datum sit secundum hoc quod exceditur quantitas 
essentiae subiecti unius quantitate alterius, quicquid magis exceditur, 5 
secundum causam nominis ad vocabulum accedit, ad quod denotandum 
iunxerunt ,magis' adverbium cum hoc nomine quod est ,parvum\ parvi- 
tatem in miiiori subiecto denotantes. Similiter brevis vel magis <brevis> 
brevitatem designat circa subiectum retractioris substantiae et magis 
breve dicitur quasi brevitatem habens subiecti, minus secundum longi- 10 
tudinem extensL, ut quasi ad sensus comparationis quandoque redeat, 
ut dicatur magis parvum quasi minus magnum vel magis breve quasi 
minus longum, et videtur vis comparationis quandoque esse se- 
cundum quantitatem subiectorum, ut cum dicitur hoc maius illo 
vel longius vel brevius vel spissius vel latius, quandoque secun-15 
dum quantitatem accidentium, veluti cum dicitur hoc albius illo 
quod densiorem habet albedinem, quandoque vero secundum quan- 
titatem rerum exterarum.ut ditior dicitur secundum possessionem 
plurium divitiarum, quamvis et multitudo proprietatum earum quae 
possessiones dicuntur, secundum latitudinem possessarum rerum ppssit 20 
notari. Si quis autem quaerat, quare magis homo non dicatur compa- 
rative, sicut dicitur maior homo, cum magnitudo sit secundum ipsam 
substantiae quantitatem, nil aliud dei'icere videtur nisi vocis insti- 
tutio, quae ad hoc non fuit accomodata, ut videlicet ad compara- 
tionem substantialia nomina veniant, sed sumpta tantum accidentalia 25 
nee etiam omnia. In quibus etiam sumptis quare haec eveniant, illa 
vero minime, fortasse magis ad vocis inventionem respicit quam ad 
naturam rei. Unde cum auetoritas nil ad comparationem venire <dicat> 
nisi aeeidens, voces cum magis vel minus ex inventione sua coniungi- 
biles nomine aeeidentis designamus et ,magis' adverbium in eo con- 30 
iunetum est nomini, ut eos denotet qui magis ad causam inventionis 
nominis, ut dictum est, accedunt. 

Nunc ad literam redeamus. Horum itaque l . Tria superius dixit 
convenire qualitatibus, sive rebus sive voeibus, scilicet denominationem 
habere, contrarietatem suseipere et comparationem. Quae singula 35 
ostendit non convenire omnibus. Unde infert a toto, quod quia non 
conveniunt omnibus, non sunt proprie propria, atque ideo statim ad- 
nectit proprie proprium, quod quidem omnibus rebus quae qualitates 
sunt, convenit et solis, scilicet quod secundum qualitatem similes et 
dissimiles dicuntur, sicut qutmtitates aequales etinaequales; non tarnen 40 
dixit superius 2 secundum quantitatem dici aequale vel inaequale, 



11 post ad lacuna in A 32 antecedunt A 

1 Boeth. I. c, p. 258 C. 2 Boeth. I. c, p. 216 A. 



2. Die Glossen zu den Kategorien. — De quali et qualitate. 249 

sed ipsam dici aequalem vel inaequalem, hie vero dicit seeundum quali- 
tatem dici simile et dissimile. Quod fortasse duobus modis potest 
aeeipi, vel ita scilicet quod dicamus solas qualitates proprie similitu- 
dinem vel dissimilitudinem suseipere et proprie dici similes vel dissi- 
5 miles, alia vero aequivoce, seeundum hoc scilicet quod similes vel 
dissimües qualitates habent, vel ita quod dicamus propter quali- 
tates subieeta similia vel dissimilia dici, non ita quidem ut qualitates 
sint similes vel dissimües, sed subieeta propter qualitates, ut hoc corpus 
illi simile est seeundum hoc quod conveniunt in eo quod albedine 

io partieipant, hoc est in eo quod alba sunt. 

Et attende 1 , quod hoc corpus ex hac albedine quam habet, si- 
mile est illi, quia hoc facit ipsum album, non tarnen seeundum hanc 
albedinem simile est illi, quia non seeundum hoc quod istam habet, 
convenit cum illo, quia eandem non habet, sed ita quidem quod haec 

15 causa est, quare cum eo conveniat, quia et haec facit ipsum esse 
album et ex hoc quod est album, est simile illi; utique haec albedo 
causa est, quare est ei simile et eadem causa est, quare dissimile in 
eo quod ipsum informat et non illud. 

Notandum vero, quod <si> similitudo et dissimilitudo qualitates 

20 essent, ut quidam 2 volunt seeundum priorem expositionem, oporteret 
ipsam similitudinem vel dissimilitudinem et ita ipsas qualitates sibi 
ipsis adiacere, nisi forte quis dicat Aristotelem solis qualitatibus 
hoc attribuere, non omnibus. At vero seeundum hoc quod relationes 
volumus esse similitudinem et dissimilitudinem ab hac liberamur oppo- 

25 sitione. Sed fortasse sepundum posteriorem expositionem aliam in- 
currimus, quia non seeundum solas qualitates dieimus similes vel 
dissimües, sed magis seeundum similitudinem et dissimilitudinem, quae 
sunt relationes. Sed si sensum expositionis attendamus, faciliter nos 
expediemus. Cum enim dieimus simile et dissimile esse subiectum se- 

30 eundum qualitates, ita aeeipimus, ut insit illis similitudo et dissimili- 
tudo mediantibus qualitatibus et gratia illarum quasi innatae ex illis, 
quae quidem se ipsis mediantibus inesse non possunt ideoque a quali- 
tatibus differunt omnino, quibus mediantibus insunt. Simile enim. 
Vere seeundum solas qualitates dicitur similitudo et dissimilitudo. quia 

35 seeundum alia non. Ab immediatis. Et hoc est: nisi per hoc quod 
quäle est, id est seeundum hoc quod est qualitas. 

At vero. Superius traetans qualitates, inter qualitates quaedam „mjJaVj 
commemoravit quae iam in traetatu relativorum posuerat seeundum 



2 Quod] quia A 6 ita] + et A 9 illis A 26 dieimus similes 
vel dissimües] die. simil. vel dis. A 

1 Abael., Dialect, ed. Cousin, p. 208. 

2 In Dialect. (ed. Cousin p. 208) Abaelardus hanc sententiam ma- 
gistro suo V., id est Vilelmo Campellensi adscribit. 



250 Peter Abaelards Logica Jngredientibus'. 

inconvenientem defmitionem. Unde aliquis posset conturbari pro eo quod 
superius 1 praemiserat diversorum generum et non subalternatim 
positorum diversas species et differentias. Unde hanc perturbationem 
removet dicens non debere aliquem perturbari hoc, quia scilicet istud 
dictum est secundum veritatem, quod scilicet sunt qualitates, illud 5 
secundum aliorum opinionem, quod videlicet sunt relativa, non se- 
cundum rei veritatem. Quod autem relativa non sint, ipse per species 
ostendet, quae ideo qualitates dicuntur, quia qualia faciunt. Quippe 
eadem de causa genera dici possunt qualitates, qualiter illa quae prius 
posueram inter relativa. Perturbaretur aliquis, sed non decet pertur- 10 
bari, ita quidem ut ipse perturbatus culpet nos, dicens scilicet nos 
facientes propositionem, id est tractatum, de qualitate etc. Habitus 
enim. Et quare hoc diceret contra nos, eece causa, quia scilicet dice- 
bamus h.<abitum> et d.<ispositionem>, hoc est vocabula significantia 

f. 35r qualitates primae maneriae, secundum suam | constructionem esse ad 15 
aliquid. Paene enim. Nee mirum, si hoc dicebamus, secundum con- 
structionem scilicet, non secundum naturam rei, quia scilicet omnia 
genera significantia huiusmodi res, scilicet qualitates primae maneriae, 
dicuntur ad aliquid, id est referuntur in construetione ad aliud. ,Paene' 
dicit, quia fortasse nee omnia genera huiusmodi res continentia re- 20 
ferri volebant, sicut fortasse ipsum generalissimum, quod est qualitas, 
cum tarnen ratio non esset, quare sicut species, etiam genera non re- 
ferantur. Narrt cum. Vere genera referuntur, quia diseiplina. A 
parte. Alicuius enim. Et vere referuntur, quia per genetivum. A 
parte. Et hoc est: alicuius dicitur, utpote diseiplinati. Eorum vero. 25 
Genera volunt referri, sed species non. Singula generum vocat infe- 
riora, sive sint species, sive individua. Si forte. In propria voce non 
assignantur ad alia, sed in generali voce. Quod ait ,forte', ideo dicit, 
ne aliquis putet, quod in rei veritate velit propter constructionem 
haec dici ad aliquid. Quapropter. Quandoquidem grammatica et 30 
musica hoc ipsum quod sunt, non referuntur. Ergo inferiora disci- 
plinae non sunt ad <aliquid>. A partibus et descriptione ad aliquid, 
quae est secundum alios. 

260 C Dicimur enim 2 . Hie ineipit rei veritatem detegere, quod scilicet 

in rei veritate, secundum significationem scilicet, haec nomina spe- 35 
cialia non debeant dici relativa, quia scilicet potius sunt qualitates in 
significatione. Ab oppositis. Quod res ab eis significatae sint quali- 
tates, ostendit a descriptione, quia videlicet faciunt qualia. Et hoc est: 
dicimur quäle secundum singularia, hoc est secundum res specia- 
lium nominum. Haec enim. Vere propter huiusmodi qualitates dici- 40 



4 removeret A hoc] hanc A 9 post qualitates lacuna in cod. 

24 refertur A 32 aliquid addidi ex Boeth. 

1 Boeth. I. c, p. 177 A. Boeth. I. c, 260 C: Dicitur autem. 



Boeth. 



2. Die Glossen zu den Kategorien. — De Facere et Pati. 251 

mur quales, id est quia eas haberaus. A causa. Scientes enim. Iterum 
probat, quod quales dicimur, quia scientes. A parte. Et attende, 
quod hoc nomen .scientes', quod sumptum a generali nomine, quod 
est scientia, non inferiora nomina, sicut grammaticum, rausicum, ideo 
t> praecipue posuit, cum ostenderet quäle, ut aperte innueret genus ip- 
sum proprie secundum significationem esse qualitatem, non ad aliquid, 
sicut et species ipsius. Quare, quia scilicet qualia faciunt. A descrip- 
tione. Quae singularia sunt, hoc est res specialium nominum, et 
omnino non erunt ad aliquid. In quo etiam similiter ostendit res ge- 

10 neris quae eaedem sunt, esse qualitates et non esse ad aliquid, et per 
hoc plane astruit haec in ,ad aliquid' poni secundum opinionem tantum 
aliorum. Amplius. Tetigit superius perturbationem, quam posset ali- « "26I B 
quis habere, et causam ipsius perturbationis, posuit etiam solutionem, 
sed occulte, innuens scilicet ista secundum rei veritatem non poni sub 

15 ,ad aliquid', sed sub qualitate. Quam quidem solutionem, quoniam non 
aequaliter <omnibus satisfacere) existimat, sed quosdam importunos 
sentit in eo persistere, ut velint idem supponi diversis respectibus ad 
aliquid et qualitati, ut satisfaciat illis, aliam solutionem secundum 
eorum opinionem ponit dicens, quod hi qui hoc recipient, dicant non 

20 esse inconveniens idem supponi diversis generalissimis. Sic iunge; 
Unam iam ostendi solutionem secundum veritatem per hoc quod dixi, 
quod quia qualitates sunt, non sunt ad aliquid. Amplius, id est adhuc 
aliam do, si ista non sufficit, quod cum contingat, ut quidam putant, 
idem esse et qualitatem et ad aliquid, non est inconveniens idem 

25 supponi diversis generalissimis. 



De Facere et Pati. 

Recipit autem. Decursis 1 quatuor praedicamentis, quae aliqua l^gi'c 
quaestione, id est consideratione, egere videbantur, tenuiter cetera 
breviterque perstringit, ideo scilicet vel quia per se satis manifesta 

so erant, vel quia in aliis suis operibus perfecte inde tractaverat, de 
facere quidem et pati in quibusdam libris per se, de ubi et quando 
in Physicis, de omnibus simul in Metaphysicis. Facere autem et 
pati quorum proprietates quasdam tangit, quod videlicet contrarietatem 
et comparationem recipiunt, ideo fortasse qualitati continuavit, quia 

35 ex proprietatibus quas ponit, similiora qualitati videntur esse quam 
reliqua quatuor praedicamenta, scilicet ubi, quando, situm : habere. 
Nulla enim illorum contrarietatem simul et comparationem videntur 
habere. 



16 post aequaliter lacuna in cod. 35 si meliora A 
1 Quae sequuntur, ad verbum fere deprompta sunt ex CommentoBoethii 
l. c, p. 261 D, 262 A. 



252 Peter Abaelards Logica Jngredientibus'. 

Sed nunc quidem de facere et pati primum disseramus et dili- 
genter rerum naturas, quae actio et passio dicuntur, inspiciamus. 
Actio namque et passio duo sunt genera continentia res omnes horum 
duorum praedicamentorum, pro quibus si facere et pati Substantive 
ponantur, nil impedit, sicut ,quale' pro .qualitas' vel ,album' quandoque 5 
pro ,albedo'. Sed ne nominis error nos turbet, praenotandum est, 
quod hoc nomen ,actio' simpliciter accipi videtur, in designatione 
scilicet rerum, secundum quas subiecta dicuntur agentia, ut est ambu- 
latio quae facit ambulantem, lectio fegentem. Passio vero hoc nomen 
plures habet significationes, quia modo in designatione qualitatum 1( > 
quarundam sumitur, quas quidem qualitates simul cum passibili qua- 
litate tertium genus qualitatis includit, modo in designatione cuiusdam 
actionis passionem inferens, a qua sumptum est ,patior, pateris' verbum, 
cum dicitur .patior crucem', id est ,tolero crucem', quae a me toleratur. 
Tertio modo passio sumitur in designatione rerum totius praedica- 15 
menti pati, quae quidem res semper ex actionibus inferuntur et verbis 
passivis designantur. Cum enim lego librum, in me qui lego, actio 
est lectio, quae me legentem facit, in libro vero passio, unde ipse legi 
dicitur, et sicut ,lego, legis', activum verbum, sumptum est a lectione 
actione, ita ,legor, legeris' passivum a lectione passione; nee quidem 20 
passio huiusmodi sine actione potest esse, actio vero sine passione 
contingit. Nam ridere, dormire actionum designativa sunt, quae pas- 
siones non inferunt atque ideo abusive dicuntur actiones, ceterae vero 
transeuntes dicuntur, quae scilicet passiones inferunt, sicut amare, 
legere, ex quo aliquid amari vel legi contingit. De quibus quidem 25 
passionibus, illatis scilicet ab actionibus, nobis hoc loco ad praedi- 
camenti discretionem agendum est. Sunt itaque actio et passio res 
transitoriae sicut tempora, et sicut tempora quaedam indivisibilia [sunt] 
existunt, quaedam composita intelliguntur ex partibus succedentibus» 
sie etiam actiones et passiones. Nam instans lectio indivisibilis quae 30 
praesentialiter in me est, una proprie res [est] in natura veraciter 
existit. Ex hac autem statim lectione et alia instanti quae iam prae- 
terita est, vel alia quae futura est, quaedam composita lectio atten- 
ditur, quae nil potest vere existere, sicut nee tempus compositum, 
cuius una tantum pars existat. Has autem compositas actiones sicut 35 
et composita tempora volunt a verbis significari, quod maXime ex 
praesenti verbo convineunt, pro eo scilicet quod nullus vocem prae- 
sentis rei designativam proferat ad praesentiam illius rei ostendendam, 
cuius existentia suam non exspectet ostensionem. Quod quidem esset, 
si quis verbum praesens ad praesens ipsius indivisibile designandum 40 
vel indivisibilem actionem significandam vellet, cum iam scilicet illa 
indivisibilia praeterita essent, antequam actio posset proferri. 

23 post vero lacuna parva in A, sed nihil excidisse videtur 37 con- 
vinciunt A 38 proferant A 39 existentiam A. 



2. Die Glossen zu den Kategorien. — De Facere et Pati. 253 

Attende autem, quod sicut ,ago, agis' activum [non] bene a 
generalissimo, scilicet ab actione, sumptum est, ita videtur ,agor, ageris' 
passivum a passione generalissimo sumi. Sed fortasse opponetur, 
quod sicut agere idem est quod facere, ita agi idem est quod fieri- 
s Unde sicut omnes qui amant, faciunt, ita omnes qui amantur fiunt. 
At vero, teste Aristotele in primo Peri hermeneias 1 , si fit ali- 
quid, non est. Sed rursus quomodo poterit fieri, id est passionem 
aliquam habere, nisi sit? Sed fortasse, si attentius Aristotelis verba 
pensemus, non omnino <esse> his quae fiunt, abstulit, sed tantum esse 

io id quod fiunt. Unde et cum praemisisset ,etsi fit pulcher, non est 
pulcher', statim adiecit: ,et si fit aliquid, non est', illud scilicet, quod 
fit; ut ligna et lapides modo fiant domus, dum per operationem nostram 
praeparantur ad futurum statum et passionem quandam, in eo quod 
praeparantur, <quod> ex nostra actione habent, nullo modo adhuc 

15 sunt domus. Si quid itaque fiat aliquid, quia fieri sumptum est a 

passione, concedimus illud esse simpliciter, sed non esse illud quod fit. 

Sed rursus opponitur, quod si nulla domus modo existeret et 

aliquis componeret domum et diceret ,domus fit' ita quod domus in 

subiecto sit et fieri praedicetur, omnino falsum est. Si quis autem ita 

20 accipiat, ac si diceret aliquos domum componere, verum est, quia tunc 
in sensu nil domui attribuitur, sed facientibus domum. 

Quaeritur autem, cum verberare sit inferius ad facere et verbe- 
rari ad fieri, utrum verum sit, quod dum verbero illum, facio illum 
et dum verberatur, fit a me. Et fortasse non est necessarium, ut si 

25 pars praedicetur cum aliqua determinatione, totum praedicetur cum 
eadem. Nam albius et pater et verberare partes sunt subiectae, nee 
tarnen umquam, si ,albius illo' vel ,pater illius' vel ,verberet illum' sit 
subieeta illo vel illius vel illum neque cum destruere sit species facere, 
nemo concedit quod si quis destruat | domum, faciat domum, sed si f. 35v 

30 destruit domum, facit simpliciter. Similiter si aliquod corpus fit homo, 
fit simpliciter, quia passionem habet, sed non si fit homo, fit corpus. 
Si enim corpus fieret, hoc est praepararetur ad hoc, ut corpus esset, 
nondum seeundum Aristotelem corpus esset. Sed fortasse quis dicit 
hoc omnino verum esse, quod si verbero illum, facio illum, si ,facio' 

85 large aeeipitur, non pro compositione, sicut usus habet. Cum enim 
<dicitur> .verbero <illum>', verberationem habeo ex eo et actionem 
habeo ex eo quod dicitur: ,facio illum'. Sicut enim ,verbero illum' 
dicit me habere verberationem quantum ad ipsum cui infero passionem, 



6 perhyermes A 9 esse addidi ex Abael. Dialect. 15 itaque] ita^l 
18 ita quod] itaque A 24 post verberatur addit A afi 27 numquam A 
35 Cum enim verbero verberationem A 

1 Boeth., Comment. in librum Arist., üeqI iQ^rjveiag rec. C. Meiser I, 
Lipsiae 1877, p. 7 3°. 



254 Peter Abaelards Logica Jngredientibus'. 

ita .facio illum' dicit me habere quamcumque actionem ex eo, quod 
verum est. Si quis autem similiter verum asserat esse: ,si fit homo, 
fit corpus' in hoc quidem sensu: si habet fieri quantum ad substantiam 
talem corporis, habet fieri quantum ad substantiam corporis, verum 
fortasse erit, si ,fit homo et fit corpus' pro oratione constituantur, non 5 
pro dictione una. Sed si pro <oratione> ponantur, utrumque falsum 
videtur, scilicet quod vel hoc germen fit homo vel quod fit corpus. 
Cum enim homo non continuat nisi ea quae sunt, germen vero non 
fiat aliquis eorum qui sunt, profecto nee homo fit, si fieri homo in vi 
duarum dictionum sumatur. Si vero pro una dictione ponatur ad rem 10 
denotandam ex praeparatione ad talem esse, sicut Aristoteles aeeipit, 
patenter falsum est ,si fit homo, fit corpus', hoc est si praeparatur ad 
esse hominem, praeparatur ad esse corpus, id est ad hoc ut sit corpus, 
sed si praeparatur ad essentiam hominis, praeparatur ad essentiam 
corporis. Quippe essentia hominis est essentia corporis, sed esse 15 
hominem non est esse corpus, quia hoc ad sensum propositionis, illud 
ad substantiam rei refertur. Si quis itaque ,fit homo' vel ,fit corpus' 
singula pro una dictione sumat, nullo modo tarnen concedimus: ,si fit 
homo, fit corpus', et omnino seeundum Aristotelem reeipimus, quod 
<si> fit aliquid, non est illud, immo potius necessarium videtur, quod 20 
si est factum aliquid, est iam illud. Quippe fieri res dicitur, cum adhuc 
in praeparatione est, sed facta esse dicitur, cum iam per operationem 
consummata est, quia fieri quod praesentis est temporis, ad prae- 
sentiam passionis pertinet, factum vero quod est praeteritum, completa 
iam omnino passione dicitur. Unde si ligna fiunt domus, nondum sunt 25 
domus, sed si sunt facta domus, iam domus esse videntur. Namque 
esse domum et fieri domum simul non sunt, sicut esse domum et 
faetam esse domum. Unde indubitanter conceditur, quia si sunt facta 
domus, iam sunt domus. 

Nos vero quodammodo hanc consequentiam reeipimus, quo- 30 
dammodo non. Si enim ,domus' in praedicatione praecedat et .facta' 
singulari numero suppoDatur eius quasi adiectivum, ut sit hie sensus: 
ligna sunt domus, domus, inquam, iam facta duo existentia domus, 
tunc quoque verum est ligna esse domum et tunc quoque duae sunt 
partes .facta' et .domus'. Si vero pro una dictione ponatur quasi 35 
praeteritum huius passivi ,fit domus', contingit ligna esse facta domum, 
cum nondum sunt domus. Quippe vox praeteriti temporis rem sub- 
ieetam significat, ex quo aliquid passionis individuum praeteritum est 
in eo et similiter vox futuri temporis, quamdiu [ad] aliquid est futurum 
in eo. Unde is qui continue per longum tempus sedet, et sedere di- 40 
citur propter praesentem sessionem et sedisse propter praeteritam et 



3 quidem] quod de A 4 verum] non A 5 oratione scripsi, in cod. 
lacuna 32 adiectum A 33 duo] dico A. 



2. Die Glossen zu den Kategorien. — De situ et positione. 255 

sessurus esse propter futuram et qui longo tempore amatur, dici potest 
simul et amari modo et amatus esse olim et amandus esse in futuro 
secundum diversa passionis individua. Quippe dum aliud est praesens 
in eo, aliud est circa ipsum iam praeteritum, aliud adhuc futurum. 

5 Similiter autem cum longo tempore domus fieret et per singula mo- 
menta diversa passionis individua in lignis essent, potuit olim vero 
dici, quia ligna Hunt domus. id est habent in praesenti passionem istam 
et quia iam sunt facta domus, quia talia sunt, circa quae iam passio 
per aliud individuum. Sic quoque de aliquo diu moriente dici simul 

io poterit ipsum et morientem esse secundum praesens individuum mortis 
et moriturum esse secundum futurum individuum et mortuum esse 
secundum praeteritum. Non enim ,mortuum\ quando est participium, 
est oppositum vivo, sicut quando est nomen. Vestitum quoque vel 
armatum, si participia sint praeteritam passionem designantia, de quo- 

is cumque praedicantur, sed non ita, si sumantur nomina sumpta ab 
habere. 

Nunc literam prosequamur. Sic iunge: Non solum qualitas suscipit 
contrarietatem et magis et minus, sed etiam facere et pati, id est 
voces significantes actionem et passionem. Calefacere enim. Vere 

20 voces significantes actionem vel passionem sunt contrariae. secundum 
significationem scilicet, quia istae. A partibus. Idcirco sicut fuit propo- 
sitio a partibus, ita et illatio quam facit, quia vult transire ad aliam 
proprietatem ostendendam, quam statim adnectit dicens: et magis et 
minus, et ex eisdem partibus illationem supponit dicens: Reeipit ergo. 

25 Quandoquidem ista sufficiunt, itaque tanta dicantur, quod scilicet 
suscipiunt contrarietatem et magis et minus. Vel ita legatur sine 
illatione: de his, id est facere et pati, dicantur tanta, id est per haec 
duo scilicet, et ita dicatur, sicut ego dixi. 

Boeth. 
De situ et positione. P.282B 

30 Dictum est autem. Situs idem nomen in significatione quod est 

positio. Et est positio quaedam proprietas quae rei quae in loco est, 
convenit secundum modum se habendi in loco, in eo scilicet quod 
vel <in> accubitu est vel sedet vel stat. Est itaque positio sive situs 
genus generalissimum, sessio vero, statio, accubitus species sunt.illius- 

35 Et atten.de positionem aliam esse, quae actio vel passio est, a qua 
,pono, ponis, ponor, poneris' sumptum est, quae quidem ad praedica- 
mentum actionis vel passionis retorquenda sunt, non ad praedica- 
mentum situs. Quae in eo diversa esse a praedicamento situs apparent. 
quod semper inter diversa considerantur, quia aliud est quod ponit, 

4i aliud quod ponitur. Qui vero sedet. ex se, non ex alio id habere 



6 olim] od A 10 et] etiam A 14-15 quoque .1. 

Beitr.XXl. Geyer, Abaelards philos. Schriften. 17 



256 Peter Abaelards Logica Jngredientibus'. 

potest. Quod si per alium haberet, qui eum collocasset, tarnen omnino 
aliud esset sessio quam ipsa passio collocati, quae statim praeterita 
est. Videtur autem huic praedicamento situs neque contrarietas in- 
esse neque comparatio. De quo tarnen praedicamento nil omnino 
Aristoteles definit, sed ea tantum quae in Ad a liquid de his dicta 5 
sunt repetit assignans breviter locum, ubi de his scripsit. 

De Ubi, Quando, Habere. 

De reliquis tribus praedicamentis in eo quod satis per se mani. 
festa sint vel ex aliis tractatibus eius cognita, nil aliud dicit quam ea 
quae dixit superius, ubi scilicet antequam ad praedicamenta descendit, n> 
et eorum etiam exempla posuit, quae hie quoque repetit. Quod autem 
ait: calciatum esse significat habere, sie aeeipe, ut calciatum esse 
nomen sit vocis et nominis, habere vero nomen sit rei et aeeidentis. 
Ubi autem ait quod calciatum esse significat rem illam quae dicitur 
habere, tantundem valet quantum illud quod supra posuit, quod calcia- is 
tum esse est habere. 

Ubi vero significat in loco, id est proprietatem quandam, se- 
eundum quam subieeta substantia est in loco. Sed alia sunt hie re- 
movenda quae superius dicta sunt de his rebus, quod quidem dicit 
propter quando, de quo hie non repetit exemplum. De propositis 20 
itaque. Quia hoc dictum est de his et de aliis, ergo dictum est de 
propositis generibus, hoc est de rebus vel voeibus decem praedica- 
mentorum. A partibus. Et ita quae dicta sunt, sufficiant. Quae ideo 
tangit, ne quis ulterius inhiet hie ad traetatum praedicamentorum. 

Nunc autem breviter naturas trium praedicamentorum quae 2>> 
restant nobis, percurramus ineipientes a Quando K ,Quando' itaque 
hoc loco nomen aeeipitur quarundam <proprietatum>, seeundum quas 
res dieuntur esse in tempore. Ex eo enim quod substantia in tem- 
pore est, nascitur in ipsa quaedam proprietas, quae ,quando' appel- 
latur, quae diversa res est tarn a tempore ipso, gratia cuius inest, 30 
quam a persona, cui inest. Pro huius quoque generis speciebus ad- 
verbia ponuntur, ut hodie, heri, cras. Etattende, quod licet hesterna 
dies iam sit praeterita vel crastina dies nondum sit, quaedam tarnen 
proprietates quae dieuntur .Quando', ante iam ipsis substantiis prae- 
sentialiter insunt gratia temporum, quae non sunt, ex eo scilicet quod :s:> 
ipsa substantia existit hodierna die permanente vel futura est crastina 
die permanente. Saepe enim causis <non> existentibus permanent 
ea quae ex eis contingunt, ut pallor post infirmitatem. 



6 post locum lacuna in cod. 26 Quando] Q deest in cod. 27 pro- 
prietatum addidi; cf. v. 29 37 non existentibus] pereuntibus Abael. Dialect. 
1 Abael., Dialect. I. c, p. 196. 



2. Die Glossen zu den Kategorien. — De Ubi. Quando. Habere. 257 

Et nota quod haec omnia nomina: annuus. menstruus. diurnus. 
hodiernus' sumpta esse videntur non a tempore, sed a Quando. Annuus 
enim rem denotat secundum hoc quod per annum existit, qui quidem 
annus, licet non existat, proprietas tarnen permanet, quae propter 

5 eum inest. Diu quoque vel diuturnus vel pridem, quae comparantur. 
a Quando, non a tempore sumpta sunt. Quippe quantitas ad compa- 
rationem non venit. Quando itaque comparationem recipit. sed omnino 
contrarietate carere videtur. Futurum quoque et praesens et praete- 
ritum Boethius' ad signiiicationem Quando retorquet. Cum enim 

io haec substantia praesens dicitur, quia est praesenti tempore perma- 
nente, vel praeterita, quia fuit cum praeterito tempore, quasdam species, 
.quando' ei intelligit inesse. Nota cum ait Boethius in Commento-. 
quod cum Apollinares ludi sint in tempore, quando eos esse dicimus, 
accipit Quando in vi sumpti. 

ir> Nunc autem praedicamentum Ubi consideremus f . Ubi itaque 

sicut Quando pronomen ponitur et l'ortasse apud Graecos | nomina f. 36 r 
erant in hac significatione, quae generalissima genera aliis praeesse 
possent. Sicut autem Quando ex tempore, ita Ubi ex loco nascitur. 
Ex eo enim quod persona in loco est, quaedam proprietas ipsi per- 

20 sonae innascitur, quae tarn ab ipsa persona diversa est quam ab ipso 
loco, et quemadmodum Quando vocantur illae proprietates omnes se- 
cundum quas subiectae res in tempore quandoque sunt, ita Ubi appel- 
lantur omnes illae, secundum adiacentiam quarum dicuntur esse in 
loco. Pro cuius quidem generis speciebus adverbia quoque subeunt. 

25 sicut extra, supra, esse Romae. esse Nanneti ». Si enim .extra' tantum 
locum designaret, ad comparationem minime veniret, cum constet 
quantitates, ut dictum est, non comparari. Sed .extra' designativum 
est cuiusdam proprietatis, quae inest personae gratia exterioris loci 
qui est, propter quam quidem proprietatem ad comparationem venire 

30 potest, quia et multi in eadem sunt domo et multi eadem die existente. 
Esse autem in hac domo individua sunt: hoc esse in hac domo quod 
in nie est et hoc quod in illo est. 

Quaeri autem potest, cum Ubi nascitur ex loco. utrum ex 
substantiali vel ex quantitativo vel ex utroque. Sed maxime ad sub- 

■■'■) stantialem locum videtur, cum dicimus esse Romae, esse Nanneti. 
Nil autem impedit. si etiam fnonj secundum quantitativuni locum 
accipiatur. 



26 locum! terapus A 28-29 locus quoque est A 

1 Boeth. /. c, p. 263 A. - Boeth. /. c. 3 Abael. /. c. p. 197. 

i Hie Abaelardus urbem prope quam natus est, laudat. Cf. Hist. 
calamitatum c. 1 (PL 178, p. 113. 114): ,Ego igitur oppido quodam oriundus, 
quod in ingressu Minoris Britanniae construetum ab urbe Nannetica versus 
orientem octo credo milliariis remotum proprio vocabulo Palatium appellatur.' 

17* 



258 Peter Abaelards Logica .Ingredientibus . 

Attende autem differentiam inter Ubi et Situm, cum utrumque 
nascatur ex loco. Ubi enim consideratur simpliciter, secundum hoc 
quod res est in loco, Situs vero secundum modum subsistendi in loco, 
ut supra 1 diximus. 

Nota etiam quod ait Boethius in Commento 2 , Ubi scilicet 5 
secundum ipsum locum in quo res est, haoere aliquas contrarietates. 
,Sursum enim, inquit, et deorsum Ubi esse dicitur, sed sicuti secundum 
opinionem loca contraria dicuntur, ita etiam ea quae Ubi dicuntur, 
contraria secundum opinionem appellat. 

Videtur autem ,qualiter' et .quotiens' ad significationem praedi- 10 
camenti detorqueri posse, sicut ubi vel quando; ut sicut ex loco vel 
ex tempore, quae a proprietate innascitur, ita etiam ex numero, qui 
per .quotiens' significaretur, pro speciebus cuius ponetur ter, quater 
et similia, pro speciebus vero .qualiter': bene et male et similia. Sed 
profecto de bene et male satis liquet, quia non nisi qualitates conti- i& 
nent easdem quas et nomina bonum et malum. Sed ,saepe\ cum ad 
numerum pertineat et comparetur, numerus autem, cum sit quantitas, 
comparari non possit, videtur ex numero quaedam innasci proprietas 
quae comparationem patiatur, nisi forte ,saepe' ad multitudinem tempo- 
rum reducatur et pro quadam specie Quando ponatur. Soli itaque 20 
auctoritati concedendum est de numero praedicamentorum, quorum 
potuit rerum naturas distinguere, quas nee cogitare valeamus. 

Habere quoque loco nominis ponitur, ac si diceretur .habitus'. 
Cuius habitus tres sunt significationes. Est enim habitus qui cum 
dispositione sub prima specie qualitatis ponitur, est etiam habitus pri- 25 
vationis. Praeterea habitus hoc loco dicuntur quaedam proprietates, 
quae teste Boethio 3 veniunt ex rebus extrinsecis, quae habentur, 
ut ex armis, quae habeo, quaedam mihi inest proprietas, quae Habere 
vocatur sive armatum esse. Hoc enim loco armatum esse non pas- 
sionem designat, a qua sumptum est ,armor, armaris', sed proprie- 30 
tatem quandam quae Habere dicitur post passionem innata et perma- 
nens, non transitoria, sicut est passio. 

Et attende, quod .cum ait Boethius Habere ex rebus extrin- 
secis venire, non ex his quae in ipsa sunt substantia tamquam materia 
eius vel formae, ab inconvenienti ini'initatis nobis cavet. Si enim ex 35 
forma quae habetur, sicut ex albedine innasceretur Habere, cum ipsum 
quoque habere forma sit, profecto ex unoquoque Habere aliud Habere 
usque in infinitum nasceretur. Cum itaque dico me habere formam, 
ad quod teste Boethio Aristoteles aequivocat nomen Habere, nil 
aliud praedicari nisi formam intendo, ac si dicerem formatum esse. 40 

15-16 continet A 16-17 ad numerum] ad dum A 17 comparatur A 
30 amor amaris A 35 infirmitatis A cavet] canet A 37 post aliud 

lacuna in A, sed nihil excidisse videtur. 

1 Cf. supra p. 255 32 . * Boeth. I. c.,p.263 A. 3 Boeth. I. c, p. 264 A. 



2. Die Glossen zu den Kategorien. — De oppositis. 259 

Ouaeritur autem. cum dicimus haberi, quid per ,haberi' signifi- 
cemus. Sed fortasse Habere hoc loco nomen est proprietatis rei tarn 
habentis quam habitae. Aut forsitan per ,haberi' formam nil designamus 
nisi habere ipsum, quod inest habenti arma. 

5 Videbitur autem fortasse Habere comparari, ut si dicamus: ,magis 

armatus', sed omnino alienum esse a contrarietate, nisi quis forte vesti- 
tum, quod Habere videtur significare, dicat contrarium esse ad nudum 
et calciatum ad discalciatum et uxoratum ad viduum. <Non> enim haec 
habitus et privatio videntur quae nee determinatum tempus habent 

io nee regressione mutua carent. Boethius tarnen in Divisionibus 1 
viduum et orbum inter privationes computat, sed fortasse largius ibi 
privationem et habitum aeeepit quam Aristoteles. Ubi etiam priva- 
toria nomina quoque ut iniustum, quod magis seeundum significationem 
contrarium est, privationes appellat nee non aequale vel inaequale 

15 habitum et privationem ibi denotat, quae magis in significatione sunt 
relativa. Videtur autem nobis vestitum et uxoratum et quaecumque 
Habere significant, omnino carere contrario Oportet enim nudum 
quoque contineri sub Habere, quia sub eodem genere constat esse 
contraria. Unde Aristoteles 2 : ,Si ex contrariis, inquit, unum fuerit 

20 quäle etc.' Sed quaeritur, sive nudum sit contrarium vestito sive " 
non, cur proprietatis designativum sit. Non enim nudum et viduum 
abnegativa tantum sunt specierum Habere, sicut carere videtur abne- 
gativum esse habere simpliciter. Si enim tantum abnegativa essent 
sicut infinita nomina, quislibet qui uxorem non habet, viduus diceretur 

25 et ita ille qui nullam adhuc habet, quod omnino falsum est. Dicamus 
itaque viduum et nudum quasdam qualitates designare, cum eorum 
proprie opposita sint sub Habere. 

De oppositis. Boet^ 

Quotiens solet opponi. Expeditis praedicamentis omnibus quae- 
30 dam alia supponit, traetatum scilicet Oppositorum, Prioris, Simul et 
Motus et denique aequivocationes Habere prosequitur. Quorum quidam 
additionem superfluam esse dicebant, sicut Andronicus, nee ab 
Aristotele fuisse faetam 3 . Porphyrius vero eam esse Aristotelis 
asserit et causas insuper addit, quare scilicet facta sit. Sicut enim 
35 ante praedicamenta Aristoteles quaedam praemisit quae utilia ad 
praedicamenta iudieavit, sicut est traetatus aequivocorum, univocorum, 
denominativorum et quaedam alia, ita post praedicamenta ista suppo- 



3 forma A nisi] nil A 8 post viduum lacuna in cod.; videtur 

excidisse: Non. 

1 Boeth., Über de divis. PL 64, p. 883 B. 

2 Boeth., In Categ. I. c, p. 256 A. 

3 Boeth. I. c, p. 263 B sqq. 



260 Peter Abaelards Logica ,lugredientibus'. 

suit a praedicamentis non aliena. Quod enim in praedicamentis de 
quadam specie oppositorum. id est de contrariis, frequenter mentionem 
l'ecerat, cum videlicet singulorum praedicamentorum proprietates in- 
vestigaret dicens substantiis et quantitatibus et relationibus nil esse 
contrarium, qualitatibus vero inesse contrarietatem, idcirco gratia contra- 5 
riorum generaliter de oppositis tractat. In Ad aliquid vero de Priori 
et Simul mentionem facit dicens > Ad aliquid simul esse natura et scibile 
prius scientia. Quare quot modis Prius vel Simul dicatur, annumerat. 
De cremento quoque. quod est species motus, in comparatione fecerat 
mentionem, veluti cum diceret in Qualitate 2 : ,Sed et ipsa crementum w 
suscipiunt-, nee non de alteratione vel de rautatione simpliciter in 
proprietate substantiae, dicens 3 scilicet substantiam alterari circa con- 
traria seeundum sui mutationem. Quare convenienter et motum tractat. 
Qui etiam bene pro actione et passionem tractat. seeundum instantiam 
quarum motus alterationis maxime contingit. Ostensio quoque aequi- is 
vocationis Habere ad discretionem praedicamenti Habere, id est ipsius 
generalissimi, non est inutilis. 

De his autem quinque praedictis tractat non inter praedicamenta, 
ne videlicet traetatum praedicamentorum interrumperet. et primum 
de oppositis, dividen doscilicet opposita quattuor modis et assignando 2u 
naturas singulorum modorum et dü'ferentias ipsorum ab invicem,tandem 
immoratur in oppositione contrariorum, propter quam, ut dictum est, de 
oppositis tractat et diligenter naturas contrariorum aperit. Et attende 
quod opposita vocantur tarn res ipsae quam voces gratia rerum si- 
gnificatarum. Res autem tribus modis opponi videntur, vel in es- 20 
sentia scilicet, sicut homo et asinus, albedo et sessio quarum scilicet 
una res non est altera, vel in adiacentia quoque. sicut albedo et 
nigredo, quae simul eidem subiecto non possunt inesse, vel in re- 
spectu <sicut pater et filius qui> eiusdem rei esse non possunt, quia 
nullus eiusdem potest esse pater et filius. Voces quoque oppositas so 
seeundum signiHcationem pluribus modis dieimus, sive sint complexae 
voces, sicut affirmatio et negatio, sive incomplexae, ut sunt dictiones 
singulae. Et voces quidem incomplexae, quae res significant, <quae> 
seeundum rerum naturas oppositionem habent. ut homo et asinus 
oppositae voces dieuntur seeundum hoc quod res oppositas in essentia 35 
significant. Album vero et nigrum quae sumpta sunt nomina, quia et 
t'undamenta nominant quae in essentia sunt opposita. et t'ormas deter- 
minant quae in adiacentia quoque sunt oppositae, seeundum utramque 
significationem oppositae voces dici possunt, sed seeundum alteram 
tantum iudicantur contrariae. illam scilicet quae est de formis; quippe 4U 



8 annuat A 22 opiuione A 'M opinionem A 

1 Boeth. I. c. p. 228 B, 229 A. 

'-' Boeth. I. c. p. 256 C. a Boeth. /. c, p. 198 D. 






2. Die Glossen zu den Kategorien. — De oppositis. 261 

formae tantum proprie dicuntur contrariae. Albedo quoque et nigredo, 
haec nomina substantialia, non sumpta, licet formas tantum significant, 
non subiecta, quantum ad formas tarnen dupliciter opposita sunt. 
Quippe et ipsae formae dupliciter oppositae dicuntur, tarn in adia- 
s centia scilicet quam in essentia. Omnia enim, quae in adiacentia sunt 
opposita secundum utramque naturam formarum, secundum alteram 
tantum sunt contraria. Quippe contrarietas formarum secundum adia- 
centiam pensatur, non secundum essentiam. Similiter et caecus et 
videns vel caecitas et visio dupliciter opposita dicuntur; sed privatio 

io et habitus secundum naturam [ adiacentiae formarum tantum dicuntur; /. 36v 
pater autem et filius, haec nomina relativa, opposita dicuntur secun- 
dum adiacentiam formarum, in eo scilicet quod respectu eiusdem rei 
eidem subiecto non potest contingere. Complexae quoque voces sicut 
affirmatio et negatio, licet res subiectas non habeant, quippe ea quae 

15 a propositionibus dicuntur, non sunt aliquae essentiae, tarnen oppo- 
sitae dicuntur secundum ea quae ab eis dicuntur, quae simul non 
possunt contingere, ut .Socrates est homo' et ,non est Socrates liomo , 
quae ponunt eundem esse hominem et non esse, talia dicuntur quae 
natura non permittit simul contingere, scilicet Socratem simul esse 

20 hominem et non esse. 

Cum itaque tarn res quam voces oppositae dicantur, in hac tarnen 
divisione oppositorum voces accipit partim incomplexas, ut sunt rela- 
tiva, privatio et habitus et contraria, partim complexas, ut affirmatio 
et negatio. Quod in sequentibus 1 manifeste ostendit dicens: ,Omnino 

25 autem <eorum> quae secundum nullam complexionem dicuntur, neque 
verum neque falsum est; <porro autem) quae dicta sunt, sine com- 
plexione dicuntur' quod suo loco 2 diligentius expediemus. At vero 
cum hie sub oppositis voces tantum includat, non omnes tarnen voces 
oppositas accipit, sed tantum complexas, quippe homo et asinus sub 

so his quattuor modis oppositorum <non> cadunt, quae tarnen voces oppo- 
sitae dicuntur, sicut homo mortuus, in quibus oppositio dicitur esse 
in adiecto. Sed nee omnes compiexae voces oppositae hie continentur, 
quippe contrariae quoque propositiones oppositae sunt et mag'.s etiam 
quam contradictoriae, nee tarnen hie comprehenduntur, quibus divi- 

85 dentia veri et falsi semper non convenit, quam affirmationi et negatiom' 
assignat. Illas itaque tantum voces oppositas hie accipit, secundum 
quas una vox uni tantum est opposita; eiusdem enim plura non sunt 
contraria vel plures privationes vel plures habitus vel plura relativa 
vel plures affirmationes dividentes vel negationes, sed unum tantum 

40 unius contrarium, unus tantum habitus unius est privationis, unum 



25 eorum Boeth., om. A 26 porro autem Boeth., lacuna in A 

29 sed tantum] sine A 

1 Boeth. I. c, p. 277 D. 2 Cf. infra p. 280» 



2b'2 Peter Abaelards Logica .Ingredientibus'. 

tantum relativum unius relativi, una tantum contradictoria unius contra- 
dictoriae. Plures vero fortasse contrariae eiusdem esse poterunt, ve- 
luti istius: ,omnis homo est albus' tum ista extinctiva ,nullus homo 
est albus' est contraria, tum ista separativa ,omnis homo non est albus' 
Homo quoque oppositione quae respicit asinum, respicit equum et in- 5 
finita alia. 

Si quis autem secundum hanc acceptionem opposita velit defi- 
nire, nulla nobis defmitio promptior occurrit quam ea quae sub dis- 
iunctione quattuor modorum proponitur hoc modo: opposita sunt ea 
quae dicuntur invicem vel contraria vel relativa vel privatio et ha- 10 
bitus vel affirmatio et negatio propria. Nam fortasse illa descriptio 
quam hoc loco Boethius inducit, ut scilicet ostendat nomen oppositi 
de his quattuor univoce, non aequivoce praedicari, non satis est com- 
moda, cum videlicet sit multo largior quam descriptum. ,Sunt enim, 
inquit 1 , opposita quae in eodem secundum idem in eodem tempore 15 
circa unam eandemque rem simul esse non possunt.' 

Et attende, quod idem est ,in eodem tempore 1 et ,simul', quasi 
alterum sit expositio alterius. Quod ait .circa unam eandemque rem', 
tale est, ac si diceret ,in eodem penitus subiecto', quia contraria, licet 
in eodem subiecto sint, quandoque circa diversas partes sicut albedo 20 
et nigredo in diversis membris eiusdem subiecti, numquam tarnen in 
eodem essentialiter subiecto contingere possunt. Quod vero ait: .se- 
cundum idem', tale est, ac si diceret .respectu', quia pater et filius 
licet eadem persona essentialiter dicatur, numquam respectu eiusdem 
rei utrumque dicitur. Is qui pater est illius, non potest esse simul 25 
filius eiusdem. Alfirmatio vero et negatio quantum ad ea quae dicit, 
eodem tempore simul esse non possunt, quia simul contingere non 
possunt quae ab affirmatione et negatione dicuntur, ut videlicet simul 
contingat Socratem et esse hominem et non esse, sie nee privatio et 
habitus simul eidem subiecto inerunt. Sunt itaque in hac descriptione ao 
oppositorum diversa opposita secundum diversos oppositionum modos. 

Nos tarnen hanc descriptionem non approbamus, cum hos quat- 
tuor modos oppositorum excedat et his insuper aptari possint quae 
oppositione carent. Quaero enim, cum dicitur quod opposita esse 
non possunt in eodem secundum idem etc., utrum singula posita in 35 
descriptione per se removeantur, ac si scilicet dicatur ,non possunt 
esse in eodem, <id est> non possunt contiDgere, ut scilicet sint in 
eodem secundum idem' etc. Si singillatim omnia removeri intelli- 
gamus, non convenit omnibus oppositis, quippe et relativa in eodem 
sunt penitus et contraria secundum diversas partes. Si vero unam 40 
remotionem de omnibus simul faciamus, multis conveniet quae sub 



34 oppositione] oio A 38 si] sed A. 
1 Boeth. I. c, p. 264 D, 265 A. 



2. D e Glossen zu den Kategorien. De oppositis 263 

his quattuor oppositionum modis non cadunt, veluti homini et asino, 
rationi et rudibili nee homini et animali, quae nullam habent Oppo- 
sitionen!. Verum est enim quod homo et animal hoc totum non habent, 
quippe cum omnino in respectu non conveniant, nee respectu eiusdem 
5 rei inesse possunt. Contrariae quoque propositiones sicut ,omnis homo 
est albus' et ,nullus homo est albus' et pleraeque aliae quae contra- 
dictoriae non sunt, totam simul descriptionem oppositorum reeipiunt 
nee tarnen sub his modis coniinentur. 

Si quis dicat contrarias quoque propositiones sub contrariis hie 

io includi, fallitur, quia contraria tantum incomplexa aeeipit. Unde in 
sequentibus 1 dicet certa opposita sub affirmatione et negatione, 
quia incomplexa sunt, neque vera esse neque falsa. 

Dicimus itaque eam oppositorum descriptionem quam Boethius 
inducit non congruam esse nee eum seeundum se eam ponere, sed 

15 magis seeundum alios, quod per eam innuere videbantur oppositorum 
nomen generis loco praeponi quattuor his modis quos Aristoteles 
computat, hoc est de Ulis unrvoce dici, non aequivoce. In quo quidem 
et nos non dissentimus, quia unam oppositorum descriptionem esse 
<diximus>, quam nos supra- sub disiunetione quattuor oppositionum 

20 assignavimus. Aul fortasse alia potest esse convenientior descriptio, 
licet nos ignoremus. 

Et notandum quod haec divisio: opposita alia, ut relativa, alia 
ut contraria etc. vocis in modos esse potest, quia diversi oppositionum 
modi in dividentibus assignantur. Cum videlicet dicitur quaedam esse 

25 opposita ad modum relativorum, id est hoc modo quod sunt relativa, 
et cetera quae omnia hoc loco sunt nomina vocum aeeidentalia, voca- 
bula sunt a quibusdam proprietatibus vocum sumpta. Sed si acci- 
dentis in aeeidentia fuit, in eo fortasse irregularis erit, quod reci- 
procari non potest, sicut et ista: risibile aliud vir, aliud femina. 

30 Sic continua: De propositis generibus quae dicenda erant, dieta 

sunt. Nunc vero dicendum est: Quotiens solent opponi 3 , id est quot 
modis aeeipiantur opposita. Et statim ostendit numerum modorum 
dicens alterum opponi alteri quadrupliciter, id est quattuor modis, quos 
quidem modos mox enumerat dicens: Aut enim. Et est pfobatio a 

35 parte, quod scilicet quattuor modis dieuntur opposita, quia istis quat- 
tuor. Sed cum nullum oppositum respectu alterius hos quattuor 
oppositionis <habeat modos>, quomodo dicit alterum alteri opponi? 
Quadrupliciter profecto sub disiunetione aeeipi potest, ac si dicatur: 
ea quae invicem sunt opposita, vel ut relativa sunt opposita vel ut 

40 contraria etc. Unde et ipse disiunetivas coniunetiones apponit. Poterit 



2 rationi] relationi A 36 Sed cum] Sie A, locus eorruptus 38 dis- 
iunetione] -f ad A 

» Boeth. I. c, p. 278 B. - Cf. supra p. 262 9 . 3 Boeth. I. c, p. 264 B. 



264 Peter Abaelards Logica .Ingredientibus*. 

fortasse dici alterum alteri opponi his quattuor modis secundum hoc 
quod dicimus quoddam animal esse rationale et irrationale, coniun- 
gendo quidem totas propositiones, non praedicata. hoc modo: quod- 
dam animal est rationale et quoddam animal est irrationale. Similiter 
enim dicere possumus quod opponitur alteri <alterum> ut relativum s 
et alterum opponitur alteri ut contrarium etc. Opponitur autem. 
Enumeratis modis oppositionum supponit exempla de singulis dicens: 
Unumquodque istorum opponitur alteri, id est quaedam de omnibus 
istis opponuntur aliis ut relativa, sicut duplum dimidio, quaedam ut 
contraria, sicut bonum malo etc. Ut sit Rgnratim dicere, quia scilicet 10 
ubi dixit ,unumquodque istorum opponitur alteri' pro .quaedam de 
omnibus istis opponuntur aliis', figuram fecit in locutione. Quaecumque 
igitur. Facta divisione et declarata in exemplis aperit naturas singu- 
larum oppositionum, et prius agit de oppositione relativorum repetens 
eam proprietatem relativorum quam posuit in ,Ad aliquid' secundum 15 
nominum constructionem. Quippe, ut dictum est, haec divisio circa 
voces est, non circa res. 

Continuatio. Quandoquidem dicendum est de omnibus oppositis, 
efgo de relativis. A toto. Hoc scilicet dicendum est quod quae- 
cumque vocabula opponuntur ut relativa, in propria voce assignantur 20 
ad alia mutuo vel per genetivum vel aliter. Et nota quod simile vel 
aequale vel huiusmodi relativa nomina quae ad se ipsa referuntur, 
sub relativis oppositis non cadunt, sed illa tantum quae aliud a se 
habent ad quod referuntur. Ulis enim tantum modus oppositionis 
convenit quem habent relativa, secundum respectum scilicet, quia 25 
nemo vocatur pater quantura ad eum ad quem dicitur filius. At vero 
cum aequale et inaequale idem sit penitus nomen, ad quodcumque 
aliquid dicitur aequale, ad idem dicitur inaequale. Et nos quidem 
omnia relativa inter se concedimus esse opposita. At vero aequale 
et inaequale non sunt relativa pluraliter, sed unum tantum est rela- 30 
tivum, quod ad se ipsum dicitur. Non itaque omne relativum conce- 
dimus habere oppositum relativum, sed et omnia inter se relativa 
inter se esse opposita. Unde in divisione oppositorum pluralibus 
bene nominibus facta, in singulis quoque dividentibus ,inter se' est 
f. 37r subintelligendum, hoc modo : Opposita inter se | alia sunt relativa inter 35 
se, alia contraria inter se. Alicuius enim. Vere duplum refertur, 
quia per genetivum. A parte. Sed et disciplina. Ne quis putaret 
praedictam communitatem veris tantum relativis convenire, aptat 
eam aliis. 

Continuatio. Non solum relativa nomina hoc habent, sed etiam 40 
alia. Et hoc est: Sed etiam disciplinatum assignatur mutuo ad suum 
oppositum, quod scilicet est disciplina. Vel potest dici quod inter re- 

3 totis A 37 Nee] ne. 



2. Die Glossen zu den Kategorien. — De oppositis. 265 

lativa ista etiam tractat secundum opinionem aliorum, quasi sint vera 
relativa. Disciplinatum enim. Vere assignantur, quia per geneti- ., 2 <J5 B 
vum. A parte. Et hoc est: disciplinatum enim. Quaecumque ergo. 
Quandoquidem duplum hoc ipsum quod est, dicitur alterius, id est 
5 refertur per genetivum, et similiter quaedam vera relativa, ergo ea 
quae sunt ad aliquid, dieuntur hoc ipsum quod sunt, aliorum. A par- 
tibus. Universaliter dico: quaecumque sunt ad aliquid vel dieuntur 
aliorum. id est referuntur ad alia, per genetivum vel aliter, id est se- 
cundum hoc quod diseiplinam et disciplinatum ponit quasi relativa 

io secundum sententiam Platonicorum scilicet ex praemissis exemplis 
a partibus esse sie: Quandoquidem duplum dicitur alterius et discipli- 
natum alterius et similiter alia dieuntur vel alterius vel aliter, ergo 
quaecumque etc. 

Illa vero. Ostensa proprietate relativorum vult aperire naturam ^Sj?« 

15 contrariorum, sed prius removet proprietatem relativorum supra po- 
sitam. Continuatio: lila quae opponuntur ut relativa, hoc ipsum quod 
sunt, dieuntur ad invicem, sed ea quae contraria sunt, hoc non habent. 
quia album non dicitur album nigri, sed per suum superius assignari 
potest, per hoc nomen scilicet quod est contrarium. Et hoc est: Con- 
20 traria vero etc. Neque enim. Vere contraria vocabula non referuntur 
in propria voce, sed per suum superius, quod est contrarium. quia 
ista: bonum et malum etc. A partibus. Quare differunt, quia scilicet 
in hoc differunt contraria et relativa, quia videlicet illa hoc ipsum 
quod sunt, dieuntur ad invicem, illae vero non; ergo differunt. Quae- Boeth. 

25 cumque vero. Ostensa differentia inter Oppositionen! relativorum <et> P'- 66 *- 
contrariorum, tractat diligenter naturam contrariorum ostendens pro- 
prietatem tarn mediatorum contrariorum quam immediatorum. Et 
attende, quod cum res proprie dicantur contrariae, velut ipsa albedo 
et nigredo, quae secundum naturam propriam maxime sibi adversantur, 

m et seeundo loco gratia rerum vocabula quoque quae eas significant, 
contraria dicantur velut album et nigrum et albedo et nigredo, haec 
divisio contrariorum, quod scilicet alia mediata, alia immediata, ad 
nomina tantum pertinet, de quibus, ut supra 1 doeuimus, Aristoteles 
intendit. Si enim respiciamus ad res, quomodo rem ipsam, quae sa- 

35 nitas vel aegritudo, immediatam dicemus circa animal potius quam 
albedinem et nigredinem circa corpus? Quippe non est sanitas vel 
aegritudo nisi haec vel illa vel aliqua aliarum; haec autem aegritudo 
et illa sanitas non sunt immediata circa animal, cum non sit necesse, 
hoc est determinatum, secundum rei naturam omne animal habere 

40 sanitatem hanc vel illam aegritudinem. Similiter de singulis aliis sa- 
nitatibus vel aegritudinibus ostendi potest. quia invicem non sunt 



4 id est] vel A 18 nigrum A 

' Cf. supra p. 260 *>. 



266 Peter Abaelards Logica Jngredientibus' 

contraria immediata. Ouod si quis totara collectionem sanitatum dicat 
immediatam ad totam collectionem aegritudinum nullo modo videtur, 
cum non omne animal vel hanc habeat collectionem vel illam, immo 
nullum hanc vel illam habet, nisi quis forte ita collectiones immediatas 
esse ponat, quod non unumquodque animal habeat hanc totam collectio- 5 
nem vel illam, sed aliquid de hac collectione vel de illa. Sed expe- 
ditius est, ut ad nomina de quibus intenditur, mediationem contrario- 
rum vel immediationem accomodemus. 

Et attende, quod quemadmodüm haec nomina sanitas et aegri- 
tudo invicem contraria dicuntur et similiter sanum et aegrum, ita ae- w 
qualiter utraque invicem immediata dicuntur, sanitas quidem et aegri- 
tudo in eodem semper animali permanente inest ei vel res huius no- 
minis vel illius; sanum vero et aegrum immediata sunt secundum prae- 
dicationem, quia scilicet semper animal aut sanum aut aegrum. Hos 
autem duos immediationis modos tarn in substantivis quam in ad- 15 
iectivis nominibus ipse assignat dicens: in quibus nata sunt üeri 
quantum ad substantiva nomina, aut de quibus praedicantur quantum 
ad sumpta. Continuatio. In hoc conveniunt omnia contraria quod 
hoc ipsum quod sunt, dicuntur ad invicem, sed in hoc differunt quod 
quaedam sunt immediata, quaedam mediata. Et prius immediata de- 20 
scribit dicens: Quaecumque de numero contrariorum talia sunt, ut 
necessarium sil semper existente subiecto, id est determinatum ex 
rei natura, alterum eorum inesse in his in quibus nata sunt üeri et 
de quibus praedicantur, eorum nil est medium, hoc est immediata 
sunt. Sic distingue: Sanitas et aegntudo, haec nomina, contraria sunt 25 
immediata et habent proprium susceptibüe hoc nomen animal secun- 
dum significationem, quia scilicet res illorum nominum proprie formae 
sunt rerum huiusmodi quod est animal, et necesse est, id est deter- 
minatum, semper alterum illorum nominum huic inesse quantum ad 
significationem, quia scilicet res aliqua omni tempore, quo animal est 30 
vel sanitatem habet vel aegritudinem, et eadem de causa sanum et 
aegrum, haec sumpta nomina, quantum ad significationem formae 
immediata dicuntur, secundum quod etiam habet praedicari de sub- 
iecto semper alterum eorum. Addit enim: de quibus habent praedicari 
quaecumque utpote fieri, id est circa proprium susceptibüe. Non enim 35 
immediata vel mediata contraria pensanda sunt nisi quantum ad pro- 
prium subiectum. Licet enim omne corpus non coloratum medio co- 
lore sit album vel nigrum, tarnen non ideo album vel nigrum dicimus 
immediata, quia tale corpus non est proprium susceptibüe contrario- 
rum illorum, sed simpliciter, quod postmodum convenientius aperiemus, *o 
ubi scüicet dicet 1 : ,albedo vero et nigredo simpliciter in corpore.' 



5 quod non] non quam A 25 Sie A 30 aliqua] aliis A 35 .quae- 
cumque] qüq; A. 

1 Boeth. I. c, p. 282 D. Cf. infra p. 284. 



2. Die Glossen zu den Kategorien. — De oppositis. 267 

Ut aepritudo. De immediatis, tarn de substantialibus scilicet nominibus 
quam de sumptis, exemplificat, per ,aegritudo' quidem et ,sanitas' de 
substantialibus, per ,par' et ,impar' vel ,abundans' et .perfectum' de 
sumptis. Quod ait ,aegritudo et sanitas'. sive de vocabulis secundum 

5 significationem sive de rebus ipsis legi potest. Quod vero ait par et 
impar praedicari, de vocabulis est proprie. 

Quorum vero. Ostensis immediatis contrariis ostendit mediata, 
quod ex contrario expone. Non enim. Vere non est determinatum 
alterum horum messe omni corpori, quia scilicet non omne corpus etc. 

io A causa. Sed et pravus. Postquam exemplificavit de Ulis mediatis 
quae multa habent media, ut album et nigrum, fuscum et pallidum etc., 
exemplificat de Ulis quae (unum tantumy habent medium, ut sunt 
bonum et malum, quae habent medium indifferens. Hoc tarnen nomine 
quod est indifferens, teste Boethio 1 Aristoteles non utitur, quia 

15 scilicet apud priores non erat, sed a posterioribus inventum est conti- 
nens ea quae sunt inter virtutem et turpitudinem scilicet, ut sunt di- 
vitiae. pulchritudo, quae, ut Stoici putant, neque bona sunt neque 
mala atque ideo indifferentia nomina dicuntur. Potest etiam dici quod 
per bonum et malum exemplificet de his mediatis naturalibus quae 

20 nondum actualiter habebant medium in voce. Unde illud in sequen- 
tibus' per negationem contrariorum assignat. Et horum quidem. 
Assignat media utrisque suprapositis contrariis mediatis. In aliquibus 
itaque. Quandoquidem his quae [non] sunt inter album et nigrum, sunt 
imposita nomina veluti ista: fuscum et pallidum; ergo quibusdam mediis 

25 sunt nomina posita. A partibus. In aliquibus autem. Continuatio : 
Inter aliqua contraria in his quae sunt in medio, habemus nomina, sed 
in aliquibus nomina non habemus. Et non idoneum, quia scilicet 
nondum est vel assignatum conveniens nomen vel usitatum, sed de- 
terminatur illud quod est medium, per remotionem utrorumque sum- 

30 morum, id est utrorumque extremorum, ut neque est bonum neque 
malum. Unde potest colligi talis divisio mediatorum contrariorum, 
quod alia sunt talia quorum medietatibus sunt nomina posita, alia non. 

Privatio vero. Post oppositionem relativorum et contrariorum „ 269A 
tractat oppositionem privationis et habitus. Videntur autem privatio 

35 et habitus proprio rerum esse nomina sicut ipsius visionis et caeci- 
tatis et quodammodo vucum etiam, gratia scilicet rerum sicuti istorum 
nominum: visio et caecitas; .privari' vero et .habere habitum' ipsa 
fundamenta privationis et habitus significare videntur vel nomina ipsa 
fundamentorum, haec scilicet: videns et caecum. Unde in sequenti- 



9 orane] esse A 12 ununi tantum scripsi, lacuna in A 17 stoyci A 
19 naturaliter A 30 ut neque] utque A 31 tali A 

1 Boeth. I. c, p. 268 B. '-' Boeth. I. c, p. 267 A. 



268 Peter Abaelards Logica Jngredientibus» 

bus 1 , cum ostendet privari de alio praedicari quam privatio, dicet, 
quia caecus dicitur homo, caecitas vero homo nullo modo dicitur 

Sed hoc loco non frustra quaeritur, utrum privatio et habitus, 
haec nomina, relativa sint. Quod si concedatur, restat quaestio, qua- 
liter res ipsas privationem et habitum appellamus. Non enim visio fr 
est nisi haec vel illa. Unde hanc vel illam oportet dici habitum. Sed 
cuius privationis habitus esse dicetur? Numquid visio istius hominis 
est habitus caecitatis illitis vel caecitas illius hominis est privatio vi- 
sionis istius? Non videtur, cum dicat privationem et habitum circa 
idem subiectum fieri. Sed neque habitus dici potest visio istius ho- 10 
minis alieuius caecitatis quae in ipso sit, quia fortasse nulla caecitas 
in ipso umquam continget, vel si etiam contigerit, numauam simul 
cum visione erit Unde nullo tempore altera respectu alterius vel 
privatio vel habitus relative dici poterit. Quippe quae relativa sunt, 
simul sunt naturaliter et ita eo tempore quo una esset privatio alterius, is 
i. 37v oportet aliam esse habitum illius et simul cum ea existere, j quod 
omnino falsum est. Nullo itaque modo privatio et habitus, cum rerum 
nomina sunt, relativa videntur, cum tarnen ipse relationem eis assi- 
gnare videatur in sequentibus -2 dicens: ,Privatio quidem visionis 
caecitas dicitur, caecitas vero visionis non dicitur.' Sed fortasse haec 20 
assignatio seeundum relationem non est facta, sicut nee ista: ala alati, 
vel hoc nomen significat . . . chimaera est, vel affirmatio negationis 
dicitur vel negatio affirmationis. Dicimus itaque privationem et habi- 
tum res ipsas primo loco dici, veluti hanc caecitatem et hanc visionem 
ex quibusdam quidem proprietatibus quae relationes non sunt, ut vi- 25 
sionem istam in eo habitum esse quod si non actu, saltem in natura 
habeat, qua privetur, et caecitatem istam in eo privationem dici quod 
in natura habeat, quod privando possit expellere. In divisione tarnen 
oppositorum Aristoteles non nisi de nominibus intendit, quae gratia 
significationum privatio et habitus dieuntur. Unde quia seeundum 30 
naturam rerum sie sunt appellata, ad naturam rerum aperiendam se 
convertit. 

Continuatio: Talis, ut diximus, est natura contrariorum, quod 
scilicet quaedam sunt immediata, quaedam mediata, sed talis est pri- 
vationis et habitus, quod videlicet privatio et habitus, ipsae scilicet 35 
formae, sicut visio et caecitas, habent fieri naturaliter circa idem sub- 
iectum, ita scilicet quod idem subiectum in tota substantia sua per- 
manens nee corruptum potest permutari circa habitum et privationem. 



7 Numquam A 8 caecitas] caecitatis A 22 post siguificat lacuna in A 
fortasse legendum est: rem non existentem ut 26 si non] sine A 27 habeat] 
hanc A privetur] uuet A 31 sie A 32 convertat A 37 ita scilicet quod 
idem subiectum bis in A 

1 Boeth. I. c, p. 271 A. -' Boeth. I.e., p. 270 B. 



2. Die Glossen zu den Kategorien. — De oppositis. 269 

Unde apparet privationem et habitura pura accidentia esse et nulli 
substantialiter inesse, cum scilicet neque advenientes neque rece- 
dentes in substantia cormmpant. Ut visio. Sed quae visio et quae 
caecitas circa quem oculum habent fieri? At vero tale est visionem 
5 et caecitatem posse fieri circa oculum, ac si diceret eundem oculum 
posse videre et caecum esse. Universaliter autem. Indefinite dixit, 
quod idem quod est susceptibile habitus, est privationis susceptibile, 
nee determinavit utrum certum haberent ordinem vel non. Nunc autem 
universaliter ostendit quod omne quod est susceptibile habitus, est 

io etiam privationis, et certus est ordo in suseeptione eorum, quia si 
contingat utrumque suseipi ab eodem subiecto, prius habet habitum, 
postea privationem. Quem quidem ordinem statim denotat, cum sup- 
ponit: privari vero tunc dieimus etc. Continuatio: Indefinite dixi, sed 
universaliter est dicere, id est potest dici, quod in quocumque sub- 

15 iecto habitus habet naturam fieri, id est quodeumque habet naturam 
ad suseipiendum habitum, habet etiam ad [suseipiendam privationem, 
Et hoc est: circa illud idem subiectum dici potest fieri utrumque. 
scilicet tarn habitum quam privationem fieri in certo ordine, ita scilicet 
quod si eidem contingunt, praecedat habitus privationem. Quem statim 

20 ordinem aperit, cum ait: Privari vero, id est privationem habere, tum Boeth. 
dieimus unumquodque subiectum quod naturaliter habitus suseepti- p ' 
bile est, quando id ad quod natum est habere, hoc est ipsum, nullo 
modo habet. Bene dicit subiectum natum esse ad habendum habitum, 
non ad habendam privationem, quia natura subiecti nisi vitiata esset, 

25 semper habitum requireret. Cum enim privatio venit, vis infertur na- 
turae. Quod vero ait: ,nullo', tale est, ac si diceret: definitum est 
ex natura habitus ipsum amplius non adfuturum, ut videlicet non so- 
lum non sit actu, sed nee etiam spe. Velut postquam res ad deter- 
minatum tempus venerit, sed tunc habitum non habet, certum est tum 

30 amplius non haberi et privationem loco habitus succedere, ut si in 
nono die catulus non videat, qui quidem dies, ut aiunt, praefinitus 
est a natura et institutus ad suseeptionem visus, si futurus esset, 
constat catulum amplius caecum esse. 

Edentulus enim. Vere tunc dieimus privari, [quod] quando non „o-a" a 

35 habet id ad quod natum est habere, quia tunc dieimus edentulum et 
caecum, quando non habet, quod contingit habere. A partibus. Et 
prius removet, quod non omne illud quod caret dentibus vel visu, 
dicitur edentulum vei caecum. Et hoc est: Edentulum enim dieimus 
illum qui quando contingit habere dentes, non habet, sed non illum 

40 qui non habet dentes etc. Quaedam enim. Vere non omne quod 
non habet dentes, dicitur edentulum nee omne quod non habet visum, 
dicitur caecum, quia quaedam generationes sunt, id est quaedam res 



3 corrumpatur A 22 non est ha. A 36 quandol quia A. 



p.270B 



270 Peter Abaelards Logica .Ingredieutibus . 

generatae quae neque habent visum neque dentes. Sed illae non di- 
cuntur edentulae vel caecae. Ergo non omne illud quod non habet 
dentes, dicitur edentulum nee omne illud quod non habet visum, dicitur 
caeeum. A partibus. Propositionem et affirmationem simul habemus 
in hoc versu. Quaecumque enim etc. Sunt quaedam generata quae 5 
numquam habent visum vel dentes sicut ostrea 
^vjatd Privari vero. Tria teste Boethio 1 contingunt, ubi est habitus, 

subieeta scilicet substantia quae habitum habet, et ipse habitus qui 
habetur, et quoddam ex utrisque confectum, quod est habere habitum, 
ut in homine vidente ipsa est hominis substantia quae visionem habet, 10 
et ipsa visio habetur et ipsum videre quod conficitur ex visione et 
homine coniunetis. Idem etiam notari potest, ubicumque aliqua forma 
est. Nam ubi albedo est in corpore, tum ipsum corpus est quod albe- 
dinem habet, tum albedo quae habetur, tum ipsum album quod ex 
utroque confici videtur. Sed hoc quidem sustineri non potest, nisi 15 
quantum ad nominum diversitatem. Nam corpus ipsum quod albe- 
dinem habet, diversa res non est ab eo quod est album; sed licet ip- 
sum corpus tantum sit album, non simul corpus et albedo, haec tarnen 
tria nomina, corpus, albedo, album, diversae sunt nominationis; quippe 
corpus rem subieetam simpliciter nominat in essentia corporis, albedo 20 
vero formam in essentia albedinis, album vero subiectum nominat ut 
affectum albedine. Et sie talis significatio ex significationibus utro- 
rumque constat quodammodo, quia scilicet et per nominationem corpus 
significat et ipsam albedinem circa subiectum determinat. Hanc autem 
nominum diversitatem Aristoteles hoc loco demonstrare intendit et 25 
maxime inter nomen formae et sumptum ab eo, quae magis affinia 
sunt. Nam album quia principaliter significat albedinem, cum scilicet 
intellectum recte continet, magis ad significationem huius nominis quod 
est albedo, pertinet quam ad significationem corporis. Unde et eius 
similitudinem quoque in voce exprimit atque ideo magis differentia ao 
danda erat inter nomen formae et sumptum, Quod quidem facit, cum 
osteudit diversa ab eis nominari. Quippe aliud dicitur caecitas, sicut 
ipsa qualitas, aliud caeeum, sicut ipse homo caecitati subiectus, et ita 
sie ipse ait: de diversis habent praedicari caecitas et caeeum, haec 
duo nomina, illud quidem de qualitate, istud de re quali, id est de 35 
fundamento qualitatis. Unde in sequentibus 2 dicet: ,Sed caecus 
dicitur homo, caecitas vero non dicitur/ Sic iunge : privari et privatio 
ex similitudine nominum eadem res esse videntur, sed non sunt, sicut 
nee haec: habere habitum et habitus, quia privari dicitur ipsa sub- 
stantia privata, id est privationem habens, sicut habere habitum ipsa 40 



13 tum] tunc A 14 tum 2 ] cum A quod] que A 15 sustineri] 

teri A 33 subiecto A 34 sie A 35 quidem] quod est A 
1 Boeth. I. c, p. 270 C. 2 Boeth. I. c, p. 271 A. 



2. Die Glossen zu den Kategorien. — De oppositis. 271 

quae suscipit habitum. Habitus onim. Vere habens habitum non est 270B 
ipse habitus nee habens privationem est privatio, quia habens visum 
non est visus et similiter de aliis, nee habens caecitatem est caecitas 
et similiter de aliis. A partibus. Quod autem habens visum non sit 
5 visus vel habens caecitatem, id est ipse caecus, non sit caecitas, 
dupliciter probat sie: visus est habitus, quod est ibi: habitus est visus, 
sed habere visum, id est persona habens visum, non est habitus; quare 
non est visus. Sed quia breviloquus est, pro assumptione et conclu- 
sione ponit unam propositionem, quae utramque ostendit. Ubi enim 

10 monstrat, quia habens visum non est visus, habitus <autem> est visus, 
de quo quidem habitu tantum videbatur, in eodem ostendit, et quia 
non est habitus, quod assumendum erat, et quia non est visus, quod 
erat concludendum. Similiter argumentandum est de privari et pri- 
vatione. Privatio enim. Iterum probat alio modo, quod caecum esse, 

15 id est persona ens caeca, non est caecitas, hoc modo: caecitas est 
privatio, caecum esse, id est persona caeca, est privari, id est priva- 
tionem habens, quare caecus non est caecitas. Regula talis: quae- 
cumque sub diversis oppositis continentur, ipsa etiam a se removentur. 
Nam si '. Iterum quod caecus et caecitas non sunt eadem res, ostendit Boeth. 

20 in effectu praedicationis nominum eorum, eo videlicet quod nomina ' 
eorum de eodem non praedicantur. Et sie arguit: Vere non sunt idem. 
Si nomina eorum, caecus scilicet et caecitas, non sunt praedicabilia 
de eodem, non sunt idem. Ab effectu. Sed non praedicantur de eodem, 
quare non sunt idem. Et vere vera est prima consequentia, quia vera 

25 est eius conversa per destruetionem consequentiae et antecedentis. 
A pari. Quam, scilicet conversam, praemittit dicens: Nam si etc., hoc 
est: si res ipsae essent eaedem utraeque, id est nomina utrarumque, 
praedicabilia essent de eadem re. Assumptionem vero, illam scilicet: 
,Sed non praedicantur de eodem', statim supponit dicens, ac si diceret: 

30 Sed minime praedicantur de eodem, immo caecus dicitur homo, sed 
nullo modo dicitur caecitas. Conclusionem syllogismi extra, quae est 
huiusmodi: quare non sunt idem. 

Et attende quod hoc loco Aristoteles doctrinam facit omnium 
sumptorum et eorum a quibus sumpta sunt, ostendens scilicet sumptum 

35 vocabulum esse nomen subiecti, non formae quam partieipat, illud vero 
a quo sumptum est, nomen esse formae. 

Sed quaeritur, quomodo dicat caecitatem formam hominis, 
quam superius in oculo posuit, ubi videlicet dixit visionem et caeci- 
tatem fieri circa oculum. Ad quod responderi potest, quod aequi- 

40 voce caecitas et caecum circa oculum et circa hominem aeeipiuntur, 
sicut grammatica vel grammaticum, quando circa corpus <et> circa 



10 autem] qui A 

] Boeth. I. c, p. 271 A: .Amplius si . . . 
Beitr. XXI. U ey er, Abaelards philos. Schritten. 18 



272 Peter Abaelards Logica .Ingredientibus'. 

animam sumuntur, vel album, quando est nomen partis albae et totius 
hominis gratia partis. Quod itaque dicit oculum esse caecum, caeci- 
tatem proprie attribuit; quod vero dicit hominem caecum, tale est, ac 
si diceret eum habere caecos oculos. Et ita caecus, hoc nomen, inde 

f. 38r sumptum est a caecitate, proprie vero ab habitu | caecorum oculorum. 5 
Qui etiam habitus nomine caecitatis appellatur et utraque caecitas 
privatio aeque dicitur, quia visionis nomen dupliciter sumitur, circa 
oculum scilicet et circa totum hominem. Possumus etiam dicere, quod 
tantum proprie hominis caecitas appelletur, non oculi et tantum homo 
caecus dicatur sicut et calvus et surdus, non pars aliqua ipsius. Quod 10 
vero dictum est visionem et caecitatem fieri <eirca> idem ut circa 
oculum, non ita ponuntur, quod in oculo fundentur, sed quia per oculum 
toti homini insunt. Multa enim accidentia insunt aliquibus per alia 
nee tarnen Ulis insunt, gratia quorum conveniunt. 

Boeth. Opposita vero. Postquam ostendit diversitatem nominum signi- l5 

ficantium privationem et habitum tarn sumptorum quam etiam eorum 
a quibus sumpta sunt seeundum nominationem eorum, quia vide- 
licet aliud appellatur caecitas et caecum, assignat sumptis eundem 
oppositionis modum quem habent ea a quibus sumpta sunt. Sicut 
enim visio et caecitas, haec nomina, opposita dieuntur seeundum 20 
naturam formarum quas significant, ita haec nomina caecus et vi- 
dens, quae easdem formas significant, ex eisdem formis similiter 
opposita sunt. Ostendi privari et habere habitum [et] non esse 
idem quod sunt privatio <et habitus>, sed tarnen haec, id est no- 
mina istorum, quae scilicet significant ea ut habentia habitum vel 25 
privata, sunt opposita sicut privatio et habitus, hoc est sicut nomina 
privationis et habitus. Nam in his. Vere eodem modo sunt oppo- 
sita, quia eundem modum oppositionis habent. A causa vel a pari. 
Nam sicut. Vere sumpta a privatione et habitu sunt opposita sicut 
ipsa formarum nomina, quia videns et caecus sicut visio et caecitas. 30 
A partibus. Hie breviter consideranda est natura privationis et habitus, 
ubicumque Aristoteles eam tangat. Dixit autem superius 1 circa 
idem fieri et ordine certo, quia scilicet simul non possunt inesse, sed 
unum post alterum et ita quidem, sicut in sequentibus 2 dicturus 
est, quod de habitu in privationem fieri [non] potest mutatio, sed nullo 35 
modo regressio de privatione ad habitum. Praeterea dicet 3 in deter- 
minato tempore necessario inesse vel privationem vel habitum et 
ante determinatum tempus neutrum inesse, sed post determinatum 
tempus semper alterum inesse. Haec autem natura utrum omni pri- 



9 oculus^l tantum] tarnen A 12 quod] quam^l 14 tarnen] cum A 
19 Sicut] si A 37 vel 2 ] et A 

1 Boeth. I. c, p. 269 A. 

2 Boeth. I. c, p. 27G BC. 3 Boeth. I. c, p. 269C. 



2. Die Glossen zu den Kategorien. — De oppositis. 273 

vationi et habitui conveniat et utrum solis, videndum est. Sed si vi- 
duum et uxoratum dicamus secundum privationem et habitum, sicut 
Boethius in Divisionibus l astruere videtur, falsum videtur, cum 
haec determinatum tempus non habeant. Sed sicut in Habere supe- 

■> r i u s - diximus, f ortasse Boethius largius privationem et habitum accepit 
in Divisionibus quam Aristoteles hoc loco. Nihil etiam fortasse 
oberit ad hoc quod in sequentibus dicet, si hoc omnibus non conve- 
niat, scilicet haber'e determinatum tempus. Quod si etiam dicamus, 
postquam venerit ad determinatum tempus, semper vel privationem 

10 vel habitum inesse, quaeritur de homine dormiente, utrum visionem 
habeat vel caecitatem. Sed cum non videat, quomodo visionem habet? 
Quod si caecus est, numquam amplius videbit, quia, ut dictum est, 
non potest fieri regressio de privatione ad habitum. Solutio. Visio, 
hoc nomen, duobus modis accipitur, quia et cuiusdam acjtionis nomen 

15 est, a qua ,video' verbum sumptum est, quae quidem actio non est 
habitus neque in dormiente est, et insuper cuiusdam qualitatis, quae 
in ipso quoque dormiente est. quae quidem qualitas habitus est ad 
caecitatem, a qua quidem qualitate videns nomen sumptum est, quod 
de ipso quoque dormiente praedicatur. 

20 Restat et alia quaestio, utrum videlicet homo, qui alterum 

oculum sanum habet, alterum vitiatum et iam ad determinatum tempus 
venerit, possit dici vel visionem habere vel caecitatem. Sed profecto 
si caecitatem et visionem in oculo tantum poneremus, nulla esset 
quaestio, quia is oculus qui videns est, |non est caecus. Sed si in 

25 persona ponamus gratia oculorum, videtur quod sicut per istum est 
videns, sit per illum caecus. Sed non est. Quamdiu enim aptus est 
ad videndum sive per unum sive per duos oculos, non videns est. 
Sed fortasse aliam prius visionem habebat, quae scilicet gratia diver- 
sorum oculorum erat, quam modo est, <cum> propter unum tantum 

so sit videns. 

Illud quoque quaerendum videtur, quomodo dicit non posse 
i'ieri regressionem de privatione ad habitum, cum is quoque qui caecus 
est, possit videre, sicut et ille qui curtatus est, teste Porphyrio 3 , 
aptus est ad habendum duos pedes; unde et bipes dicitur sicut ceteri 

35 homines quoque, pro eo scilicet <quod> quamquam habitus pedum in 
quibusdam ^non) contingat hominibus, humanae naturae non repugnet; 
similiter habere visum, iuxta quod superius 4 Aristoteles dixit 
ipsum qui iam privatus est, susceptibilem esse habitus his verbis: ,Pri- 
vari vero tunc dicimus' etc. Unde omnes homines concedimus posse 

21 terminatum A 

1 Boeth. Liber de divis. PL 64, p. 883 B. 2 Cf. snpra p. 259 l0 . 

3 Porphyrius, Isagoge ed. S. Brandt /. c, p. 330' 

4 Boeth. I. c, p. 272 A. 

18* 



274 Peter Abaelards Logica Jngredientibus'. 

videre, etiam eos qui caeci sunt, nee tarnen regressionem posse fieri 
de privatione ad habitum. Posset enim contingere, ut is qui caecus 
factus est, videret hoc etiam tempore quo caecus permanet, ita qui- 
dem, ut numquam habuisset caecitatem atque nulla esset regressio. 
Sed hoc omnino impossibile est, ut is qui caecus est, vel quislibet alius 5 
possit videre, postquam caecus est, hoc est praecedente caecitate re- 
periret visionem. Concedimus itaque eum qui caecus est, posse vi- 
dere simpliciter, quia sie videre posset, ut numquam habuisset caeci- 
tatem, sicut ceteri faciunt, pojse autem eum videre, postquam caecus 
est, non est possibile. Sic curtatum concedimus posse habere duos 10 
pedes, sed non posse habere, postquam amiserit, hoc est non posse 
recuperare pedes; et stantem concedimus sedere in praesenti, sed non 
posse sedere dum stat, in eo scilicet quod possit habere stationem 
et sessionem. Nullo itaque modo concedimus, quod sie caecum possi- 
bile est videre simpliciter, quod possit fieri regressio de caecitate ad 15 
visum. Quippe, ut dictum est, ita ille qui caecatus est, posset videre, 
ut numquam contigisset in eo caecitas et ita illud non esset regressio 
caecitatis post visionem. 

Restat autem nunc quaeren dum, utrum supradietae naturae pri- 
vationis et habitus solis eis insint. Quod si verum est, videtur mors, 20 
a qua mortuum dicitur, et vita privatio esse et habitus, quia circa 
idem fiunt et ordine et inregressibiliter, nisi forte quis dicat, quod na- 
turaliter in phoenice sit regressio de morte ad vitam. Potest etiam 
illud dici quod circa idem, sicut superius exposuimus, non fiant, 
quippe cum transit res de morte ad vitam vel e converso, verba quoque 25 
mutantur, quia modo est animatum corpus, modo inanimatum. Unde 
hanc privationem esse et habitum non concedimus nee necesse est 
ea quae dieta sunt, soli privationi et habitui convenire. Quippe pue- 
ritia et iuventus et senium circa idem fiunt et ordine et inregressibiliter, 
nee non iuventus et senium privatio sunt pueritiae. Si quis privationis 30 
et habitus definitionem requirat, sciat nos eam nescire, sicut et contra- 
riorum. Quaedam enim cum sub definitione non cadant, soli auetori- 
tati committenda sunt. 
Boeth. jvörc est autem. Expeditis tribus oppositionibus transit ad quar- 

p * t'am, quae vocatur contradictio. Sed quia de contradictione, id est de 35 

oppositione affirmationis et negationis, plura in libro Peri herrae- 
neias dicenda erant ubi et affirmationem et negationem definit et 
contradictionem plene ostendit, ideo teste Boethio 1 minus in traetatu 
affirmationis et negationis immoratur et tantum sufficit hoc loco dicere 
differentiam inter affirmationem et negationem et ea quae sub eis iacent, 4u 
quam quidem differentiam in Peri hermeneias non ponit. Sicut 



7 reperiet A 14 sie] si A 17 ille A 36 peryerm A 
1 Boeth. /. c, p. 272 A. 



2. Die Glossen zu den Kategorien. — De oppositis. 275 

inter privatiouem et liabitum et privari et habere habitum differentiam 
assignavit, ita differentiam statim adnectit affirmationis et negationis 
ad ea quae sub eis iacent. Iacere autem sub affirmatione et negatione 
dicuntur ea quae dicunt affirmatio et negatio et proponunt, sicut ipsa: 

5 Socratem sedere et non sedere, quae sunt dicta propositionum, licet 
non sint aliquae essentiae. Secundum quae dicta ipsae propositiones 
maxime dicuntur oppositae, in eo scilicet quod <quae> ab eis dicuntur, 
huiusmodi sint, quod simul nequeant contingere. Unde et Boethius 1 : 
.Affirmatio, inquit, est „sedet Socrates", negatio „non sedet Socrates". 

io Sub affirmatione autem hoc ipsum sedere Socratem, id est hoc quod 
affirmatio dicit facere. Sub negatione vero non sedere Socratem, id 
est non facere, quod negatio submovet.' Et rursus '-' : ,Sedere autem 
et non sedere, id est facere et non facere, orationes non sunt.' 

Continuatio. Non solum privari non est privatio nee habere ha- 

15 bitum est habitus, sed nee id quod iacet sub affirmatione et negatione, 
suppositum eis tamquam significatum, est affirmatio vel negatio. Quod 
ait ,non' et ,neque' secundum usum fit vel .neque' pro ,quoque' posuit. 
Affirmatio namqae. Ad probanduin quod ea quae iacent sub affir- 
matione et negatione, non sunt affirmatio et negatio, talem disponit 

20 syllogismum: affirmatio est oratio affirmativa et negatio est oratio 
negativa; sed ea quae sub his iacent, non sunt vel tale vel talis oratio; 
quare non sunt affirmatio vel negatio. Cum autem in affirmatione 
sufficeret removere tales orationes, removet generaliter orationem, ut 
maiorem differentiam assignet. Conclusio vero sola extra est. Con- 

25 cedatur autem, ac si diceret: sed licet non sint affirmatio et negatio, 
tarnen sunt opposita sicut affirmatio et negatio, in eo scilicet quod non 
possunt contingere <simul>, sicut affirmatio et negatio simul esse verae. 
Et hoc est: haec, scilicet quae iacent sub affirmatione et negatione, 
concedantur alterutris, hoc est inter se, opposita, sicut affirmatio et 

30 negatio inter se. Neun in his. A pari. Quemadmodum. Probat a 
partibus quod ea quae iacent sub affirmatione et negatione, sunt sicut 
affirmatio et negatio, quia ista quae sub istis iacent, sicut istae. Et 
hoc est Quemadmodum enim etc. I fol. 38v 

Quoniam autem. Proposita divisione oppositorum secundum y< ^|* 

35 quattuor opiniones et singularum oppositionum proprietatibus aliquibus 
declaratis et insuper quibusdam iam differentiis assignatis, ceteras 
prosequitur differentias. Superius 3 autem inter relativa et contraria 
tantum differentiam assignavit, per hoc scilicet quod contraria hoc 
ipsum quod sunt, ad se invicem non dicuntur. Nunc autem eam diffe- 

40 rentiam assignat privationi et habitui. Continuatio : Non solum con- 



20 et oratio affirmatio A 31 opposita addidi ex Boeth. 

1 Boeth. I. c, p. 272 B. 2 Boeth. /. c. 3 Boeth. I. c, p. 265 B. 



276 Peter Abaelards Logica Jngredientibus'. 

traria non opponuntur ut relativa, sed etiam manifestum est etc. Et 
attende hoc loco agi de vocabulis, quae secundum significationem 
privatio et habitus dicuntur, ubi scilicet ad constructionem relationis 
venitur. Neque enim. Vere nomina, quae privatio et habitus dicuntur, 
non suntopposita ut relativa vocabula, quia ista: visus etc. A partibus. s 
Quod per hoc ostendit, quod unum ad alterum nullo modo relative 
assignatur. Visus enim. Vere non refertur visus ad caecitatem, quia 
neque per genetivum, quod habemus ibi: Visus enim non est caecitatis 
visus, nee alio modo, quod etiam supponit. A partibus. Amplius. 
Sicut per definitionem largam relativorum, quae Piaton ica creditur, 10 
dedit differentiam inter privationem et habitum et relativa, ita per 
proprietatem relativorum quae est: dici ad convertentia. Et hoc est: 
amplius, id est adhuc, do differentiam inter eadem. Quare. Quando- 
quidem omnia ad aliquid invicem convertuntur, ergo caecitas conver- 
tetur, si videlicet concedatur esse de numero eorum quae sunt ad 15 
aliquid. A toto, quasi caecitas ponatur sub ad aliquid. Vel si con- 
cedamus probabiliter sequi regulam, assignabimus sine loco differentiam, 
quam a subiecto quidam assignant. Sed non. Assumit destruendo 
consequens, ut intelligatur destrui antecedens. Neque enim. Vere 
non convertitur, quia neque per genetivum nee alio modo. A partibus. 20 
Sed quia de genetivo magis videtur, sicut dicitur visus esse habitus 
caecitatis, idem de genetivo solo removet dicens: Sed non dicitur visus 
caecitatis visus. 
274A Quoniam autem. Duas superius differentias posuit, contrariorum 

scilicet ad relativa et privationis et habitus ad relativa; modo tertiam 25 
assignat differentiam quae datur de privatione et habitu ad contraria. 
Continuatio: Non solum manifestum est quod privatio et habitus non 
sunt relativa opposita, sed etiam quod non opponuntur ut contraria, 
manifestum est ex his quae sequuntur. Quorum enim. Vere non 
opponuntur ut contraria, quia neque ut mediata neque ut immediata. 30 
A partibus. Et primum utrorumque contrariorum naturas diligenter 
aperit et eas postea a privatione et habitu removet, quod nos quoque 
ad evidentiam breviter assignemus. Dicit itaque de immediatis, quod 
manente suseeptibili eorum semper alterum illorum inest ei, sed pri- 
vatio et habitus non semper, quod ante determinatum tempus neu- 35 
trum inest. De mediatis quoque contrariis dicit, quod numquam ne- 
cesse est alterum eorum inesse omni suo suseeptibili. nisi illi cui alte- 
rum naturaliter inest, et illi unum tantum determinate contingit semper 
et certum est numquam alterum contingere, sed privatio et habitus 
talia sunt, quod in quodam tempore determinatum est alterum inesse, 40 
postquam scilicet ventum est ad determinatum tempus. Per quod diffe- 



3 privationem A 16 post si lacuna in cod., sed nihil deesse videtur 
40 inesse] esse A. 



2. Die Glossen zu den Kategorien. — De oppositis. 277 

runt a mediatis contrariis circa ea subiecta quibus naturaliter [non] 
insunt, ut calidum igni elementario quem videmus, et album nivi. In 
eo differunt privatio et habitus a mediatis contrariis quod in talibus 
subiectis semper unum permanet et determinate unum, quia certum 

5 est calidum inesse igni et album nivi. Unde privatio et habitus non 
semper, ut diximus, inest et cum habitus insit, potest supervenire pri- 
vatio, nee etiam quando alterum certum est inesse, determinatum est 
ex natura rei, quid eorum insit. Si enim absentem catulum sciam ad 
nonum diem pervenisse, scio ex ipsa rerum natura vel privationem 

io vel habitum <inesse>, sed non determinate, quid insit. Praeterea ad 
ultimum hanc assignat differentiam inter privationem et habitum et 
quaelibet contraria tarn mediata quam immediata, ubi naturaliter non 
sunt, quod videlicet contraria non qaturalia mutuo sese subsequi pos- 
sunt in eodem subiecto, privatio vero habitum nullo modo subsequi 

is potest. Has autem differentias per singula prosequens, prius ponit 
contrariorum proprietates et postea removet singulas a privatione et 
habitu, ineipiens ab illa quae est immediatorum contrariorum, dicens 
eorum contrariorum quorum nihil est medium, necesse est etc., quae 
proprietas superius 1 exposita est in traetatu contrariorum. Horum 

20 enim. Vere haec proprietas est immediatorum, quia haec superius 
assignabatur. Ab effectu vel ab auetoritate. Quorum. Post Proprie- 
täten! immediatorum contrariorum supponit mediatorum. Neque enim. 
Vere ita est in contrariis mediatis, quod scilicet non est necesse alte- 
rum illorum inesse ut suo suseeptibili proprio, quia ita est in istis, 

25 candido et nigro etc. A partibus. Horum. Vere non necesse est 
alterum inesse, quia habent medium. Ab oppositis. Horum autem. 
Bene dico, quia mediatorum non est necessarium alterum inesse, quia 
ita est superius ostensum. Ab effectu vel ab auetoritate. Et hoc est: 
Horum enim erat superius aliquid medium, hoc est describebantur 

30 superius mediata: quorum etc. Praeter quibus. Non est determina- 
tum, inquam, ex natura subiecti inesse alterum rebus sui suseepti- 
bilibus praeter Ulis, hoc est nisi illis rebus quibus naturaliter unum 
de mediis contrariis inest. 

Et attende, quod sicut voces contrarias dieimus quantum ad 

35 significationem, ita etiam subiecta, ut corpus, hoc nomen, seeundum 
significationem susceptibile dicitur horum nominum: albi, nigri. Quod 
vero ait ignem naturaliter esse calidum vel nivem albam, ita aeeipe 
.naturaliter' : quod ex natura rei definitum est sie esse, vel ita .natura- 
liter': quod omnibus inest. Tribus enim modis naturale sumi solet, 

40 quod scilicet natura docet ut ridere, flere, vel quod a nativitate inest, 



8,10 quid] quod A 29 aliquid medium] alterum medium A 31inqua.4 
1 Boeth. I. a, p. 266 C. 



27S Peter Abaelards Logica ,Ingredientibus'. 

ut qualitas parta in nativitate subiecti, sicut in passibili qualitate 
et passione 1 dictum est, vel quod idem est apud omnes, sicut intel- 
lectus et res, ut calidum secundum hoc quod omni igni convenit. In 
his autem. Continuatio: Eis rebus quibus mediata contraria natura- 
ler conveniunt, necesse est alterum inesse, et in his rebus deter- ■=> 
minate unum contingit, quia scilicet ex rei natura determinatum semper 
est, quod insit, sicut calidum igni et candidum nivi, et non contingit 
inesse alterutrum, id est quodlibet, sed unum tantum semper. Non 
enim. Vere determinate unum inest, quod determinatum est alterum 
non inesse. A causa. Quod enim ait impossibile esse nivem nigram, 10 
tale est: certum est non esse. Quare omni quidem. Quandoquidem 
solis naturalibus susceptibilibus determinatum est ex natura rei unum 
de mediis contrariis semper inesse, quare non omni susceptibili. Ab 
oppositis. Sed solnm. Haec est submissio illationis. Sed quaeritur, 
quomodo frigidum non sit determinatum inesse aquae, dum est in ea, 15 
licet non sit ei naturale. Quippe omnia praesentia determinatum habent 
eventum et determinatum quod est inesse, sed non semper ut diximus, 
neque ex natura rerum, sed ex eo quod contingit huic aquae, quippe 
natura est similitudo rerum nascentium -. Quod ergo ex natura aquae 
contingit, oportet aquae tantum convenire. 20 

27fi A ^ n Vrivatione vero. Quae superius assignavit contrariis, removet 

srngula a privatione et habitu. Neque enim. Vere nil praedictorum, 
quia neque illud quod dictum est de immediatis contrariis neque quod 
dictum est de mediis. Et prius removet quod dixit de mediis, scilicet 
quod necessarium semper alterum inesse susceptibili, dum ipsum per- 25 
manet. Quod enim. Vere non omni tempore susceptibili privationis 
et habitus permanente inest ei vel privatio vel habitus, quia neutrum 
inest ante determinatum tempus. A parte scilicet temporis. Et hoc 
est: Quod enim nqndum habet etc., id est quod nondum venit ad 
tempus institutum a natura etc. Ideoque, quia scilicet non omni tem- 90 
pore alterum inest, scilicet vel privatio vel habitus. Ergo non sunt 
de numero immediatorum. A descriptione contrariorum immediatorum 
vel fortasse a toto. Sed neque. Postquam removit a privatione et 
habitu naturam immediatorum contrariorum, removet mediata. Conti- 
nuatio: Privatio et habitus non sunt de numero eorum contrariorum 35 
quorum nil est medium, sed neque de numero eorum quorum est 
medium. Quod statim probat ab oppositis, quia scilicet in quodam tem- 
pore necessarium, id est determinatum, alterum, scilicet vel privationem 
vel habitum, inesse susceptibili. Et hoc est: Necessarium enim etc. 



3 ut] vel Ä 14 Sed quaeritur] Sqr A 

1 Boeth. I. c, p. 248 D; cf. supra p. 236. 

2 Boeth. I. c, p. 166 A: ,est ratio naturae ipsa nimirum similitudo 
nascentium.' Cf. supra p. 57 l9 . 



2. Die Glossen zu den Kategorien. — De oppositis. 279 

Vere in quodam tempore, quia in tempore determinato. A parte. Et 
hoc est. Quando enim etc. Et hör um. Hoc apponit ad differentiam 
mediorum contrariorum circa naturalia susceptibilia, quibus unum tantum 
semper determinate inest, ut supra 1 docuimus. In contrariis autem. 

5 Continuatio: In privatione et habitu aliquando necessarium est alte- 
rum, inesse susceptibili, sed in contrariis mediis numquam. In qui- 
busdam, eis scilicet quibus naturaliter conveniunt. Unde palam est. 
Quandoquidem privatio et habitus non opponuntur eo modo quo immet 
diata contraria neque quo mediata, ergo secundum neutrum modum 

10 contrariorum. A partibus. 

Amplius. Hie ad ultimum differentiam assignat inter privationem » 276B 
et habitum et contraria, sive media sint sive immediata, circa ea suscepti- 
bilia quibus naturaliter non insunt, hanc scilicet differentiam quod 
contraria vicissim possunt permutari, ut postmodum mutuo alterum 

15 subsequatur, quod non est in privatione et habitu, quia cum de habitu 
possit transire res ad privationem, non potest regressio fieri. Conti- 
nuatio: Amplius, id est adhuc, de differentia inter privationem et ha- 
bitum et contraria. Namque. Vere contraria vicissim permutantur, 
quia ista. A partibus. Unde. Et nota, quod non dicit ,in alterum', | f. 40r 

20 sed ,in alterutrum', quia una potest esse mutatio de habitu in priva- 
tionem, sed non mutua. Et hoc est quod exponit statim dicens: Ex 
habitu etc. Neque enim. Vere non fit regressio de privatione in ha- 
bitum, quia ita est in istis. A partibus. Quod autem ait.sine dentibus', 
edentulum aeeipit, in quo est privatio, quod bene potest notari per 

25 illud ,rursus' quod additur. Et nota, quod cum ait impossibile est fieri 
regressio, ,impossibile' quantum ad actum videtur aeeepisse ex his 
quae subiungit, ubi scilicet actum tantum removet, non possibilitatem. 
Sed nil impedit, si ex actu semper remoto quasi ex effectu quodam 
possibilitatem quoque abesse innuat. 

30 Quaecumque ergo. Tribus differentiis assignatis, una scilicet „ 277 C 

reiativorum ad contraria, altera relativorum ad privationem et habi- 
tum, restat assignare eam tantum differentiam quam habet oppositio 
affirmationis et negationis ad reliquas quattuor oppositiones. Quae 
quidem in eo est, quod oppositio contradictionis sola a ceteris tribus 

35 oppositionibus semper verum et falsum dividit, ceterae vero oppo- 
sitiones, quia tantum incomplexas voces continent, ut ipse dicit, neque 
verum continent neque falsum. Continuatio: Non solum manifestum 
est ceteras tres oppositiones diversas esse ad invicem, sed etiam 
oppositionem affirmationis et negationis dividentium esse diversam a 

4o ceteris. In his enim. Vere haec oppositio differt a ceteris, quia in 
eodem haec sola a ceteris dividit semper verum et falsum. A parte 



21 non] in A :?4 a ceteris] aeens A 
1 Cf. supra p. 277 i . 



280 Peter Abaelards Logica ,Ingredientibus'. 

differre. Et hoc est: in istis solis, id est in affirmatione et negatione, 
dividentibus etc. Neque enim. Vere affirmatio et negatio tantum hoc 
habent, quia cetera non. Ab immediatis. Et hoc est: neque enim etc. 
.Semper' bene apponit, ne quis in nomine contrarii contrarias quoque 
propositiones includeret, veluti istas: ,Omnis homo est albus et nullus 5 
homo est albus' vel propositiones sub contrariis vel sub privatione et 
habitu comprehenderet in quibus contraria ponuntur vel privatio et 
habitus, quas etiam postea ab affirmatione et negatione separabit, ut 
sunt istae: ,Socrates est sanus, Socrates est aeger'. quas vocat com- 
plexa contraria, vel .Socrates est videns, Socrates est caecus', quae 10 
quidem tantum permanente subiecto verum ac falsum dividunt, non 
semper. Ut sanitas et aegritudo, haec scilicet nomina etc. Exempla 
supponit de tribus suprapositis oppositionibus et <a> singulis dividentia 
verum et falsum separat. Omnino autem. Probat, quod voces supra- 
positarum oppositionum neque verae sint neque falsae tali syllogismo: 15 
Nullae voces incomplexae sunt verae vel falsae, sed voces omnes supra- 
positarum trium oppositionum sunt incomplexae, quare neque verae 
sunt neque falsae, hoc est neque verum significant neque falsum. 
Propositionem habemus ibi: omnino autem etc. et affirmationem statim 
ibi: porro omnino etc., conclusionem extra. Et attende quod Ari- 20 
stoteles hoc loco plane monstrat divisionem oppositorum de vocibus 
tantum se accepisse, ubi scilicet dicit omnia quae suprapositarum sunt, 
dici non secundum complexionem, id est esse voces incomplexas. 
Unde Boethius in Commento 1 , cum ostenderet, quare ceterae oppo- 
sitiones non significarent verum vel falsum, sicut affirmatio vel negatio, 25 
ait sie: ,Hoc autem ideirco evenit, quod omnia quaecumque sunt, in 
quibus aut veritas aut falsitas invenitur, secundum aliquam complexio- 
nem dieuntur; ea vero quae simpliciter proferuntur, veri atque falsi 
prolatione carent, ut ipse ait, cum in prineipio omnia praedicamenta 
numeraret. Dixit enim singula eorum quae essent dieta, in nulla affir- 30 
matione dici.' His itaque verbis Boethius patenter ostendit Ar ist 0- 
telem de vocibus intendisse hie quoque, ubi scilicet repetit ipse 
Boethius ea quae superius Aristoteles manifeste dixit de vocibus. 
Sed fortasse dicetur, quod non est necesse, ut Aristoteles in ceteris 
tribus oppositionibus superius voces inclusisset, sed res tantum, et 35 
tarnen hoc loco convenienter de rebus advocabula transitum faciat, 
ubi videlicet, cum deberet ostendere res ipsas in se neque veras esse 
neque falsas, transfert se ad vocabula, quae ostendit vera non esse 
vel falsa in significatione. Ex quo quidem apparet res significatas 
neque veras esse neque falsas in se, si videlicet nomina quantum ad 40 
significationem earum vera vel falsa non sunt. Sed dico, quod cum 



23 complexas A 40 nomina] + ea A 
1 Boeth. I. c, p. 278 B. 



2. Die Glossen zu den Kategorien. — De oppositis. 281 

a rebus removet verum et falsum, quod affirmationi et negationi con- 
venit, oportet verum et falsum accipere sicut affirmationi et negationi 
conveniunt, alioquin differentiam non facerent. Dicamus itaque res 
non esse veras vel falsas eo modo quo sunt propositiones verae 
5 vel falsae, hoc est res ipsas non proponere verum vel falsum, quod 
quidem verum est. Sed quomodo postea convenienter transierimus 
ad nomina earum? Ita, inquiet aliquis, quod ostendemus nomina 
rerum non significare ea quae sint vera vel falsa, id est quae signi- 
ficent verum vel falsum, propter hoc scilicet quod incomplexa sunt, 

io quia, ut ipse ait. nulla incomplexa hoc habent. Sed ad haec dico. quia 
si hoc Aristoteles dicit, quod nullae voces incomplexae significent 
ea quae verum vel falsum ponant, falsum omnino dicit, quippe affir- 
matio vel negatio incomplexae voces sunt et tarnen significant cas 
voces quae verum vel falsum enuntiant. Non itaque visum est nobis, 

15ut.de rebus ad voces transitus hoc loco fieri possit, sed hie de 
voeibus ubique intendi volumus et si quandoque de rebus agatur 
adiunetione oppositorum, supraposita de voeibus tantum ab Aristo tele 
aeeipi, quae quidem voces partim complexae sunt, sicut affirmatio et 
negatio, partim incomplexae sicut ceterae quae neque verum neque 

20 falsum significant. sed maxime removeri proprietatem affirmationis 
et negationis a contrariis voeibus incomplexis, quod planum est pro 
eo scilicet quod incomplexae voces neque verae sunt neque falsae. 
Sed maxime videbitur haec proprietas contingere in his voeibus quae 27g n 
dieuntur contraria complexa sicuti in propositionibus factis de con- 

25 trariis praedicatis, ut: Socrates est sanus, Socrates est aeger. .Maxime' 
dicit propter hoc. quia ipsa significatio veri vel falsi hoc in praedi- 
camento non est, sicut ibi: Sanum namque. Vere in contrariis com- 
plexis videtur hoc contingere, scilicet dividentia veri vel falsi, quia in 
istis: Socrates est sanus et Socrates est aeger. Et hoc extra, et unde 

30 hoc: quod si in istis, [quod] ideo in contrariis eomplexis. Assignat a 
causa, dicens scilicet haec esse contraria complexa. Et hoc est: sanum 
esse Socratem etc. Haec propositio ad illam contraria est Sed neque. 
In his, contrariis scilicet complexis, maxime videtur proprietas affir- 
mationis et negationis, sed non est, quia si quandoque dividant verum 

35 vel falsum, dum videlicet Socrates est, non semper, sicut affirmatio 
et negatio. Cum enim. Duo dixit: quod in istis videtur, sed non est. 
Utrumque ostendit, et prius assignat causam, quare videatur, pro eo 
scilicet quod dum Socrates existit, altera est vera et altera falsa. Et 
hoc est: cum, id est quando, existit Socrates etc. Cum vero. Hie 

40 ostendit, quod non semper dividant veluti destrueto Socrate. Et hoc 
est: quando non existit Socrates, et falsa est , Socrates est sanus' et 
.Socrates est aeger'. Neque enim. Vere utraque tunc est falsa, quia 



15 hie de| de his A 20 removi A 26 quia] + non A. 



282 Peter Abaelards Logica Jngredientibus'. 

neutra est vera. Ab immediatis. Et hoc est: Neque enim etc. In 
privatione vero. Postquam removit proprietatem affirmationis et ne- 
gationis a contrariis complexis, removet a privatione et habitu com- 
plexis, hoc est eompositionibus, in quibus privatio et habitus praedi- 
catur, ut sunt: Socrates est videns, Socrates est caecus. Quas qui- 
dem propositiones ostendit neque etiam re permanente verum et fal- 
sum dividere, quia scilicet ante determinatum tempus neutra est vera, 
Continuatio: In contrariis, scilicet immediatis vel naturalibus, ita est 
quod semper permanente subiecto propositiones quae de eis fiunt, 
verum et falsum dividunt, sed in privatione et habitu. complexis vide- w 
licet, quando subiectum privationis et habitus non existit, neutrum 
verum est. Et cum, hoc est non tantum non dividunt verum et fal- 
sum non permanente subiecto, sed etiam permanente subiecto non 
semper haec vera est, illa vero falsa. Habere nämque. Vere privatio 
et habitus complexa non semper etiam subiecto permanente dividunt. 15 
Si ita non dividunt semper subiecto etiam permanente , Socrates est 
videns et Socrates est caecus', tunc illud est. A parte. Et unde hoc? 
Quia scilicet ipsa sunt privatio et habitus, complexa scilicet. A causa. 
Et hoc est: habere namque etc. Assume: sed ita non semper dividunt 
etiam permanente subiecto. Quod ostendit, cum supponit. et cum sit 20 
etiam Socrates, non est necessarium etc. Vere non omni tempore 
permanente subiecto dividunt, quia ante determinatum tempus non 
dividunt. A parte temporis. Et hoc est: cum enim nondum est in 
tempore naturaliter instituto. Et cum. 

980 A ^ n a ffi rma Li° ne vero. Sicut a ceteris oppositionibus removit 25 

semper dividere verum et falsum, ita affirmationi et negationi assignat, 
sive scilicet res sit, sive non. Dum enim Socrates existit, si quis dicat: 
.Socrates est sanus, Socrates non est sanus', altera est vera et altera 
falsa. Vere affirmatio et negatio semper, sive res sit, sive non sit, 
dividunt verum et falsum, quia istae: Socrates languet et non.' A parti- 30 
bus. Languere enim. Vere altera est vera, quia negatio. A parte. 
Quare in his. Quandoquidem ceteris oppositionibus non convenit 
semper dividere verum et falsum; ergo soli affirmationi et negationi. 
Ab immediatis. 

Continuatio: Expositis diligenter quattuor oppositionum modis 35 
naturas oppositionis contrariorum, propter quam, <uf> dictum est, de 
oppositis tractat, diligentius prosequitur. Et primum hanc assignat 
quod omnia contraria quae sub bono sunt, habent sua contraria sub 

f. 40v malo, sed non omnia. quae sub | malo sunt, habent sua contraria sub 
bono. Quippe mala quae contraria sunt, quaedam sunt contraria bono, 40 

<££ T™ quaedam alteri malo. Egestas enim et superabundantia contraria sunt 

1>. Jol D 



35 Conttnuatio] Contrarium A 41 posl sunt lacuna in A, sed nihis 
omissum esse videtur 



2. Die Glossen zu den Kategorien. — De oppositis. 283 

et utraque mala et rursus prodigalitas et avaritia vel ignavia et teme- 
ritas. Inter autem haec contraria quae mala sunt, virtutem mediam 
Horatius 1 assignare videtur dicens: Virtus est medium vitiorum 
utrimque reductum.' Cum enim avarus sit qui retinet retinenda et 
5 non retinenda, prodigus, qui tribuit tribuenda et non tribuenda, inter- 
venit largus, qui et cum prodigo convenit in eo quod attribuit tri- 
buenda, et avaro, qui retinet retinenda, et ita largitas virtus est media 
inter vitia et <reducta ex> utrisque, ac per hoc quod modo ex utroque 
vitio reducta est, quasi partem de utroque assumens. Sicut ergo vera 

io propositio non potest esse contraria verae, sed falsa falsae potest 
esse contraria, ita bonum bono contrarium esse non potest, sicut 
potest malum malo. Quae enim bona sunt, consona sibi sunt <et> 
convenientia. 

Continuatio: Non solum ea quae de contrariis ita sunt, erant 

15 scienda, sed etiam ista quae sequuntur, quod scilicet bonum quod 
contrarium est, ex necessitate est contrarium malo, hoc est: esse 
bonum quod contrarium est, habet aliquod malum sibi contrarium. Quod 
dicit esse manifestum, <quia> per inductionem singulorum bonorum 
quae contraria sunt, inveniemus mala esse contraria omnibus illis 

20 bonis. Egestatem enim. Vere malum quandoque est contrarium malo, 
quia egestati superabundantia. A duplici parte. Sed in paucis, hoc 
est raro, inveniet mala esse contraria aliis malis, sed frequenter bonis. 

Amplius. Aliam tangit naturam contrariorum in qua manifeste ., 282 A 
a relativis differunt, quod videlicet unum contrariorum potest existere 

25 altero non existente. Sanis namque. Vere unum contrarium potest 
existere non existente altero, quia sanitas in animali, non existente 
aegritudine. Et hoc est: omnibus animalibus existentibus sanis sanitas 
erit, hoc est poterit esse, et languor non erit. Qui dam tarnen ne- 
cessario volunt ostendere, quod si omne animal est sanum, languor 

30 est, hoc modo : Si omne animal est sanum, omne languidum est sanum 
et ita sanum est languidum. Unde et languor est in quodam sano, et 
ita est. Sed profecto prior consequentia omni necessitate destituta 
est, in qua scilicet ex possibili sequitur impossibile. Quod enim haec 
propositio dicit ,omne <animal> est sanum', possibile est, impossibile 

35 vero quod dicit ,omne languidum est sanum', atque ideo nullo modo 
eam concedimus. Similiter autem. Idem ostendit de mediis contrariis, 
quod ostensum est de immediatis. Amvlius. Ostendit existentiam unius 
contrarii non exigere existentiam alterius, modo etiam ostendit praedi- 
cationem unius non exigere praedicationem alterius, ideo scilicet quia 

■to nee in eodem sese pati possunt. Et hoc est: amplius, id est adhuc, 



3 oratius A 8 reducta ex addidi seeundum ea quae sequuntur, 

lacuna in A 13 inconvenientia A 40 eadem A 
1 Horatius, Epist, I 18 v. it. 



284 Peter Abaelards Logica .Ingredientibus'. 

ago de contrariis, dicens scilicet quod cum Socrates esse sanum sit 

contrarium ad id quod est Socratem languere, hoc est cum haec duo 

propositionum dicta maxime sibi adversentur, non erit possibile, cum 

alterum contingat, reliquum contingere. Et quare, praemittit, cum 

scilicet non sit possibile utraque contraria praedicta convenire simul 

eidem rei et ita nee Socrati. Quasi a toto. Cum enim sit. Vere 

cum unum fuerit, non poterit esse alterum, quia cum contingit sanum 

esse Socratem etc. A partibus. 

**°™in^ Palam vero est. Cum superius * describeret media et immediata 

p. 282 D 

contraria, dixit istorum alterum necesse inesse his in quibus nata sunt 10 

fieri, id est proprio suseeptibili, illorum vero minime. Nunc autem 

quod possit esse proprium suseeptibile contrariorum, assignat dicens 

hoc aliquando speciem esse, scilicet specialissimam, aliquando genus, 

pro eo scilicet quod quaedam sunt contraria, quae proprie fieri habent 

in rebus seeundum naturam, propter quam species, quaedam in rebus 15 

seeundum naturam earum, propter quam genus est impositum. Proprie 

itaque quantum ad significationem species quarundam contrariarum 

vocum fundamentum dicitur et genus quarundam, ut animal aegritu- 

dinis et sanitatis proprium est sufficiens fundamentum vel corpus 

albedinis et nigredinis et anima humana iustitiae et iniustitiae. 20 

Sed quaerendum est quare potius corpus quam substantia 
proprium suseeptibile dicatur albedinis et nigredinis. Sicut enim ista 
numquam subsistere possunt nisi in corpore, ita nisi in substantia, et 
sicut natura substantiae non exigit, sie nee natura corporis, quae saepe 
etiam sine his reperitur. Sed [si] fortasse in eo corpus proprium 25 
suseeptibile dicetur et istorum quod cum ista numquam nisi in corpore 
<sint>, aequaliter omnibus speciebus corporum inesse possunt, sed 
non omnibus speciebus substantiae, quippe species colorari non potest. 
Sed iam profecto seeundum hanc rationem non dicemus corpus esse 
proprium suseeptibile animati vel inanimati vel animal rationalis vel 30 
irrationalis, sed potius in eo aptius est ad habendum animationem vel 
inanimationem quam in eo quod est substantia. 

Continuatio: Dixi superius contraria nata fieri in quibusdam, sed 
manifestum est, quoniam contrarietates, id est contraria, habent fieri 
proprie circa res convenientes seeundum speciem vel circa res conve- 33 
nientes seeundum genus, in eo scilicet quod in specie conveniunt vel 
in genere. Quippe corpora seeundum hoc quod corpora sunt, proprie 
albedinis vel nigredinis suseeptibilia sunt quibus ex nulla natura sub- 
stantiae corporis repugnant haec quae nisi in corpore esse non pos- 
sunt. Languor namque. Vere contraria habent fieri in eodem genere, 40 



5 possibilis A 22 Sicut] Si A 27 specierum corporibus A 39 re- 
pugnant. his A 

1 Boeth. I. c, p. 266 D. 



2. Die Glossen zu den Kategorien. — De oppositis. 285 

quia languor et sanitas in corpore animalis, hoc est in animali. A 
partibus. Albedo autem. Post immediata quae fiunt in genere, ex- 
emplificat de mediis, quae etiam fiunt in genere. Quod ait ,in corpore 
simpliciter', tantundem valet, quantum si dicatur: in corpore, sicut et 

s in Topicis, cum dicitur 1 : Si movetur aliquo modo, et simpliciter rao- 
vetur, tantundem valet .simpliciter movetur', quantum ,movetur' per 
se dictum. Iustitia vero. Exemplificat de contrariis quae fiunt circa 
speciem, specialissimam scilicet, quippe auima per excellentiam pro 
humana taiitum ponitur, in qua tantum est iustitia vel iniustitia, si 

10 proprie iustitiae nomen et iniustitiae sumatur. 

Necessarium est autem. Fecit quandam divisionem modo de *fi« » 
contrariis secundum naturam subiectorum, modo facit aliam secundum 
propriam naturam ipsorum, docens videlicet quaedam contraria esse 
genera, quaedam esse specialissima posita sub contrariis generibus 

iö vel sub eodem genere, ita scilicet quod non sub contrariis. Per bonum 
autem et malum, quae pro virtute et vitio ponit, contraria genera 
accipit, per iustitiam et iniustitiam contraria specialissima, quae sunt 
sub contrariis generibus, per albedinem et nigredinem contraria rursus 
specialissima, quae in eodem genere ita sunt quod non sub contrariis. 

20 Quod ait ,necessarium', idem est quod ,determinatum\ et haec divisio 
est tantum de contrariis vocibus substantivis, non sumptis, quippe 
sumpta vocabula nee genera sunt nee species. Album enim. Vere 
quaedam contraria sunt in eodem genere, ut expositum est, quia albedo 
et nigredo. A partibus. Et vere in eodem, quia in colore A parte. 

25 Et hoc est: Colnr enim. Huius enim. Vere iustitia et iniustitia sunt 
sub contrariis generibus, quia sub virtute et vitio. A partibus. Et 
hoc est: huius iustitiae etc. Bonum vero et malum, hoc est virtus 
et Vitium, non sunt tantum <m generey, ut videlicet specialissima, quae 
supraposuit, sed ipsa etiam sunt existentia genera aliquorum. Quae- 

30 rendum est, circa quod genus vel circa quam speciem fieri habent 
bonum et malum sumpta a bonitate vel malitia quae contraria. Sed 
nil aliud proprium suseeptibile habere videntur nisi ens, quod neque 
genus est neque species. Unde superius 2 Aristoteles, cum bonum 
vel malum ostenderet mediata esse, nullum aliud subiectum assignavit 

35 nisi ens dicens: ,Non enim omnia aut parva sunt aut studiosa' ac for- 
tasse nil impedit, si non omnia contraria vel circa genus fiant vel species. 



10 iustitiae 10 ] iniustitiae A 28 in genere addidi ex Boeth. 32 suseepti- 
bilis A 34 assignatum A 

1 Boeth., De differ. top. PL 64, p. 1189 B. 

2 Boeth., In Categ. I. c, p. 2Ö6 D. 



286 Peter Abaelards Logica ,Ingredientibus\ 

De Priori. 

i^»t»" Prius autem. Post opposita de Priori tractat, hoc modo scilicet 

j).*2S5l) 

quod prius enumerat quattuor modos Prions quos aln iam distinxerant, 

et insuper addit ipse ex sua parte quintum. Causam autem commu- 
niter de omnibus quae post praedicamenta tractantur, superius assi- ;> 
gnavimus. Continuatio: Non solum opposita dicuntur quattuor modis, 
sed etiam Prius quattuor modis accipitur. Et hoc est: alterum dicitur 
prius altero quattuor modis. Quod ita exponendum, sicut illud supe- 
rius, quod alterum opponitur alteri quadrupliciter, hoc est alterum 
altero dicitur prius uno modo et similiter tertio et quarto modo. - 10 

Quaeritur autem, quae sit haec divisio Prioris quam ponit. 
Quidam vocis in modos eam esse volunt, pro eo scilicet quod modos 
nominat, et tunc hanc vocem ,prius' in una significatione accipiunt 
tamquam sumptum nomen a quadam specie relationis, quam etiam 
dicunt referri ad posterius, ut sint quasi duae relationum species prio- 15 
ritas et posterioritas. Nam licet is qui prior est, tempore praecedat 
in substantia eum qui posterior est, sicut et pater filium, in proprie- 
tatibus tarnen prioris et posterioris simul sunt, quia nequaquam is qui 
praecedit alterum, prior eo dicitur, nisi dum utrique simul permanent, 
et tunc iste prior illo dicitur ex eo quod existit eo tempore quo ille 20 
nondum erat. Si itaque duas res numquam simul existentes, sed per 
successionem temporum sese praecedentes et subsequentes vocemus 
invicem priores et posteriores, non eo modo prioris nomen accipimus 
f. 41 r | quo volunt hie relative poni, ut si praesentem lectionem dicamus 
priorem futura vel posteriorem praeterita, non relative id dieimus, 25 
immo prius et posterius tantum sumpta sunt a quibusdam speciebus 
,Quando\ et talis est sensus: praesens lectio est prior futura. id est 
fit in tempore, post quam futura lectio est subs'ecutura. At vero si 
bene auetoritatis verba pensemus, animadvertemus hanc divisionem 
potius aequivocae vocis esse. Si enim Prius ad omnia univoce dice- 3u 
retur, omnes simul et aequaliter modi Prioris vocarentur Prius, quibus 
ex eadem causa Prioris nomen impositum, sicut omnia animalia, quam- 
vis quaedam sint digniora aliis, aequalia tarnen animalia dicuntur <et> 
nullum magis proprie quam alterum appellatur animal vel Prius tem- 
pore, quia sicut una fuit impositionis causa, ita una fuit impositio. 35 
At vero Aristoteles dicit Prius seeundum tempus primum et pro- 
prius vocari Prius quam ceteras significationes Prioris. Praeterea 
dicit quartum modum qui est seeundum dignitatem, paene alienissimum 
esse a significatione Prioris. Unde apparet nomen Prioris diversas 
significationes habere seeundum distinetos quinque modos et in desi- 40 
gnatione Prioris seeundum tempus sumptum videtur a quadam specie 



36-37 proprie A. 



2. Die Glossen zu den Kategorien. — De Priori. 287 

Quando pro qua ponitur ,pridem\ adverbium, cuius comparativum est 
Prius, et secundum vim comparationis relativum sicut cetera relativa. 
In designatione vero aliorum modorum alias habet significationes, sive 
sumptum sit a relationibus vel aliis proprietatibus, sive non sit sumptura, 
5 sed ex quacumque causa impositum, sicut videtur, ubi eventum rei 
priorem vocat veritate propositionis et causam ipsius, cum nos tarnen 
id quod propositio dicit, nullam velimus essentiam esse, de quo quidem 
diligentius suo loco 1 distinximus. Fortasse autem vocis in modos 
divisio poterit dici is-ta magis proprie quam aequivocae vocis. Nam 

10 etsi Prius de his quinque modis aequivocae vocis dicatur, hoc est cum 
diversis definitionibus, non tarnen ad eos bene aequivoce dicitur, cum 
non sint oppositae significationes. Sicut et si quis ,subiectum' hanc 
vocem dividat et diversas eius acceptiones ostendat sive in eadem 
re sive in diversis ita: subiectum vel ita dicitur quod est fundamentum 

15 vel quod est significatum vel est praedicatione suppositum, vocis in 
modos divisionem fecit, cum diversos acceptionis modos in hac voce 
.subiectum' ostendit, aequivocationis vero divisio recte non fit, nisi 
ubi subiectae res diversae possunt assignari, scilicet quod id quod in 
una significatione clauditur, in aliam non continuatur. Unde in Divi- 

20 sionibus ait Boethius 2 , quod quotiens aequivocationis partitio fit, 
monstrandum est definitionibus res esse diversas quae significantur, 
sicut in divisione carnis apparet. Potest itaque divisio vocis in modos 
non solum fieri voce accepta univoce, sicut ostendit Boethius, cum 
infinitum dividit, verum etiam accepta aequivoce, cum videlicet non 

26 sunt significationes oppositae. Et ita hanc divisionem Prioris proprie 
dicamus vocis in modos esse, vel illam quae fit de ,amplector' vel 
de ,hoc lorte' aequivoce accepto in designatione eiusdem personae, 
ad quam tarnen non est aequivocum, sicut ostendimus tractantes 
de aequivocis 3 . 

so Primo quidem. Incipit computare significationes Prioris, quae D °283D 

sunt quinque: Prius videlicet secundum <tempus, Prius secundum> 
dignitatem, Prius secundum conversionem, Prius secundum or- 
dinem, Prius secundum causam; et illam significationem Prioris quae 
secundum tempus est, ponit priorem, quam et primo dicit vocari hoc 

35 nomine Prius et proprie, quoniam usitata magis est haec acceptio 
Prioris. Antiquius accipe quantum ad lnanimata, ut: ,haec domus 
antiquior est illa', senius vero quantum ad animata. In eo enim. 
Vere secundum tempus dicitur prius, quia secundum amplius tempus, 
id est secundum hoc quod maiori tempore existit unum quam alterum, 

40 dicitur prius eo. 



24 verum] un A 36 antiquitus A 

1 Cr. supra p. 275 5 ~ 6 . * Boeth., Liber de divis. PL 64, p. 889 C. 

s Cr. supra p. 119 3°, 120^. 
Beitr. XXI. Geyer, Abaelards philos. Schritten. 19 



288 Peter Abaelards Logica ,Ingredientibus'. 

Boeth. Secundo autem. In primo modo, id est in prima acceptione 

**' " Prioris, accipitur prius secundum tempus, sed secundo modo dicitur 
alterum prius altero, quod non convertitur ad ipsum secundum conse- 
quentiam subsistendi, hoc est secundum necessariam comitationem 
simul permanendi, ut cum unum necessario comitetur duo, quippe 5 
duo nullo modo possunt existere, nisi unum sit, duo vero necessario 
non comitantur unum, quia posset unum <esse> ita, quin duo essent. 
Si tarnen unum accipiamus sumptum ab unitate et duo ponamus non 
secundum numerum, sed secundum discretionem, videtur falsum, quod 
unum possit esse, quin sint duo Quippe unum, id est informatum 10 
unitate, esse non potest, nisi ipsa sit unitas et sumptum ipsius et ita 
duo 1 . At vero, si accipiamus unum et duo vel utraque secundum dis- 
cretionem vel utraque sumpta, illud quidem ab unitate, hoc a binario, 
verum est quod Aristoteles dicit. Duobus enim. Commendatio est 
exempli, vel a descriptione secundi modi Prioris. Ostendit unum prius 15 
esse duobus secundum modum secundum, quia scilicet <cum unum> 
consequatur necessario duo, non fit conversio mutuae comitationis de 
duobus ad unum. Quod ait: ,mox consequens est esse unum', tale 
est: necessario existentiam duorum comitatur existentia unius, sed 
non convertitur. Quod dicit sie: Uno autem. Idcirco, quia scilicet 20 
unum consequitur tantum ad duo, ergo non convertitur consequentia 
ab uno, ut sit reliquum, hoc est non fit mutua comitatio, ut sit reli- 
quum, id est duo. Prius autem. Continuatio: Egi de duobus et de 
uno ostendendo secundum modum Prioris et non determinavi, quod 
illorum prius diceretur. Sed illud recte videtur esse prius, a quo non 26 
convertitur consequentia in eo quod est esse, hoc est non reeiprocatur 
necessaria comitatio et ne consequentiam accipiamus secundum condi- 
cionem, sed magis secundum comitationem existendi, addit: ,in eo 
quod est esse', hoc est ita quod simul necessario existat. 

Boeth. Tertio vero. Quod tertium vocat hunc modum, sive illum se- so 

i). 285 A 

oundum vel ceteros aliis nominibus ad ordinem pertinentibus distinguit, 

existimo fieri secundum ordinem traetandi aut fortasse quoque se- 
cundum ordinem impositionis vocis in diversis aeeeptionibus. Distat 
autem hie tertius modus a primo, quod ibi Prius accipitur secundum 
tempus, hie secundum positionem ordinis. Qui quidem ordo aeeipi 35 
potest tarn in rebus simul existentibus quam in non simul existentibus. 
Nam ipse quoque Aristoteles in Quantitate 2 partes temporis vel 
orationis vel numeri priores invicem et posteriores dixit secundum 
ordinem. Cum itaque ipsum tempus prius alio tempore dicatur se- 



4 commutationem A 7 possei unum ita quod duo essent A 9 quod] 
quia A 16 s. modis secundum A 18 unum 2 ] duo A 21 c. a. n. s. r. A 
24 ostendendum A 28 Boeth.: essendi consequentia 32 quoque] quo A 

1 CT. supra p. 124". 2 Boeth. 207 AB. 



Boeth. 



2. 'Die Glossen zu den Kategorien. — De Priori. 289 

cundum ordinem, rursus secundum tempus etiam prius alia res prior 
altera dicitur, ut altera prioritas secundum ordinis positionem, altera 
secundum temporis transitum accipiatur, sive in eadem re sive in 
diversis. Quemadmödum. in disciplinis. Disciplinas vocat exercitia 

5 discendi, in quibus quidam ordo servatur, cum haec ad doctrinam 
convenienter ante illa disponanjur, quia prius addiscenda sunt quam 
illa. Nam. Vere in disciplinis prius est et posterius secundum ordinem, 
quia in demonstrativis disciplinis. A parte. Demonstrativas ideo for- 
tasse dicit, quia his exercendo non solum contemplatione animi utimur, 

io verum etiam demonstratione sensuali experimur quod dicitur, ut in 
doctrina geometriae quaedam oculis subiecta monstrantur. Quid autem 
in geometria vocat elementa vel quid descriptiones, nos qui omninö 
artis expertes sumus, ignoramus 1 . Haec vero suffecerit credere, quod 
prius ibi ordinantur elementa quam descriptiones. Elementa enim. 

15 Vere in demonstrativis disciplinis quaedam sunt priora aliis secundum 
ordinem, quia elementa descriptionibus. A partibus. Sic construe: 
elementa sunt priora per ordinem his quae describuntur, id est ipsis 
descriptionibus. Et in grammatica similiter prius tractatur doctrina 
elementorum, id est literarum, quam syllabarum et in oratione retho- 

20 rica prius ordinatur prooemium, deinde narratio. 

Amplius. Quartum modum Prioris supponit, qui consistit se- p. 2§5B 
cundum dignitatem praelationis, sicut est prior monachorum. Supra, 
id est praeter ea Priora quae dicta sunt superius, est hie quartus 
modus Prioris, qui quidem attenditur vel secundum utilitatem, quod 

25 designat per .melius', vel secundum honestatem, quod aeeipit per ,hono- 
rabilius'. Naturaliter, id est proprie. Nota quod dixit .videtur' et 
non dixit .est', quia in sequentibus iam paene alienissimum hunc modum 
esse dicturus est, qui secundum consuetudinem et voluntatem hominum 
dictus est et in sermone minus usitatus fortasse videbatur. Modi itaqüe. 

so Enumeratis quattuor modis Prioris, quia quintum addere volebat, qui 
teste Boethio- priscis philosophis erat ignoratus, ostendit quattuor 
praemissos ab aliis iam esse distinetos. Illatio sie fit: Quandoquidem 
isti quattuor suprapositi modi Prioris sunt ille modus Prioris qui est 
secundum tempus et secundum ordinem etc., ergo sunt illi modi qui 

35 iam dicti sunt a ceteris quoque philosophis. A partibus vel a pari. 

Videtur autem. Ecce quintus, quem ex sua parte addit. Eorum 285 D 
enim. Vere alia aeeeptio Prioris est a suprapositis, quia ista quae se- 
cundum causam simpliciter aeeipitur. A parte. Nota quod ad priori- 
tatem sola causa vim habet, non etiam conversio, immo conversio 

40 magis ad simul quam ad <Prius pertinet). Et fortasse ideo exemplum 

1 prius] tempus 4 disciplina.4 exercitio A 11 subieetae .4 lGpost 
sie habet A: ctit quod lapsus calami esse videtur 17 quae] qn A 22 mona 
corum A 40 prius pertinet addidi, lacuna in A. 

1 Cf. Cousin, Ouvrages inedits, p. 182. 2 Boeth. I. c, p. 284 B. 

19* 



290 Peter Abaelards Logica .Ingredientibus'. 

posuit de eo qui convertitur, quia per conversionem videtur tantum 
f. 41v simul esse et nullo | modo prius. Vel iam etiam apposuit secundum 
conversionem, quia voluit hanc speciem Prioris secundum naturam 
distinguere a secundo modo Prioris, qui etiam sicut iste secundum 
naturam accipitur, sed in hoc tantum differt, quia ibi conversio non 5 
est sicut hie. Puto enim apud Aristotelem quattuor modos Prioris 
sufficere, secundum tempus scilicet, secundum ordinem, secundum 
dignitatem, secundum naturam. Secundum naturam autem illud proprie 
prius altero dicitur, quod sie ad alterum se habet, ut ipsum naturaliter 
praecedat tamquam ipsius prineipium et causa, sicut unum praecedit duo 10 
et eventus rei veritatem propositionis et homo risibilis et rationalis ani- 
mal rationale et eyenus albedinem, cuius est fundamentum, et omnis 
causa, sicut prineipium effectus dicitur, ita etiam prior naturaliter, etiam 
finalis, quae alio respectu effectus est, quam quidem ipse quoqueBoe- 
thius 1 inter propria quattuor prineipia <numerat, ubi duo principia> per 15 
aeeidens assignat, tempus scilicet et locum. Omnis itaque causa sub Priori 
secundum naturam eadem videtur, sive invicem convertitur ad effectum, 
sicut hie dicitur, sive non, sicut superius 2 est ostensum. Sed quia 
nimis stricte Prius secundum naturam aeeeperant, qui illud tantum quod 
non convertitur ad alterum, Priori supponebant, addidit hunc etiam 20 
modum Aristoteles supponi secundum naturam, qui cum superiori 
conveniat in eo quod natura prius dicitur, in eo a superiori exemplo 
ipsum dividit, quod conversionem assignat. In una tarnen significa- 
tione Prioris naturae tarn iste modus qui in conversione consistit quam 
ille qui non convertitur, continetur. Nota: cum dicitur alter esse Prioris 25 
modus, ,alter' pro ,alius' ponitur, quippe alter de duobus tantum dicitur, 
alius vero ad quemlibet numerum pertinet. Eorum enim. Vere alius 
est modus Prioris a suprapositis aeeeptionibus Prioris, quia iste qui 
est secundum conversionem ita quod alterum est causa alterius, etsi 
nulla sit de quattuor causis. Sic construe: Alterum eorum quae con- 30 
vertuntur secundum consequentiam essentiae, id est comitationem 
permanentiae, quod alterius causa est quolibet modo, id est quae- 
cumque causa, digne, id est proprie, dicitur. Quamexponit, cum subdit: 
natura. Quaecumque enim natura priora sunt, proprie priora dieuntur 
utpote causae effectus suos ex se generantes. Esse namque. Vere 35 
quaedam convertuntur invicem tamquam causae et effectus, quia essentia 
hominis et veritas propositionis, quae hominem esse enuntiat, hoc est, 
esse hominem convertitur ad orationem veram de se secundum conse- 
quentiam essentiae, id est comitationem alternae permanentiae, eo 
videlicet quod oratione hac ,homo est' proponente hominem esse, non *o 
potest ipsa in eo esse vera, quin homo sit. Comitationem itaque Aristo- 



14 respectus A 20 hunc) ht A 24 uaturam A 

1 Boeth., In Porph. ed. II l. c, p. 174"— 175 \ 2 CT. supra p. 288 3 . 



2. Die Glossen zu den Kategorien. — De Priori. 291 

teles accepit inter veritatem propositionis et eventum rei, oratione 
verum videlicet proponente, quod tarnen ipse non determinat, quia sie 
de propositionibus agitur gratia sensus, quasi semper cum sensu per- 
maneant. 

5 Sunt autem quidam qui non solum consequentiam comi- 

tationis mutuam hie aeeipiunt, verum etiam mutuam condicio- 
nalis differentiam, adhaerentes quidem verbis auctoris, qui condicio- 
nalem apponit coniunetionem dicens: Narrt si est homo etc., et alteram 
quidem consequentiam simpliciter quoque reeipiunt. quae scilicet ex 

io veritate propositionis infert eventum rei, alteram vero cum circum- 
stantia tantum, quae scilicet ex eventu infert veritatem hoc modo: Si 
vera est haec propositio ,homo est', tunc homo est; si homo est, vera 
est haec propositio, cum fiat. 

Sed ad haec dico, quod similiter inter unum et duo possent 

's mutuam consecutionem servare vel inter animal et hominem, si vide- 
licet ex una parte circumstantiam velint adiungere hoc modo: Si duo 
sunt, unum est; si unum est, cum alterum sit, duo sunt. Et rursus: 
si Socrates est homo, est animal, et si est animal, cum sit risibile, 
est homo. At vero Aristoteles, qui veritatem propositionis sequi 

20 concedit de uno ad duo, consequentiam dicit non converti. Praeterea 
sicircumstantiaapponatur in altera parte, conversio terminorum conse- 
quentiae non consistit, quia iam consequens non facit antecedens et 
antecedens consequens, cum videlicet ipsam circumstantiam semper 
oporteat esse de antecedenti consequentiae cui apponitur, sicut alibi 

25 ostendendum est, ubi scilicet de hypotheticispr opositionibus 
disputabitur. Nos autem non solum hanc consequentiam simpliciter 
faetam reprobamus: si homo est, vera est haec propositio ,homo est', 
eo videlicet quod saepe contingit rem esse non facta propositione, 
verum etiam conversam calumniamur, hanc scilicet: si ,homo est' est 

30 vera, id est dicit tale quid quod in re est, tunc homo est. Videtur 
enim ea falsum sie extrahi: si quia ,homo est' dicit illud quod in re 
est, homo est, et quia ,homo est' dicit ,asinus est', homo est, quamquam 
sequens consequentia ex nulla adiunetione naturae procedit. Am- 
plius si quia ,homo est' est vera, homo est, et quia ,homo est', haec 

35 propositio, est haec alia propositio .asinus est', homo est. Ubi similiter 
consequentia sequens omni natura consecutionis destituta est. Unde 
omnino reprobanda esse videtur haec quoque consequentia: si vera 
est ,homo est', tunc homo est, sicut eius conversa simpliciter facta, 
quippe antecedens nullo modo ex se exigit consequens, cum videlicet 

40 id quod haec propositio sit vera, hoc est dicat illud quod in re est, 
omnino propter aliud dictum contingere posset quam propter hoc quod 
est hominem esse. Sed rursus fortasse erit, qui eam probare contendat 



6 verum] tarnen A 10-11 constantia A, sie etiam in sequentibus. 



292 Peter Abaelards Logica .Ingredientibus'. 

hoc modo: Si ,homo est' est vera, hoc est dicit illud quod in re est, 
tunc illud quod in re est, dicitur ab ea et ita illud quod ab ea <dicitur>, 
est in re et ita hominem esse est in re a pari, unde et homo est. 
Itaque per medium ostensum est, quod si homo est, est vera ,homo 
est'. Sed profecto secundum huiusmodi argumentationem posset ostendi 5 
solo Socrate existente filio Sophronici, quod si Sophronicus est pater 
alicuius, Socrates est, hoc modo: Si Sophronicus est pater alicuius, 
aliquis est filius Sophronici et ita filius Sophronici est aliquis; unde 
Socrates est aliquis. a pari, et ita est. Itaque per medium ostensa est 
consequentiahaec:si Sophronicus est pater alicuius, Socrates est, quae 10 
nullo modo procedit. Unde refellenda est tarn haec quam illa argu- 
mentatio, et illi quidem qui nimis dissimilitudini adhaerent, in eo 
contradicere volent, quod consequentiae actuales necessariis sunt ad- 
iunctae; paenultimae namque in utraque argumentatione actuales sunt, 
ceterae necessariae videntur: Nostra vero sententia, cum nullam 15 
fortasse de omnibus Prius modi consequentiis recipiat, quia videlicet 
nullius antecedens ex se exigit consequens, easdem paenultimas maxime 
calumniatur quae solum actum respiciunt. Consequentiam itaque tantum 
hie [aeeipe] secundum comitationem aeeipimus, non secundum condi- 
cionem, et si recte veritatem diiudicemus, ad tempus aecomodari vi- 20 
detur comitatio haec, quamdiu videlicet propositio eventum rei proponit. 
Sed, inquiet aliquis, cur non etiam unum <et> duo similiter sese 
mutuo consequentur ad tempus, quamdiu scilicet cum uno existit alterum, 
vel animal et homo, quamdiu risibile permanet? Et nos quidem verum 
id esse concedimus, quod illa quoque similiter sese comitantur ad 25 
tempus. Sed si nos hominum visum atque aeeeptionem attendamus, 
quam Aristoteles maxime sequitur, videntur sese semper comitari 
veritas propositionis et eventus nee ad tempus hoc dici, quippe ho- 
mines transitum vocum non attendentes, cum de propositionibus agunt 
gratia sensus, semper eas quasi existentes aeeipiunt, et tantundem 30 
valet secundum eorum aeeeptionem ,esse in re' quantum veram esse 
propositionem quae illud dicit, ubi -vocum inconstantiae non adhae- 
rent nee tarnen idem dicit ,homo est' quod dicit ,homo est, vera', sci- 
licet illa simplicter eventum rei denuntiat, haec veritatem propo- 
sitioni copulat, alioquin alterum alterius causa non esset, si videlicet 35 
idem penitus essent, sed cum diversa sint nee in veritatem semper 
sese comitantia, ponuntur tarnen secundum hominum aeeeptionem ut 
semper simul contingentia. Aliter namque voces secundum signi- 
ficationes, aliter secundum essentiam suam pensantur, ut iam 
alibi doeuimus l . Nam ,si homo est, vere homo est' convertitur mutuo 40 



•12 dissimilitudinem adhaereat A 14 auctuales A 17 acetis exe A 

24 verum) unum A 

*) Cf. supra p. 246 4 -5. 



2. Die Glossen zu den Kategorien. — De Priori. 293 

ad ,homo est, est vera\ quia scilicet ita est in re, quod dum homo 
est, vera est oratio qua dicitur quod homo est, et convertitur, quia 
homo est, id est hoc quod homo est, convertitur, subaudis ad veritatem 
propositionis. A pari vel a parte conversionis, quia conversio alia 
5 simplex, alia per contrapositionem et rursus alia temporaliter, alia 
alio modo. 

Nam si vera est. Vere convertitur ,homo est', quia scilicet ita 
est in re, quod dum vera est oratio, qua dicitur quod homo est, homo 
est. A pari similiter vel a parte conversionis. Est autem. Postquam 

io assignavit mutuam comitationem inter eventum rei et veritatem pro- 
positionis, assignat quid cuius sit causa, eventus | scilicet rei causa f- 42r 
veritatis propositionis et ideo naturaliter est prior. 

Continuatio: Dixi veritatem propositionis in comitatione eodem 
modo se habere ad eventum rei, sed non eodem modo se habere in 

15 natura, quia scilicet veritas propositionis non est causa eventus, sicut 
eventus causa est ipsius. Et hoc est: Est autem etc. Quod ,quo- 
dammodo causa', ideo dicitur, quod nulla est de quattuor causis. Dum 
enim. Vere res est quodammodo causa, quia hoc modo quod pro- 
positio inde vera est, quod contingit rem esse vel non esse. A causa 

20 vel a parte causae. 

Sed hoc loco non irrationabiliter quaeritur, cum illud quod pro- 
positio dicit, non sit aliqua essentia, quomodo eam causam appellemus. 
Quippe causa et effectus a relationibus sumpta esse videntur, relatio 
autem vel aliqua proprietas in eo quod omnino non est, esse non 

25 potest. Praeterea homine destructo vera est haec propositio ,non est 
homo', quia similiter, ut ipse dicit, vera est propositio ex eo quod res 
non est, sicut ex eo quod est. Sed tunc neque hominem causam neque 
aliquid proprie dicimus. Et verum est quod proprie non dicitur, sed 
magnüicative, sicut et quando dicimus victoriam esse causam belli, 

30 dum ipsum bellum secundum eventum necdum est victoria. Nihil 
enim victoriae contingere intendimus, sed bellum propter illam fieri 
monstramus, similiter propositionem veram esse propter eventum, 
nihil quidem eventui attribuentes, sed propter eventum veritatem 
propositioni copulantes, quod fortasse etiam notare voluit, cum ait 

35 eventum quodammodo causam veritatis propositionis. Ideoque, 
quia scilicet secundum istos quinque modos. A partibus. 



17 dicit A 34 quod] quia A. 



294 Peter Abaelards Logica ,Ingredientibus'. 

De modis Simul. 

Boeth. Simul autem. Finito traetatu Prions tractat Simul statim, quia 

v ' secundum idem Simul et Prius accipiuntur, et quot modis prius, tot 

modis Simul dici potest, licet ipse tantum duos modos Simul ponat, 
secundum tempus videlicet et secundum naturam. Quibuscumque enim s 
modis alterum praecedit alterum, eisdem potest alterum simul esse 
cum altero, non solum in tempore aut in natura, verum etiam in 
ordine aut in dignitate. Sed sufficit magis consuetas significationes 
Simul ponere, aut fortasse vocis inventio ad alias significationes apud 
Graecos accomodata <non> erat, cum tarnen apud nos frequentius 10 
Simul secundum locum accipiamus, secundum hoc scilicet quod aliqua 
eodem loco aggregata sunt, quam etiam significationem hie omnino 
praetermittit. 

Quaeritur autem, quid Simul significet in utraque aeeeptione 
suae aequivocationis quam ponit. Et in priori quidem aeeeptione vi- 15 
detur nomen esse omnium eorum quae eodem tempore facta sunt vel 
creata, et tunc potest esse sumptum sive a quadam specie Quando 
sive a relatione quadam. Cum autem Simul in natura aeeipimus sive 
quantum ad naturalem permanentiam sive quantum ad divisionem a 
relatione tantum, sumptum esse videtur. 20 

Quaeritur etiam, utrum Simul in natura multipliciter aeeipiatur 
ad duos modos, quos distinguit, an ex eadem causa sit impositum 
utrique. Sed quia pro uno modo Aristoteles ponit Simul secundum 
naturam, in quo duos alios includit, videtur uno modo aeeipi Simul 
secundum naturam, ac si sub disiunetione dicamus simul esse per 25 
naturam, quod vel simul est secundum existentiam naturalem vel se- 
cundum divisionem eandem. Nil etiam obest, si tamquam aequivoce 
Simul quoque per naturam ad duos modos accipiamus, hie quidem ex 
alia relatione, ibi ex alia sumptum, sed quantum ad eandem vocem 
duas significationes sub uno modo aeeipit. so 

Continuatio: Prius dicitur praedictis modis, sed Simul dicitur 
istis modis et non tantum Prius proprie aeeipitur secundum tempus, 
sed etiam Simul simpliciter, id est universaliter et proprie, quia in 
eodem tempore sunt generata. Neutrum enim. Vere sunt simul se- 
cundum tempus. Ab immediatis. Quam quidem consequentiam, illud 35 
,enim innuit, assignationem vero Simul ponit cum consequentia, conclu- 
sionem vero extra supponit ibi: Simul itaque. 

Boeth. Naturaliter autem. Alium modum Simul assignat: quaecumque 

p * convertuntur ad invicem secundum quod est esse consequentiam ita 

quod neutrum est causa alterius vel quemadmodum eadem divisione 40 



3 aeeipiunt A 8 post sufficit lacuna in A 12 de eo lo^o A. 



2. Die Glossen zu den Kategorien. — De modis Simul. 295 

generis contra se ponuntur. Convertuntur etenim. Commendatio 
exempli est causa. Nam cum. Vere convertuntur, quia hoc modo, 
quod hoc ita exigit illud et illud istud, quod nullo modo absque se 
esse possunt, sed neutrum est causa alterius. A parte conversionis. 

5 Quaeritur, utrum sola relativa hoc habeant, et videtur actioni 

quoque et passioni illatae ab ea convenire, sicut est videre et videri, 
nisi forte dicatur, quod actio est causa quodammodo passionis et prior 
naturaliter et quodammodo eam faciens secundum hoc quod eam infert. 
Quaerit etiam aliquis, utrum risibile etnavigabile hoc habeant. Quod 

io nullo modo videtur verum, cum scilicet nulla ex natura sua adiunctionem 
habeant, unde existentia alterius exigat existentiam alterius. Quam 
f ortasse adiunctionem notavit, cum ait : secundum quod est esse conse- 
quentiam, hoc est secundum comitationem ex adiunctione propriae 
existentiae. Nihil autem impedit, sive solis relativis praedicta pro- 

15 prietas conveniat sive non. 

Dicuntur autem. Non solum praedicta sunt simul naturaliter, <*%%\ 
sed etiam illa quaecumque ex eodem genere etc., hoc est quaecunque 
in eodem genere convenientia dividuntur ab invicem e diverso, id est 
ex diversitate rerum contentarum diversa sunt ab invicem et sibi 

20 opposita. Aliter enim in divisione generis poni non possent, nisi sci- 
licet et in genere convenirent et in propriis significationibus dissiderent. 
E diverso autem. Quia ignota erant verba, exponit, quid sit 
,e diverso dividi', hoc est poni contra se in divisione eiusdem. Haec 
enim. Commendatio est exemplorum. Animal namque. Vere ista 

25 ponuntur in divisione eiusdem generis, quia animalis. A parte. Et 
hoc est: animal enim. Et nihil horum etc., sive scilicet quantum ad 
praedicationem generis sive quantum ad naturam divisionis. Si enim 
secundum praedicationem generis alterum prius esset altero, ut vide- 
licet unum supponeretur generi mediante altero, non essent opposita 

so nee ideo simul in divisione ponenda. 

Dividitur autem. Quia tantum dixerat illa di videre et non dixerat p 288 C 
dividi, videretur, quod non dividi possent per alia, et ideo hoc ostendit. 
Erunt ergo. Quandoquidem ista quae apposui, sunt simul naturaliter, 
quia sunt sub eodem genere secundum eandem divisionem, ergo omnia 

35 alia. Similiter quae habent, sunt naturaliter simul. A simili propter 
eandem causam. Genera vero inter se simul, sed non sunt simul cum 
genere, quia videlicet genera sunt priora. Neque enim. Vere genera 
sunt priora, quia hoc modo, quod non convertuntur consequentiae. 
A parte Prioris vel a descriptione secundum unam definitionem Prioris, 

40 si aequivoce dicatur Prius ad secundum modum per se. Simul ergo. 
Epilogat quod diffuse dixit de modis Simul. Continuatio : Quia diffuse 
diximus, ergo ut memoriae commendemus, breviter recolligamus. A 
causa. Vel secundum praemissa exempla potest esse illatio a simili 
quantum ad alia vel potest esse a partibus. 



296 Peter Abaelards Logica ,lngredientibus'. 

De speciebus motus. 

^aaii Motus autem. Mo tum hoc modo tractat, quod primum dividit 

ipsum in sex species easque postea ab invicem diversas ostendit esse 
et maxime id propter alterationem facere videtur, quae cum videretur 
idem esse quod motus, idem videbatur cum ceteris speciebus. Unde 5 
diligenter hoc non esse verum probat, denique tarn generi ipsi quod 
est motus, quam speciebus eius assignat contraria. Motus autem hoc 
loco neque actionis nomen est, a qua ,moveo, moves' activum verbum 
sumptum, neque passionis, a qua ,moveor, moveris' dicatur, sed nomen 
esse videtur qualitatis. Cum enim quies qualitas videbatur cuilibet 10 
motuum esse contraria, oportet et motum qualitatem esse. Ut enim in 
Qualitate dictum est 1 , si ex contrariis unum fuerit quäle et reliquum 
erit quäle. At vero cum sit motus qualitas valde inconstans, est transi- 
toria ad modum actionum vel passionum et simul quandoque est motus 
cum actione et passione, ut si quis lapidem moveat de loco in locum, 15 
in movente actio est quae motus dicitur, in lapide vero qui movetur, 
passio et insuper qualitas quae hie motus dicitur. 

Sed fortasse inquiet nee quietem qualitatem esse, a qua ,quiesco' 
verbum sumptum est, sed potius esse vel actionem vel passionem, 
sicut est motus, quia iuxta Priscianum 2 omne verbum actionis vel 20 
passionis designativum est. Ad quod respondemus quod Priscianus 
sicut et Aristoteles in Peri ermenias duobus modis aeeipit verbum, 
uno strictius, cum in verbo tantum comprehendit ea quae significant 
actiones vel passiones, altero largius, cum etiam sybstantivum verbum 
f. 42v aggregat. Nam et Aristoteles in Peri ermenias 3 | modo a verbis 25 
dividit casus verborum dicens ,curret' vel ,currebat' non esse verbum, 
modo eosdem verbis aggregat, cum ait in seeundo 4 : ,Est enim vel fuit 
vel erit et quaecumque alia huiusmodi sunt, verba sunt ex his quae 
sunt posita.' Unde nulla cogit ratio, ut in .quiesco' verbum intelligamus 
vel actionem vel passionem, sicut nee in ,sedeo' vel ,iaceo' quae po- 30 
sitiones significant. 

Nota quod teste Boethio 5 Aristoteles in Physicis motus 
species alia ratione partitus est. Ait enim aliud esse permutationem, 
aliud motum, et permutationis quidem duas esse species dixit gene- 
rationem <et> corruptionem, motus vero tres, seeundum quantitatem 35 
scilicet, seeundum qualitatem, seeundum locum. Quoniam hie liber 



4 videtur] dividitur A 10 qualitatis] qualitas A 11 contrarium A 
22, 25 pery er. A 22 post modis A addit verbum 35 et addidi ex Boethio 

1 Boeth. I. c, p. 256 A 

2 Prise, Inst, gramm. ed. Hertz I, p. 55 8 ; II p. 116 26 . 

3 Boeth., In libr. IIeqi ipfi. ed. Meiser I, p. 5*. 

* Boeth. I. c, p. 13 10 . 5 ßoeth., In Categ., p. 289C. 



2. Die Glossen zu den Kategorien. — De speciebue motus. 297 

Praedicamentorum ad introductionem praeparatur, distinctius species 
motus propriis nominibus distribuit. Qui quidem per generationem et 
corruptionem omnem motum secundum substantiara accipit, quotiens 
scilicet res quaelibet substantialiter permutatur, specialem statum vel 

5 relinquens vel assumens, per augmentum vero <et> decrementum motum 
secundum quantitatem et capacitatem massae rei accipit, peralterationem 
vero motum secundum qualitatem, id est secundum quamlibet actualem 
formam. Motum vero secundum locum in eo accipit quod loca per- 
mutamus. 

io Nunc autem singularum specierum naturas diligenter perquiramus. 

Generationem autem ßoethius 1 vocat ingressum in substantiam.quando 
videlicet quodlibet corpus novum specierum statum assumit, ut si hoc 
inanimatum fiat corpus animatum vel animal vel homo. Corruptionem 
vero appellat egressum a substantia. Sicut enim generatur, dum novum 

15 speciei statum assumit, ita etiam corrumpitur, dum eundem deserit. 
Et videntur in eodem esse generatio et corruptio, licet ea dicat in- 
vicem contraria. Eodem namque tempore quo hoc corpus ingreditur 
naturam animati corporis, egreditur naturam inanimati, alioquin quod- 
dam tempus esset in quo nee animatum nee inanimatum. Si enim, 

20 ut quidam voluit, postquam egressum est animatum inanimatum 
[inanimati], tunc ingreditur substantiam animati, profecto nondum est 
animatum, quod adhuc fit, nee adhuc ibi est quo ingreditur. Si enim 
iam animatum esset, potius quietem secundum animatum haberet quam 
motum. Unde potius eodem tempore generationem concedimus et 

25 corruptionem in eodem esse, sicut generationem animati corporis et 
corruptionem inanimati, quia eodem tempore quo deserit illud, reeipit 
illud, quia nulluni est medium. Veluti si quis continuas terras peram- 
bulet, simul istam egreditur et illam ingreditur, quasi nulla sit inter 
terras spatii distantia, egressus iam de hac terra non ingreditur illam 

30 in qua iam est, sed iam necessario ingressus est eam, ubi egressus 
est istam, et sicut iam est ingressus, dum est egressus, ita ingrediens, 
dum egrediens. 

Sed quid dicemus, quod contraria simul esse contingit? Ad quod 
respondemus, quod generatio et corruptio sicut virtus et Vitium vel 

35 motus et quies contraria dieuntur genera non in se, sed per adiunetionem 
contrariarum specierum, quae species proprie contrariae dieuntur, sicut 
generatio et corruptio animati et generatio inanimati et corruptio 
eiusdem, quae scilicet nullo modo in eodem esse possunt, quia tantum 
res inter se continent, generatio vero animati et corporis inanimati nullo 

40 modo sunt contraria ideoque in eodem simul persistere [non] possunt. 
Notandum vero, quod iste motus substantiae qui generatio vel 



8 motus A 30 egressus] ingressus A 32 egrediens] ingrediens A. 
1 Boeth. I. c, p. 290 A. 



298 Peter Abaelards Logica Jngredientibus'. 

corruptio dicitur, tantum in posterioribus, non in prioribus crea- 
tionibus contingit. Priores quidem creationes secundum hoc 
accipimus, quod cum prius omnino non esset, ad esse perducta est, 
veluti in illa ineffabili creatione qua summus ille artifex materiam 
ipsam corporum, cum nil adhuc omnino ipsa esset, ineffabiliter creavit 5 
ex nihilo; eas vero creationes secundum quas materiam iam prae- 
paratam per formas supervenientes in species diversas natura redigit, 
posteriores appellamus, veluti cum corpoream substantiam aut per 
animationem facit animatam aut per sensualitatem animal aut per alias 
formas in quascumque species variaret, ut in <asinum> vel hominem. 10 
In his vero posterioribus creationibus motus esse potest, quia sub- 
iectam semper habet substantiam qua niti possit. In prioribus vero 
creationibus cum adhuc omnino res non essent, non habet motus, ubi 
subsistat, sicut in posterioribus habet, quae quidem tantum corporum 
esse videntur, non spirituum vel accidentium. Nunquam enim haec 15 
anima prius species fuit, quam ipsa fuit anima vel haec anima, nee 
haec albedo prius qualitas fuit vel aliquid, quam fuit albedo vel haec 
etiam albedo, sed simul ubi existit, omnem suae naturam substantiae 
habuit. Corpora vero non ita. Quippe hoc corpus prius corpus quam 
animatum vel animal vel homo. 20 

Et nota, quod multa corruptionem patiuntur quae generationem 
non habuerint, ut albedo ipsa vel animae peeudum quae cum carne 
moriuntur. Dum enim corpus praeparatur ad nigredinem, in ipso al- 
bedo corrumpitur, dum adhuc in ipso est, quia ad non esse perducitur 
albedo, et dum pecus moritur, anima ipsius cum ipso corrumpitur, dum 25 
ad non esse pertrahitur. Quaecumque ergo generari possunt, et cor- 
rumpi, sed non convertitur. 

Nota etiam quod solius Dei est generare, id est operatione sua 
in substantiam promovere, quod est creare. Nam etsi ex coitu patris 
quaedam portio separata sit quae formetur in hominem, patre tarnen 30 
defuneto non minus natura opifex operatur in visceribus matris de in- 
fuso semine, ipsum scilicet formando et vivificando in hominem. Unde 
puer ipse non hominis opus est, sed naturae, id est Dei, hominum 
autem operatio alterare tantum materiam videtur secundum aeeidentia, 
veluti dum domum componit vel gladium, non etiam in substantiam 35 
generare 1 . Neque enim vitrum, quod species metalli dicitur, hominis 
est opus, sed naturae, quia praeparatis ab homine quae necessaria 
sunt ad creationem vitri in materia praeparata a nobis sola natura 
operatur eam in vitrum convertens, nobis quoque physicam ignoran- 
tibus. Si quis autem dicat aves quoque creare pullos, dum, calefaciendo 40 
ova propria, ea vivificant, ideoque pullos opera avium vocet, fallitur. 

10 post in lacuna in cod.; videtur deesse asinum aut tale aliquid 
22 habuerit A. 

1 Cr. supra p. 23 2 - 4 , 215 2 3. 



2. Die Glossen zu den Kategorien. — De speciebus motus. 299 

Non enim opera dicenda sunt nisi eius qui ex deliberatione et ex dis- 
cretione facit nee oplfex recte dicitur nisi rationalis substantia. Ex 
affectu vero quem natura mittit, non ex discretione rationis vivificat 
avis calefaciendo ova, ignara penitus futuri effectus, quem per eam 
5 natura operatur. Cum enim testante Boethio 1 in seeunda editione 
super Porphyrium irrationalia animalia per memoriam praeterito- 
rum recordentur, futuri nulla est eis cognitio. Haec dieta sunt de 
motu substantiae qui <per> generationem et corruptionem dividitur, 
seeundum quas videlicet et res in substantia variatur iDgrediendo 

10 speciei statum vel egrediendo. 

Nunc de motu quantitatis agamus, quicremento et diminutione 
comprehenditur. Qui ideo quantitatis dicitur, quod seeundum hunc 
motum ipsa massa vel capacitas substantiae rei permutatur, aliqua re 
subtraeta vel addita. Ut si aquae partem aliquam subtraham aquae, 

15 decrescere dicitur, cui subtrahitur alia aqua. Crescere vero eadem 
aqua dicitur, si aquam aliam superaddam. Sic quippe ipsa massae 
capacitas vel extenditur crescendo vel minuitur decrescendo. 

Sed puto non irrationabiliter quaeri, quae res crescere dicatur 
aut quid etiam sit crescere. Si quis autem crescere dicat adiunetione 

20 alieuius maius effici, quam prius esset, nulla crescere videntur. Nihil 
quippe est quod videatur maius fieri, quam prius erat ex additamento, 
ut si tribus lapidibus quartus addatur atque ideo acervus qui prius 
erat trium lapidum, crevisse dicatur adiunetione quarti lapidis, non 
videtur verum, cum videlicet acervus trium lapidum adiuneto etiam 

25 quarto lapide in quantitate sui non plus quam prius habeat, sed tribus 
lapidibus tunc quoque constat, sicut ante, nee plures partes quam prius 
habet, sed nee quartus lapis superadditus simili ratione crevit nee 
ipsum quoque compositum ex tribus lapidibus et quarto adiuneto. 
Nam et ante sicuti nunc quattuor lapides manebant nee plures modo 

30 sunt quam ante. Sic autem fortasse facilius solvetur, si videlicet 
crescere id dicamus quod per adiunetionem alterius transit in tale 
compositum quod a natura vel proprietate sua non recedit, veluti si 
aquae alia aqua superaddatur, aqua cui superadditum est, in quoddam 
transit compositum quod etiam aqua dicitur. Similiter si tribus lapi- 

35 dibus quartus superaddatur, acervus trium lapidum crevisse dicitur, 
dum in acervum maiorem lapidum transit per adiunetionem quarti 
lapidis, qui etiam seeundus maior acervus sicut ille qui prius erat, 
acervus est lapidum. Si vero tribus lapidibus lignum addatur, acervus 
lapidum non dicitur crevisse nee etiam lapides, quippe totum simul 

40 coniunetum nee lapides est nee acervus lapidum; acervus tunc for- 



9 quas] quos A res] pares A 26 plus A 33 aquae] aqua A 

superadditur A 

!) Boeth., In Porph. ed. II ed. Brandt, p. 137 3 . 



300 Peter Abaelards Logica .Ingredientibus'. 

tasse creverit [et] quia et quod prius erat et quod ex eo factum est, 
acervus dicitur. Quod si lapis homini vel homo lapidi coniungatur, 
nee homo neque lapis simili ratione crevisse dicitur, quod quidem 
esset, <si> compositum vel lapides vel homines dici posset. Si ergo 
f. 43r duobus hominibus tertius addatur, | homines creseunt. Si vero eisdem 5 
equus addatur, non crementum hominum, sed animalium et corporum 
fortasse dici potest; totum quippe ipsum animalia vel corpora dici 
potest, non homines, sicut et ea quae ante fuerant, animalia dicebantur. 

Sed opponetur: siea animalia quae creseunt per adiunetionem 
equi, homines sunt, profecto ubi ea creseunt, oportet etiam homines 10 
crescere. Et nos quidem concedimus res ipsas quae homines 
sunt, crescere per adiunetionem quoque equi, non quantum ad nu- 
merum hominum, sed animalium. Unde si proprie loqui desideramus, 
alia potius quam homines crevisse dicamus, quodammodo tarnen, ut 
dictum est, homines quoque crevisse, ut determinatum est, possumus 15 
dicere. 

Manifestum est itaque ex his quae dieta sunt, magis in eo cre- 
mentum aeeipi debere, quod aliquid videlicet per adiunetionem alterius 
in consimile sibi compositum transit, quam in eo quod eius partes 
multiplicentur. Nulla enim res uno tempore plures habet partes quam 20 
alio, ut collectio trium lapidum numquam abundat in partibus per con- 
iunetionem alieuius, ut videlicet plures modo partes quam prius habeat, 
nee caro pueri quae prius erat oeculta, reeipit incrementum, ut pluribus 
modo constet partibus quam prius. Quippe illud quod superadditum 
est, non pars eius cui adiunetum est. Haec de motu quantitatis qui 25 
cremento et diminutione dividitur, satis est dixisse. 

Ex quo ad motum qualitatis transeamus, qui alteratio dicitur. 
Qualitatem autem hoc loco determinat formam quamlibet accidentalem, 
quae scilicet subiectum cui advenit, alterat, ut albedo, sessio, cursus, 
calciatum. Nam ea quae substantialis est forma, magis generare vel so 
corrumpere videtur quam alterare. Illud quippe cui advenit, in sub- 
stantiam promovet, ut supra diximus 1 , et aliud facit. Porphyrius 
tarnen eum quoque modum qui ex differentiis huiusmodi contingit, 
alterationem videtur appellare, ubi scilicet ait omnem differentiam, 
tarn scilicet accidentalem quam substantialem, facere alteratum. Unde 35 
in Isagogis de differentia disputans 2 : ,Universaliter, inquit, omnis 
differentia cuilibet adveniens alteratum facit.' Ubi non adiecit aliam 
facere alteratum solum, quae scilicet accidentalis est, aliam facere 
etiam aliud, velut eam quae substantialis est. In quo fortasse ipse 
Porphyrius illis consentire videtur qui omnem motum alterationem 40 



3 homo] lapis super lineam scriptum est 21 pro coniunetione A 

23 occl-tu A 

1 Cf. supra p. 297 3 . 2 Boeth., In Porph. ed. Brandt, p. 244 1 . 



2. Die Glossen zu den Kategorien. — De speciebus motus. 301 

dicebant et idem penitus motum et alterationem esse volebant, omne 
scilicet quod mutatur, dicentes alterari. Quam quidem opinionem ab 
ipso refelli in sequentibus videmus. At si attentius inspiciamus, in- 
veniemus discipulum magistro non fuisse contrarium 1 , sed fortasse 

5 diversum, non [in] dissidentem, sed largius utentem hoc nomine 
quod est alteratio vel alteratum, pro omni videlicet motu vel pro omni 
mutato, ut quibus vocabulis Aristoteles utitur specialiter, Porphyrius 
generaliter accipiat, di versus quidem in acceptione vocabulorum, non 
in sententia contrarius. Nam et ipse Porphyrius eadem vocabula 

io specialiter accipi non contradicit iuxta consuetam significationem, quam 
Aristoteles hoc loco prosequitur, in qua quidem speciali et magis 
solita significatione acceptum hoc nomen alteratio bene Aristoteles 
negat generaliter accipi pro omni motu, sed in alia nominis acceptione, 
cum videlicet speciale vocabulum quod est alteratio, in significationem 

15 generalis transfert. Aliud est autem diversos esse, aliud contrarius. 
Contrarii enim non dicuntur auctores nisi qui oppositas tenent sententias, 
quae scilicet ita sibi adversae sunt, ut simul stare non queant, sed 
vel utramque vel alteram constat esse falsam. Diversae quandoque 
esse possunt, quae etiam verae sunt, veluti si hie Alexandrum de- 

20 mentem esse intelligat, ille animosum, d i v e r s a quidem sentiunt et dieunt, 
sed non [est] ad versa, cum utraque simul esse queant, ut videlicet 
idem et demens sit et animosus ex proprietatibus diversis. Poterit 
fortassis et Porphyrius intelligi a significatione, quam Aristoteles 
aeeepit, non recessisse, cum scilicet ait substantiales quoque diffe- 

25 rentias alterationem facere, ut videlicet in eadem re simul cum ge- 
neratione alteratio contineatur, nee tarnen illa sit haec. Cum enim 
hoc corpus in hominem transit differentiis substantiam formantibus, 
quantum ad substantiam hominis quam assumit, generari dicitur [quod] 
in eo scilicet quod fit animal rationale mortale, quantum vero ad solam 

so quaiitatum informationem pertinet quod videlicet rationalis sit vel 
mortalis, alterari dicitur. Et in hac quidem sententia motus cuiuslibet 
formae, tarn scilicet substantialis quam accidentalis, quantum ad ipsius 
simplicem informationem pertinet, alteratio dici potest. Itaque ex 
differentia duo motus contingunt, unus quidem quantum ad informa- 

35 tionem eius qui est alteratio, alius quantum ad effectum ipsius, id est 
quantum ad substantiam speciei, quae differentia perficitur, qui est 
generatio. Bene itaque Porphyrius omnem differentiam facere alte- 
ratum ait, seeundum simplicem sui informationem. Unde bene alte- 
ratio motus qualitatis dicitur, cum seeundum informationem simpliciter 

40 aeeipiatur, generatio vero non qualitatis dicitur, sed magis substantiae 
qualitate affeetae. Itaque hoc corpus in eo quod rationale fit, alteratur, 
in eo quod animal rationale, generatur. Etsi enim uterque motus 



1 Cf. supra p. 46 2 , p. 214 2ß . 



302 Peter Abaelards Logica Jngredientibus'. 

simul contingat, diversi tarnen ab invicem sunt, quia aliud est esse 
rationale, aliud esse animal rationale, licet res eadem sit penitus quae 
est rationale et rationale animal. Sic et aliud est esse risibilis quam 
esse navigabilis, quamvis idem sit penitus res risibilis quod res 
navigabilis. 5 

Occurrit autem hoc loco quaestio, cum ipsam alterationem 
et quamlibet motum constet esse formam accidentalem et ea quoque 
adveniente subiectum mutari ab eo quod prius erat, qua ratione infi- 
nitatis inconveniens devitemus. Nam sicut ex albedine adveniente 
subiectum alteratur secundum eius informationem quam prius non 10 
habebat, et itä ex alteratione alteratio in infinitum nasci videtur. 

Ad quod respondendum est, quod non ex omni accidenti 
superveniente necess^e est alterationem innasci, utpote ex ipsa alte- 
ratione. Sed si dicamus alterari subiectum ex alteratione quae advenit, 
non aliam alterationem generali intelligimus, sed talis est sensus, quod w 
dicimus ipsum alterationem habere, quam prius non habebat, nee inten- 
dimus nisi ipsam alterationem in natura ex albedine copulari subiecto. 

Sed opponitur quod similiter cum dicimus ipsum subiectum 
alterari per albedinem, talis est sensus, ut albedinem habeat, quam 
prius non habebat, et ita non alterationem ex albedine venientem 20 
intelligimus in subiecto, sed solam albedinem subiecto conferimus, ut 
iam neque ex albedine neque alio accidenti videatur nasci alteratio, 
sed nil esse penitus. Sed cum sit alteratio species motus, oportet 
alterationem aliquid esse. Constat itaque, cum dicimus hoc subiectum 
alterari per albedinem, duos bonos sensus haberi posse, ut vel alte- 25 
rationem in natura ex albedine attribuamus vel ipsam albedinem copu- 
lemus. Cum vero dicimus ipsum alterari per alterationem, ut infini- 
tatem vitemus, unus tantum sanus est intellectus, ut alterationem ex 
ipsa albedine, non alteratione albedinem in natura subiecto conferamus. 

Nunc s ext am speciem motus consideremus, quae est permutatio 30 
de loco ad locum, quando videlicet unus locus substantialis deseritur 
et alius assumitur, ut si de hac domo transeam in illam vel de hac 
terra migrem in aliam. Nota autem, quod Boethius in tertio 
Topicorum 1 largius aeeipit motum secundum locum quam Aristoteles 
hoc loco. Ibi quippe Boethius tres species motus secundum locum 35 
ponit, crementum scilicet, diminutionem, permutationem, quae scilicet 
permutatio tantundem valet quantum mutatio secundum locum, quem 
Aristoteles aeeipit, quando videlicet ad alium locum transimus. Cum 
itaque quaeritur, an motus secundum locum sit crementum, determi- 
nandum est, qualiter motus secundum locum aeeipiatur, iuxtaBoethium 40 
videlicet vel iuxta Aristotelem. Si enim iuxta Boethium aeeipiatur, 



29 alterationem albedine A 34 secundum] vel A 38 transitus A 
1 Boeth., De differ. top. PL 64, p 1197A. 



2. Die Glossen zu den Kategorien. — De speciebus motus. 303 

verum est; siiuxta Aris tote lern falsum. QuippeBoethius crementum 
et diminutionem <et> permutationem sub motu secundum locum includit, 
ut dictum est, considerans scilicet <potius> locum substantialem quam 
quantitatem. Nam permutatio per substantialem accipitur; incremento 
5 vero et diminutione locus quantitativus quodammodo variari videtur, 
quia secundum hoc quod in se est, crescendo extenditur vel decrescendo 
remittitur. Videtur et locus quantitativus variari, qui secundum sub- 
stantiam, cui adhaeret, vel amplior fit vel remissior. 

Nunc literam insistamus. Continuatio. Modi oppositionis sunt 

10 quattuor, Prioris quinque. Simul tres. Species autem motus sunt sex. 
Alii itaque. Enumeratas species motus distinguit ab invicem maxime „ 289B 
per alterationem, quae videbatur penitus idern esse quod motus atque 
ideo ceteris speciebus non esse opposita, sed potius genus earum 
sicut et motus. Ulud ,itaque' inceptivum est, ac si diceret: quando- 

15 quidem enumeratae sunt species motus, ergo differentiam earum assi- 
gnemus ab invicem. A causa. Et hoc est: motus alii, scilicet ab 
alteratione, sunt alii, id est diversi, ab invicem, quia quinque specie- 
rum clara est differentia inter se, quod statim a partibus ostendit. 
Non enim etc. Quod autem determinandum fuerit ,alii' ab alteratione, 

20 sequens versus ostendit: Alteratione vero. Potest etiam ,itaque' accipi 
pro duabus partibus, ac si diceretur: Manifestum est, quoniam sunt 
diversi ab invicem et ita diversi, quia corruptio non est generatio etc. 

In alteratione vero. De supradictis speciebus motus manifestum p 290 A 
est, quam sint diversae | ab invicem et oppositae, sed in alteratione f. 43v 

25 habet aliquis, subaudis, quandam quaestionem, id est dubitationem, 
ne, id est an, necessarium sit etc., id est utrum omne alteratum alte- 
retur per aliquem aliorum motuum, ac si diceret, an omnis alteratio 
sit aliquis aliorum motuum. Cuius quaestionis statim solutionem ad- 
nectit dicens : Hoc autem. Quod autem hoc non sit necessarium, id 

30 est quod non omne quod alteratur, alteretur per alios motus, probat 
ab oppositis dicens: Nam pacne etc. accidit, id est convenit nobis 
alterari paene per omnes passiones, id est qualitates tertiae maneriae. 
,Paene' apposuit, quia nos homines non omnes huiusmodi qualitates 
suscipimus, sed sunt quaedam propriae aliorum animalium vel inani-. 

ss matorum sive etiam animatorum. Ad quod exponendum supponit: 
mit plures, ac si diceret: si non secundum omnes saltem secundum 
plures, id est maiorem partem, quod est secundum paene omnes. Nulla 
trium aliarum motionum communicante, hoc est ita quod non sit 
ibi alius motus praeter alterationem. Quod statim prosequitur per 

40 partes dicens: Nam neque, id est non omne quod movetur per aliquam 
passionem, augetur vel minuitur vel alio motu permutatur nisi alte- 
ratione. De aliis autem motibus supponit dicens: Similiter autem et 



20 Verba Alteratione vero potest in A vix legi possunt. 
Beitr. XXI. Geyer, Abaelauis pliilos. Schriften. 20 



304 Peter Abaelards Logica .Ingredientibus'. 

in aiiis. Ideoque, quandoquidem non omne quod alteratur per aliquem 
reliquorum quinque motuum. Igitur alteratio est alia res ab illis. Ab 
effectu. Nam si. Et vere est alia, quia non est eadem. Ab imrae- 
diatis. Quod autem non sit eadem, probat: Si est eadem prorsus, 
scilicet cum illis, ita scilicet, ut quicquid est alteratio, sit aliquis aliorum 5 
motuum et e converso, necesse est, id est constans est, omne quod 
alteratur, moveri aliquo aliorum motuum, [et] hoc est fieri conse- 
quentiam, id est comitationem alicuius aliorum motuum; sed non est 
necesse, ergo non est eadem. A destructione consequentis. Propo- 
sitionem huius syllogismi praemittit ibi: Nam si eadem, assumptionem 10 
quoque supponit dicens: Sed non est necesse, conclusionem extra. 
Illud ,nam quod augetur similiter' ponitur copula, totum argumentum 
syllogismi cum conclusione, id est propositione quae hypothetica est, 
et assumptione. Alius vero Syllogismus est huiusmodi: si est eadem, 
omne quod movetur per alios motus, alteratur, sed non omne illud 15 
alteratur, ergo non est eadem. Cuius quidem syllogismi propositionem 
ponit ibi: Similiter et omne etc. Oporteret alterari, si secundum eas 
esset alteratio cum ceteris motibus. Loco vero assumptionis ponit 
illud, unde habetur assumptio. 
oqa ß Sed sunt quaedam crescentia. Conclusio est extra, quia satis 20 

aperta est destructo utroque consequenti in assumptionibus. Ut qua- 
drangulus. Exemplum est, ubi ex cremento non alteratur subiectum, 
quia quadrangulus, illa figura, crescit superaddita gnomone, alia figura, 
et nil tum ibi alteratum est ex cremento. Sic et contingit in ceteris 
crescentibus. Quare alii. Quandoquidem alteratio, de qua minus 25 
videbatur, est diversa a ceteris speciebus motus, ergo omnis motus 
sunt alii, id est diversi ab invicem. A minoribus vel a partibus ita: 
Quandoquidem tarn alteratio quam ceterae species motus diversae 
sunt inter se, ergo omnes species motus. 
^üfw' E^ au ^ em - Enumeratis speciebus motus in divisione ipsius et 30 

distinctis ab invicem ad maiorem notitiam tarn generis quam specierum 
assignat eis contraria et dicit quia motui simpliciter, id est huic nomini 
simplici et generali quod est motus, est hoc nomen quies contrarium, 
per adiunctionem scilicet contrariarum specierum. Simplex autem 
dicitur et generale vocabulum respectu specialium per hoc quod ea 35 
secundum significationem quodammodo constituit. Quippe intellectus 
generalis nominis, quamvis pars intellectus specialis, in ipso concluditur 
et quodammodo ipsum componit, quorum autem componens simplicius 
est composito. His autem. Postquam generi assignavit contrarium, assi- 
gnat et speciebus dicens: His quae per singulas, hoc est quae sunt singu- 40 
laria, id est specialia, sub motu videntur esse contraria, quod per partes 
exequitur dicens: Generationi quidem etc. Nota, quod in Qualitate 



p. 291 C 



7 moveri] noiu A 12 nam Q au si A 14 assumptionem A. 



2. Die Glossen zu den Kategorien. — De speciebus motus. 305 

Aristoteles 1 specialia vocavit singularia dicens: ,Paene enim in Om- 
nibus talibus genera ad aliquid dicuntur. Nil autem horum quae singu- 
laria sunt' etc Etiam forte. Ideo apponit .forte', quia in veritate nee 
locus ullus contrarius est nee motus fit aliquis in contrarium locum, 

5 qui alicui possit esse contrarius, sed opinio erat et locos contrarius 
esse et motus, qui in eo fierent, esse contrarius atque ideo propter 
opinionem notatam appositum est .forte'. Ut mutatio, scilicet qua fit 
inferius, id est inferiori loco ei quae fit superius. Quippe superior 
locus et inferior, sicut in Quantitate 2 dictum est, videbantur esse ß .. 

10 contrarii. Reliquo vero. Supradictis facile est assignare contraria, p, 292 B 
sed reliquo motui, de numero scilicet motuum superius assignatorum, 
id est alterationi, non est etc. Nisi quis ei in hoc, id est huic motui, 
opponat quietem seeundum, qualitatem, aut motum in contrariam, 
qualitatem. Est enim. Commendat similitudinem, quam induxit de 

15 mutatione seeundum locum ad alterationem, quare videlicet videatur, 
ut quemadmodum rnutatio seeundum locum habet contrarium vel quietem 
seeundum locum vel mutationem in contrarium locum, ita etiam videatur 
de alteratione, quod habeat (contrarium) vel quietem seeundum quali- 
tatem <vel motum in contrariam qualitatem), quia videlicet alteratio 

20 est mutatio seeundum qualitatem. A causa. p # 293A 

Quapropter, quandoquidem iste motus seeundum qualitatem sicut 

ille seeundum locum. Ergo huic motui seeundum qualitatem aliquid 

istorum videbitur contrarium sicut et Uli aliquid illorum. A simili. Ut 

album äeri. Exemplum est de ultimo, id est de motu in contrariam 

25 qualitatem. Alteratur enim. Commendatio exempli a causa, quia 
videlicet, cum aliquid sit album et postea sit nigrum, alteratur ipsa 
res mutatione facta qualitatis, id est alteratione, quae ad contraria 
tendit, id est ad album et nigrum. 

Nota quod in veritate quies seeundum qualitatem opponitur 

so motui seeundum qualitatem, id est alterationi, non motus in contrariam 
qualitatem, et tunc quidem alteratio quoque simpliciter, ipsum genus, 
habebit contrarium oppositum genus, scilicet quietem seeundum quali- 
tatem. Videntur tarnen album fieri et nigrum fieri motus ipsi esse 
contrarii, sicut passiones contrarias dicit Aristoteles calefieri et fri- 

35 gidum fieri. 

Expliciunt Glossae Magistri Petri Abaelardi super Praedicamenta 
Aristotelis. 



10 relicta A 

1 Boeth. I. c, p. 259 C. » Cf. supra p. 198 ». 



Beiträge srar Geschichte der Philosophie and Theologie des MA. (Forts.) 

Band IX. Ludwig Baur: Dfe philosophischen Werke des Robert Grosseteste, Bischofs von 
Lincoln. Zum erstenmal vollständig in kritischer Ausgäbe. XIV 184* u. 780 S. 36,75 

Band X. 1—2. Oskar Renz: DieSynteresis nach dem hl. Thomas von Aquin. VIII u. 240 S, 9,30 

3. Jos. Fischer: Die Erkenntnislehre Anselms von Canterbury. VIII u. 88 S. 3,60 

4. Jak. Guttmann: Die philosophischen Lehren des Isaak ben Salomon Israeli. VIII u. 72 S. 3,— 

5. Hans Bauer: Die Psychologie Alhazens. VIII u. 76 S. 3,10 

6. Fr.Baeumker: Die Lehre Anselms v. Canterbury iL d. Willen u. s. Wahlfreiheit. VIII u. SOS. 3,30 

Band XI. l.Th.Steinbttchel: Der Zweckgedanke i.d. Philosophie d.Thomasv.A. XVI u. 156 S. 6,45 

2. Matthias Meier: Die Lehre d. Thomas v. Aquino „depassionibus animae". XVI u. 160 S. 6,60 

3 — 4. Engelbert Krebs : Theologie und Wissenschaft nach der Lehre der Hochscholastik. An 

der Hand der Defenea Doctrinae D. Thomae des Hervaeus Natalis. XII u. 80, 116 S. 7,80 

5. P. An8elm Rohner O. Pr. : Das Schöpfungsproblem bei Moses Maimonldes, Alb. Magnus und 
Thomas von Aquin. XII u. 140 S. 5,70 

6. P. Raymundus Dreiling O. F. M.: Der Konzeptualismus in der Universalienlehre des 
Franziskanererzbischofs Petrus Aureoli (Pierre d'Auriole). XI u. 224 S. 8,85 

Supplementband I. Studien zur Geschichte der Philosophie. Festgabe zum 60. Geburtstag 
Clemens Baeumkers. VIII u. 492 S. 18,75 

Band Xu. 1. Leopold Gaul: Alberts des Großen Verhältnis zu Plato. X u. 160 S. 6,45 

2—4. Jos. Kroll: Die Lehren des Hermes Trismegistos. XII u. 441 S. 2. Aufl. 17,— 

5—6. J.Würschmidt: Theodoricus Teutonicus de Vriberg De iride et radialibus impreseionibus 

Dietr. v. Freiberg, über d. Regenbogen u. d. durch Strahlen erzeugten Eindrücke. XV u. 208 S. 8,40 

Band XIII. 1. M. Schedler: Die Philosophie des Macrobius und ihr Einfluß auf die Wissen- 
schaft des christlichen Mittelalters. XII u. 162 S. 6,80 
2—3. J. H. Probst: La Mystique de Ramon Lull et l'Art de Contemplaciö. VHI u. 126 S. 5,10 

4. Hans Leisegang: Die Begriffe d. Zeit u. Ewigkeit im späteren Platonlsmus. IVu.60S. 2,40 

5. G. Schulemann : Das Kausalprinzip i. d. Philosophie d. hl. Thomas v. Aquino. XVIII u. 1168.5,10 

6. Franz Baeutnker: Das Inevitabile des Honorius Augustodunensis. VII u. 94 S. 3,90 

Band XTV. 1. Georg Gral: Des Theodor Abu Kurra Traktat über den Schöpfer und die 

wahre Religion. 68 S. 2,55 

2—4. E. Vansteenberghe: Autour de la „Docte Ignorance". Une controverse sur la Theologie 

mystique au XV« siecle. XH u. 222 S. 8,85 

5—6. G. v. Hertling: Albertus Magnus, Beiträge zu seiner Würdigung. 2. Aufl. VIII u. 183 S. 7,20 

Band XV. H. J. Stadler: Albertus Magnus de animalibus libri XXVI. Nach der Kölner 
Urschrift. Erster Band, Buch I— XII enthaltend. XXVI u. 892 8. 34,50 

Band XVI. H. J. Stadler: Albertus Magnus de animalibus Ilbri XXVI. Nach der Kölner 
Urschrift. Zweiter Band, Buch XIII— XXVI enthaltend. XXI u. 893 8. 30,— 

Band XVII. l. Frtedr. Beemelmans: Zeitu. Ewigkeit n. Thomas v. Aquino. V u. 64 8. 2,70 
2—3. J. A. Endres: Forschungen z. Geschichte der frühmittelalt. Philosophie. Vnu.1528 6,20 
4. Artur Schneider: Die abendländische Spekulation des zwölften Jahrhunderts in ihrem Ver- 
hältnis zur aristotelischen und jüdisch-arabischen Philosophie. VIH u. 76 S. 3,15 
5—6. Martin Grabmann: Forschungen über die lateinischen Aristotelesübersetzungen des XIII 
Jahrhunderts. XXVHI 270 u. IV. 12,- 

Band XVHI. l. P. Karl Michel S. V. D.: Der „Llber de consonancia nature et grade" des 

Raphael de Pornaxio. X u. 62 S. 2.70 

2—3. PI. Bllemetzrieder, Anselms v. Laon systematische Sentenzen. XXVu.37u. 1678. 8,70 

4—6. Ludwig Baur: Die Philosophie d. Robert Grosseteste, Bischofs v. Lincoln. XVI u. 298 S. 12,— 

Band XIX. l. w. Müller: Der Staat in seinen Beziehungen zur sittlichen Ordnung bei 
Thomas von Aquin. xn u. 100 S. 4,- 

2. Joh. Hessen: Die Begründung der Erkenntnis nach dem hl. Augustinus. XII u. 118 S. 5,— 

3. Clemens Baeumker: Alfarabi, über den Ursprung der Wissenschaften. 2. Aufl. In Vorn. 
4 Joaeph Ebner: Die Erkenntnislehre Richards von St Viktor. VHI u. 126 8. 5,10 
5—6. P. Hleronymus Spettmann O. F. M.: Johannis Pechami Quaestiones. 224 S. 9,90 

Aschendorffsche Verlagsbuchhandlung, Münster in Westf. 






Beiträge zur Qesohichte der Philosophie und Theologie des MA, (Forts. ) 

Band XX. 1. Jos. Würedörlers Erkennen u. Wissen n, Gregor v. Riminl. vm u. 140 S. 5,50 
2. Martin Grabmann: Die PhilosophiaPauperumu. ihr Verfasser Albert v. Orlamünde. 56 S. 2,40 
3—4. H. F. Müller; Dlonysios. Proklos. Plotinos. 2. Aufl. Vffl u. 112 S. 4,50 

5. Alexander Birkenmaler: Vermischte Untersuchungen zur Geschichte der mittelalterlichen 
Philosophie. VIII u. 248 S. 9,60 

6. P. Hieronymus Spettmann O. F. M.: Die Psychologie des Joh. Pecham. X u. 102 S. 4,20 

Band XXI. Bernh. Geyer, Peter Abaelards Philosoph. Schriften. I. Die Logica „Ingredlentibus a 

1. —„— Die Glossen zu Porphyrius. XII u. 110 S. 4.50 

2. — „— Die Glossen zu den Kategorien. S. 111—305 7,20 

3. — „— Die Glossen Ober Perl ermenias. S. 307—503 8,95 

Band XXII. 1—2. Martin Grabmann: Die Werke des hLThomas v. A. 2. Aufl. im Druck 

3 — 1. Georg Heidingsfelder: Albert von Sachsen. Sein Lebensgang und sein Kommentar 

zur Nikomachischen Ethik des Aristoteles. 2. Aufl. XVI u. 148 S. 7,20 

6—6. Jose! Kürzinger: Alfonsus Vargas Toletanus und seine theologische Einleitungslehre 

XXI u. 230 S. 10,85 

Band XXI U . dem. Baenmker; 1—2. Des Alfred von Sareshel f Alfredus Angllcus) Schrift 

De motu cordis. XX u. 114 S. 5,— 

3—4. P. Bonilaz Luyckx O. P.: Die Erkenntnislehre Bonaventuras. XXIV u. 308 S. 12,45 

5. fP. Aug. Daniels O.S.B.: Eine lat Rechtfertigungsschrift d. Meister Eckhart XXu.68S.3,60 

Supplementband II. Studien zur Geschichte der Philosophie. Festgabe zum 70. Geburtstag 
Clemens Baeumkers. VUI u. 272 S. 10,45 

Band XXIV. 1. Clem. Baenmker und Bodo Sartorlus Frelh. von Waltershausen: 
Frühmittelalterliche Glossen des angebl. Jepa zur Isagoge des Porphyrius. 60 S. 2,40 

2. P. Alois Schubert: Augustins Lex-Aeterna-Lehre. VüI u. 64 S. 2,75 

3. Georg Bülow: Des Dominicus Gundissalinus Schrift «Von dem Hervorgange der Weif 
(De procesaione tnttndi). XXVIII u. 60 S. 3,50 

f4. P. Edelbert Kurz O. F. M.: Das Verhältnis von Individuum und Gemeinschaft beim hell 
Thomas v. Aquln, 

6/6. Clemens Baenmker: Contra Amaurianos. Ein anonymer, wahrscheinlich dem Garnerius 
von Rochefort zugehöriger Traktat gegen die Amalrlkaner aus dem Anfang des XII. Jahr- 
hunderts. Mit Nachrichten Über die übrigen unedierten Werke des Garnerius. LX u. 52 S. 5,25 

Band XXV. 1/2. Clem. Baenmker: Studien und Charakteristiken zur Geschichte der 
Philosophie, Insbesondere des Mittelalters. Gesammelte Vorträge und Aufsätze nebst einem 
Lebensbilde, herausgegeben von Dr. Martin Grabmann. VI u. 284 S. 12.76 

3/4. Bern. Rosenmöller: Die religiöse Erkenntnis nach Bonaventura. XVI u. 224 S. 9,— 

f 5/6. Martin Grabmann, Geschichte der ältesten Thomistenschule. 

Band AA VT. l. Halbband Jos. Koch : Durandus de S.Porciano. Forschungen z, Streit um Thomas 
v. Aquln zu Beginn des 14. Jahrh. L Teil Literaturgeschichtl. Grundlegung. XVI u. 438 S. 19,80 
2. Halbband, IL Teil in Vorbereitung. 

Band XXVII. i—2. P. Albert Auer: Johannes v. Dambach und die Trostbücher vom 11. bis 
zum 16. Jahrhundert XIV u. 392 S. 15,30 

3. Wilhelm Schneider: Die Quaestiones disputatae de veritate des Thomas von Aquin in ihrer 
philosophiegeschichtlichen Beziehung zu Augustinus. VI u. 97 Seiten. 5.20 

4/5. Benedikt Lindner: Die Erkenntnislehre des Thomas von Straßburg. Xu. 144 S. 7.80 

Band XXVIII. *Dr. Mich. Schmaus: Der Liber propugnatorius des Thomas Angllcus und 
die Lehrunterschiede zwischen Thomas von Aquin und Duns Scotus. L TelL 

Band XXIX. Dr. Michael Schmaus: Der Liber propugnatorius des Thomas Angllcus und 
die Lehrunterschiede zwischen Thomas von Aquin und Duns Scotus. II. Teil: Die trinl- 
tarischen LehrdUferenzen. XXVD, 666 S. u. IV, 334 S. mit 3 Beilagen. 45,50 

Band XXX. *i/2. A. Lang : Die Wege der Glaubensbegründung bei den Scholastikern des 

14. Jahrhunderts. 
•3/4. Wilpert: Das Problem der Wahrheitssicherung bei Thomas von Aquln. Ein Beitrag zur 

Geschichte des Evidenzproblems.' 

Die unter der Presse befindlichen Hefte sind mit *, die Im Manuskripte vorliegenden mit f bezeichnet. 

Aschendorffsche Verlagsbuchhandlung, Münster in Westf. 



BEITRÄGE ZUR GESCHICHTE DER PHILOSOPHIE 
UND THEOLOGIE DES MITTELALTERS 

BEGRÜNDET VON CLEMENS BAEUMKER 

IN VERBINDUNG MIT FRANZ KARDINAL EHRLE S. J„ MATTHIAS 

BAUMGARTNER, LUDWIG BAUR, BERNHARD GEYER, JOSEPH 

GEYSER UND FRANZ PELSTER S. J. HERAUSGEGEBEN VON 

MARTIN GRABMANN 



BAND XXI HEFT 3 

PETER ABAELARDS 
PHILOSOPHISCHE SCHRIFTEN 

L DIE LOGICA JNGREBIENTIBUS' 
3. DIE GLOSSEN ZU IIEPI EPMHNEIAZ 



VON 

DR. BERNHARD GEYER 




VERLAG DER ASCHENDORFFSCHEN VERLAGSBUCHHANDLUNG 
MÜNSTER IN WESTFALEN 



Beiträge zur Geschichte der 
Philosophie und Theologie des Mittelalters. 

Texte und Untersuchungen, begründet v. Clemens Baeumker. 
In Verbindung mit Franz Kardinal Ehrle S. J., Matthias Baumgartner, 
Ludwig Baur, Bernhard Geyer, Joseph Geyser u. Franz Pelster S. J. 
herausgegeben von Univ.-Prot Dr. Martin Grabmann. 

Band I. 1. Paul Correna: Die dem Boelhius fälschlich zugeschriebene Abhandlung des 

Dominicus Gundisalvi de unitate. IV u. 56 S. 2,16 

2 — 4. Clem. Baeumker: Avencebrolis (Ihn Gebirol) Föns Vitae. Ex arabico in latinum trans- 

latus ab Johanne Hispano et Oominico Oundissalino. Fascicul. I— HI. XXVIII u. 558 S. 19,80 

Band II. 1. Matth. Baumgartner: Die Erkenntnislehre des Wilh. v. Auvergne. VIIIU.102S. 3,80 

2. Max Doctor: Die Philosophie des Jose! (Ihn) Zaddik. VIII u. 52 S. 2,15 

3. Georg Bttlow: Des Dominicus Qundlssalinus Schrift Von der Unsterblichkeit der Seele. 
Nebst einem Anhange, enthaltend die Abhandlung des Wilhelm von Paris De immortalitate 
anlmae. VIII u. 144 S. 5,40 

4. Matth. Baumgartner: Die Philosophie des Alanus de Insults. XII u. 148 S. 5,40 

5. Albino Nagy: Die philosoph. Abhandlungen des Ja'qüb ben fshäq al-Kindi. XXXIV u. 84 8. 4,85 

6. Clem. Baeumker: Die Imposslbilia des Siger von Brabant. VIII u. 200 S. 7,— 

Band DI. 1. B. Domanakl: Die Psychologie des Nemesius. XX u. 168 S 6,10 

2. Clem. Baeumker: Witelo, ein Philosoph und Naturforscher des XU. Jhd. XXII u. 686 S. 23,75 

3. Mich. Wittmann: Die Stellung des hl. Thomas von Aquin zuAvencebrol. VIII u. 79 S. 2,95 

4. M. Worms : Die Lehre v. d. Anfangslosigkeit der Welt bei den mittelalt arab. Philosophen 
d. Orients u. ihre Bekämpfung durch die arab. Theologen (Mutakallimün). VIII u. 72 S. 2,70 

5. J.N.Espenberger: Die Philosophie d. Petrus Lombardusu. ihre Stell, i. 12. Jhd. XIIu.l40S, 5,lö 

6. B. W. Swltalskl: Des Chalcidlus Kommentar zu Piatos Timaeus. VIII u. 116 S. 4,30 

Band IV. 1. Hans WUlner: Des Adelard v. Bath Traktat De eodem et diverso. VIII u. 112 S. 4,05 

2—3. Ludw. Baur: Gundissalinus, De divlsione philosophiae. XII u. 408 S. 14,00 

4. WUh. Engelkemper: Die relph. Lehre Saadja Gaons Über die Hl. Schrift. VIII u.76S. 2,85 

5—6. Artur Schneider: Beiträge zur Psychologie Alberte des Großen. XVI u. 292 S.u. VIII 

u. 203-560 S. 19,45 

Band V. 1. Mich. Wittmann: Zur Stellung Avencebrols im Entwicklungsgange der arabischen 
Philosophie. VIII u. 80 S. 2,95 

2. Seb. Hahn: Thomas Bradwardlnus u. s. Lehre v.d. mensch 1. Willensfreiheit. IV u. 56 S. 2,05 

3. M. Horten: Das Buch der Ringsteine Fär&bis. Mit dem Kommentar des Emir Isma'fl el 
el-Hoseini el-Faräni. XXVIII u. 515 S. 18,35 

4. P. Parthenlus Mlnges O. F. M.: Ist Duns Scotus Indeterminist? III u. 140 S. 4,95 
5—6. Engelb. Krebs: Meister Dietrich, sein Leben, s. Werke, s. Wissenschaft XII u. 232 S. 13,50 

Band VI. 1. Heinrich Ostler: Die Psychologie des Hugo von St Viktor. VHI u. 184 S. 6,50 

2. Jos. Lappe : Nicolaus v. Autrecourt Sein Leben, s. Philosophie, s. Schriften. XXXI u. 48 S. 2,95 

3. G. Grunwald : Geschichte d. Gottesbeweise i. M A bis z. Ausgang d. Hoch Scholastik. X u. 164 5,95 
4—5. Ed. Lutz: Die Psychologie Bonaventuras. VIII u. 220 S. 7,55 
6. Pierre Rousselot: Pour l'histoire du probleme de l'amour au Moyen Age. II u. 104 S. 4,30 

Band VD. l.P. Parth. Mlnges O.F.M.: Der angebt exz. Realismus d. Duns Scotus. Xu.l08S. 4,05 

2—3. B. Geyer: Die Sententiae divinitatis, ein Sentenzenbuch d. Gilbertsch.Schule.VIu. 208 S. 9,45 

4—5. P. O. Kelcher O. F. M.: Raymundus Lullus u. s. SteU. z. arab. Philosophie. VHI u. 224 S. 7,85 

6. Arnold GrUnleld : Die Lehre vom göttlichen Willen bei den jüdischen Religionsphilosophen 

des Mittelalters von Saadja bis Maimüni. VIII u. 80 S. 2,95 

Band VHI. 1— 2. P. Augustin Daniels O. S. B.: Quellenbeiträge und Untersucüungen zur Ge- 
schichte der Gottesbeweise im dreizehnten Jahrhundert mit besonderer Berücksichtigung 
des Arguments Im Proslogion des hl. Anselm. XH u. 168 S. 6,10 

3. Jos. Ant Endres: Petrus Damlani und die weltliche Wissenschaft. 36 S. 1,20 

4. P. Petr. Blanco Soto O. E. S. A.: Petri Compostellani De consol. rat libriduo. IV u. 152 S. 5,60 

5. Jos. Reiner s: Der Nominalismus in der Frühscholastik. VHI u. 80 S. 2,95 

6. E. Vansteenberghe: Le „De Ignota Litteratura" de Jean Wenck de Herrenberg. 43 S. 1,60 

7. Georg Gral: Die Philosophie u. Gotteslehre des Jahja ibn «Adln, spät Autoren. VHIu.80 S. 2,95 

Aschendorffsche Verlagsbuchhandlung, Münster in Westfalen 



BEITRÄGE ZUR GESCHICHTE 
DER PHILOSOPHIE DES MITTELALTERS 

TEXTE UND UNTERSUCHUNGEN 

BEGRÜNDET VON CLEMENS BAEUMKER 



IN VERBINDUNG MIT 

FRANZ KARDINAL EHRLE S. J., 
MATTHIAS BAUMGARTNER, LUDWIG BAUR, 
JOSEPH GEYSER UND FRANZ PELSTER S. J. 

HERAUSGEGEBEN VON 

MARTIN GRABMANN 



BAND XXI. HEFT 3. 

DR. BERNHARD GEYER: PETER ABAELARDS PHILOSOPHI- 
SCHE SCHRIFTEN. I. DIE LOGICA ,INGREDIENTIBUS<. 
3. DIE GLOSSEN ZU IIEPI EPMHNEIAH. 




MUNSTER i. W. 1927 

VERLAG DER ASCHENDORFFSCHEN VERLAGSBUCHHANDLUNG 



PETER ABAELARDS 
PHILOSOPHISCHE SCHRIFTEN. 

I. DIE LOGICA ,INGREDIENTIBUS'. 

3. DIE GLOSSEN ZU IJEPI EPMHNEIA2 



ZUM ERSTEN MALE HERAUSGEGEBEN 

VON 

DR. BERNHARD GEYER, 

O. Ö. PROFESSOR DER THEOLOGIE AN DER UNIVERSITÄT BRESLAU. 




MUNSTER i. W. 1927 

VERLAG DER ASCHENDORFFSCHEN VERLAGSBUCHHANDLUNG 



DRUCK DER ASCHENDORFFSCHEN BUCHDRUCKEREI, MÜNSTER i. W. 



Incipiunt Glossae Magistri Petri Abaelardi r. ur 
super Peri ermenias. 

Monstrat titulus operis, quae sit materia auctoris. Inscribitur enim 
über Peri ermenias, hoc est tractatus de interpretatione. Inter- 

5 pretationis vocabuliim duobus modis accipitur. Modo enim pro 
definitione tantum nominis ponitur, modo pro omni voce signi- 
ficativa ad placitum per se, sive illa vox sit dictio, ut nomen 
et verbum, sive oratio. Et in hac quidem posteriori significatione in 
inscriptione tituli accipitur. Quippe huius auctoris materia sunt 

10 partim dictiones, scilicet nomen et verbum, partim orationes. Unde 
a communi nomine tarn dictionum quam orationum librum intitulavit 
dicens: ,De interpretatione,' hoc est de voce significativa ad placitum per 
se. ,Ad placitum' dicimus ad differentiam naturaliter significantium. 
,Per se' vero adponimus ad differentiam coniunctionum et praepositio- 

15 num, quae consignificare tantum habent et non per se significare. Sed 
hoc postmodum convenientius ostendemus. 

Cum a generali nomine, quae est interpretatio, materiam assignet, 
ipse tarnen tantum de interpretatione enuntiativa simplici et de eius 
elementis intendit, hoc est de propositione categorica et de primis et 

20 principalibus partibus eius, nomine scilicet et verbo, quae et ipsae 
prolatae significationem habent et perseiunctae propositionem huiusmodi 
reddere sufiiciunt. De nomine quidem et verbo gratia ipsius propo- 
sitionis agit, quae ex eis constat. 

Primo itaque loco quantum ad intentionem de propositione 

25 categorica agitur, secundo de partibus eius, scilicet nomine et 
verbo secundum hoc quod intellectus designant. Nomina enim 
et verba duplicem significationem habent, unam quidem de 
rebus, alteram de intellectibus. Res enim significant constituendo 
intellectum ad eas pertinentem, hoc est naturam aliquam earum vel 

30 proprietatem attendentem. Intellectum quoque designare dicuntur, 
sive is sit intellectus proferentis vocem sive audientis eam. Nam 
intellectum proferentis in eo significare vox dicitur, quod ipsum audi- 



4 peryerm. A 13 ante dicimus quae dam rasura deleta sunt; d in 
dicimus postea corr. A 14 de intentione in marg. 14—15 post pro- 
positionem in A verba: faciunt idest deleta sunt 24 ad int. in marg. 
Beitr. XXI. Geyer, Abaelards pliilos. Schriften. 21 



308 Peter Abaelards Logica Jngredientibus.' 

tori manifestat, dum consimilem in auditore generat. UndePriscianus 1 
articulatam, id est significativam, vocem dicit esse, quae coartatur cum 
sensu proferentis, id est quam ipse proferens intendit proferre mani- 
festando intellectum suum. In quo quidem vocem articulatam, id est 
significativam eum accipere dicunt quantum ad intellectum proferentis 5 
quem manifestat, non ad intellectum auditoris, quem generat. Secun- 
dum quam acceptionem nee latratus canis nee ullam vocem bestiarum 
significativam possumus appellare, si videlicet ad intentionem pro- 
ferentis respiciamus, cum scilicet irrationalia nulla ex intentione vocem 
proferant. At vero Aristoteles, qui ad intellectum, qui in auditore 10 
constituitur, respexit — unde in Verbo'-' dicit: ,Constituit enim qui 
dicit, intellectum, et qui audit, quiescit — in significativo voces quoque 
irrationabilium includit, quia ipsae quoque intellectum auditori mani- 
festant. Hoc non est inconveniens, si iste largius, ille strictius nomen 
hoc ,significativum' aeeipit. Sed nee nominis est diversa aeeeptio, cum is 
Priscianus hoc nomine ,significativo' non utatur, sed ,articulato', quod 
est species significativi. Unde significativum tantum iuxta Aristo- 
telem aeeipimus quantum ad intellectum audientis, non proferentis. 

Cum autem nomina et verba tarn res quam intellectum signif icent, 
sicut diximus, recte hie de eis agitur non seeundum significationem 20 
rerum, sed intellectuum, ubi videlicet de eis intenditur propter consti- 
tutionem propositionis. Quod tribus de causis factum esse videtur. 
Nam quia partes orationis distinguere debebat, quas traetabat propter 
constitutionem propositionis enuntiativae simplicis. nomen scilicet et 
verbum, recte de signif icatione intellectus intendit. Quippe haec 25 
distinetio partium orationis fieri non potest seeundum diversitatem 
rerum, sed intellectum. Res enim eaedem a nomine et a verbo signi- 
ficantur, ut ,currit' et ,cursus' eandem rem significant. Sed diversus 
modus coneipiendi variat intellectum, quia hie in essentia cursus 
ostenditur, ibi in adiacentia, hie cum discretione temporis, ibi sine. 30 
Unde merito hie de nomine et verbo seeundum significationem in- 
tellectus agitur, ubi scilicet discretio partium orationis fit, quae magis 
ad diversitatem intellectuum quam rerum attinet. 

Praeterea cum de nomine et verbo gratia constitutionis orationum 
intenderet, maxime significationem intellectum, non rerum attendere 35 
debuit, quia haec sola significatio ad constitutionem pertinet. Quippe 
sicut propositio materialiter constat ex nomine et verbo, ita intellectus 
illius materialiter iungitur ex intellectibus partium. Res autem pro- 
positionis, cum nullam habeat rem subieetam, ex rebus vocabulorum 
non constat. 40 



8 Si A 9 cum] c A 22 prima causa in marg. A 34 II in 

marg. A 37 constet A 

1 Prise, Inst, gramm., L. I. ed. Hertz I, p. 5 6 . 

2 Boeth., In libr. Ueql ig/*., ed. Meiser I, 5°. 



3. Die Glossen zu JIsqI typrjvetag. 309 

Denique haec significatio, quae est de intellectibus, eo quoque 
maxime ad Constitutionen! orationis attinere monstratur, quod ex ea 
semper ad Constitutionen! orationis dictiones sufficiunt, sed non ita 
ex rerum significatione. Rerum quippe significatio transitoria est, in- 

5 tellectus vero permanens. Destructis enim rebus subiectis, si quis 
hoc nomen proferat ,rosa' vel ,lilium', licet rerum quas nominabat, 
significationem iam non teneant, significatio intellectuum non vacuatur, 
quia sive res sit, sive non, intellectus semper constituuntur. Unde 
semper propositionem reddere possunt et semper quantum ad animi 

10 conceptionem, non quantum ad nominationem rerum significativa dici 
possunt. Unde bene Aristoteles, ubi de nomine etverbo agit propter 
constitutionem orationis, eam maxime significationem attendit in eis, 
ex qua maxime orationem constituere valent. 

Ex quo aperte intentio huius operis ab intentione Praedica- 

15 mentorum distare ostenditur, cum ibi quoque de partibus orationis, id 
est de simplicibus sermonibus agatur secundum significationem 
rerum, hie secundum significationem intellectuum, quae princi- 
palior est illa secundum causam inventionis vocis, quae ad nil 
aliud facta est, nisi propter intellectum constituendum. Nil 

20 quippe voces in substantia rerum faciunt, sed tantum de eis intellectum 
excitant. Officium itaque earum, ad quod institutae sunt, significare 
est, hoc est intellectum constituere. Unde bene secundum causam 
inventionis et officii vocum intellectus principalis est eorum significatio, 
res vero secundaria, quippe et haec quae de re est, non semper per- 

25 manet, sicut illa de intellectu, ut supra meminimus. 

Cum autem hie secundum significationem intellectus tantum de 
voeibus intendat, recte eas interpretationes nominat, quia inter- 
pretari vocem non est rem assignare, sed intellectum aperire. Ubi 
vero de voeibus secundum significationem rerum traetat, merito seeun- 

30 dum decem naturas rerum voces incomplexas dividit dicens 1 : Singulum 
aut significat substantiam aut quantitatem etc. Hie vero satis est eas 
dividere in nomine et verbo, quibus simplicibus sive coniunetis cuius- 
libet etiam intellectus exprimi potest. 

Haec insuper divisio in nomine et verbo iuxta diversitatem in- 

35 tellectuum magis fieri potest quam rerum, ut supra quoque doeuimus. 

Utilitas vero huius operis multifaria est. Ut enim Herminius 2 

perhibet, cum docet Aristoteles voces esse notas intellectuum, propositi 

operis utilitatem inculcat. Nam cum naturaliter unusquisque per- 

ceptibilis sit intellectuum, utile fuit cognoscere, quibus instrumentis 

1 III in marg. A ex quo A 21 post excitant litera quaedam super- 
scripta, est, fortasse: tur 25 ille A 28 ubi] ibi A 

1 Boeth., In Cat. Arist. PL 64,180 A. 

2 Boeth., In Uhr. üegl ig/*., ed. Meiser II, 25 22 . 

21* 



310 Peter Abaelards Logica Jngredientibus'. 

ipse posset vel suos intellectus'manifestare vel alios concipere. Quod 
Aristoteles aperte insinuat, ubi in hoc opere 1 voces intellectuum notas 
esse demonstrat. Est itaque utilitas totius operis quasi generalis et 
communis docere nos in hoc opere per voces intellectus generare 
posse vel concipere. 5 

Plures etiam aliae utilitates sunt quae per singula distinguuntur, 
cum scilicet docemur, quid sit nomen et verbum, quid oratio, quid 
enuntiatio vel affirmatio vel negatio, quae unaquaeque multiplex vel 
composita vel simplex, quid sit contradictio, quid non, et cetera quae 
de naturis propositionum categoricarum diligenter exequitur. 10 

Videtur autem haec sei entia propositionum pars constitutiva utrius- 
que partis logicae, tarn scilicet scientiae inveniendi quam iudi- 
candi. Nam et seeundum naturam totarum propositionum argumenta 
possumus invenire et seeundum eandem inventa confirmare. Quippe 
et natura contrariarum propositionum et contradictoriarum, quas aperit, 15 
et insuper aequipollentiae propositionum seeundum variationem iiniti 
et infiniti et proprietates modalium propositionum copiam argumen- 
tandi praestant, eaedem etiam argumenta resolutione iudicant, sive illa 
f. 44v sit per conversionem propositionum sive per | impossibile. Unde haec 
scientia propositionum tarn scientiae inveniendi quam iudicandi pars 20 
esse potest. 

Modus vero traetandi huiusmodi est, quod assignata commu- 
nione vocum de quibus agit seeundum significationem intellectus de 
qua intendit, et insuper eisdem voeibus variatis seeundum diversitatem 
intellectuum significatorum, quod videlicet aliae verae vel falsae, aliae 25 
non, prius nomen et verbum definit et traetat, postea orationem, enun- 
tiationem, affirmationem, negationem, ac demum distinetis simplieibus 
propositionibus incompositis, id est cathegoricis, ab hypotheticis dili- 
genter aperit naturas simplicium propositionum, de quibus intendit, 
quas enumerare longum est. so 



His praelibatis litteram insistamus, quae quidem nimia brevitate 
constrieta et subtilitate sententiarum abundans inter omnia Aristotelis 
scripta excellentissimum opus efficit. Unde Boethius' 2 : ,Quamquam 
inquam multa sint Aristotelis quae subtilissima philosophica arte 
celata sunt, hie tarnen ante omnia über nimis acumine sententiarum et 
verborum brevitate constrictus est. Quocirca plus hie quam in decem 
praedicamentorum expositione sudabitur.' Quia itaque teste Boethio 
nimia subtilitas nimia brevitate constrieta est, diligentem nimium exposi- 



11 cui parti logicae in marg. A 22 De modo traetandi in marg. A 
1 Boeth. /. c, I 3". 2 ) Boeth. /. c, II 4». 



3. Die Glossen zu Hegt iQprjvsiag. 311 

torem exigit, qui nee brevitate lectorem nee prolixitate confundat. Unde 
nos de commentariis Boethii necessaria tantum ad exponendum 
mutuantes, si qua ex nobis adderepossumus.breviteretdilucideponamus. 

Primum oportet. Quasi prooemium breviloquus ponit brevissi- ., ^>b 
5 mum, in quo quidem, de quibus in tota serie traetaturus sit, summatim 
tangit eorum definitiones promittens, quarum quidem promissio maxime 
attentum lectorem reddit. Nil est enim quod ad demonstrationem 
alieuius tantum proficiat quantum definitio, quae explicite et integre 
ignoti nominis significationem aperit. Sic lege: Primum oportet con- 
to stituere, id est ponere in notitia Iectoris, quid sit nomen, quid verbum, 
hoc est declarare per definitiones proprietatem nominis et verbi. 
Simul et docilem et attentum lectorem reddit. Et postea: Quid negatio 
etc. Etattende illud ,quid' non esse ad demonstrationem substantiae, 
sed proprietatis. Sicut enim haec nomina ,nomen' et ,verbum' 

15 sumpta sunt a quibusdam proprietatibus non substantialibus, ita nee 
eorum definitiones seeundum substantiam facta sunt, sed seeundum 
quasdam proprietates accidentales. Unde tale est, quod ait: Quid sit 
nomen et verbum, ac si diceret: cuius proprietatis sit. 

Quaeritur, quare Aristoteles duas tantum orationis partes, 

20 nomen et verbum, se definire promittat, cum plures partes orationis 
esse videantur. Ad quod respondetur, quod hae duae ad constituen- 
dam simplicem propositionem, de qua intendit, sufficiunt. Praeterea ipse 
nomen et verbum seeundum dialecticos large aeeipiens omnes dic- 
tiones in eis includit, quae proprie partes orationis dici possunt, quae- 

25 cumque non solum habent consignificare aliis, verum per se significare. 
Nam coniunetiones vel propositiones nee significare proprie dieuntur 
nee partes orationis, sed quaedam supplementa a dialecticis appellantur 
nee interpretationis nomine continentur. 

Illud quoque quaeritur, cum nomen et verbum eo ordine ponat, 

30 quo exsecuturus est definiendo, cur in ceteris penitus adversum ordinem 
servet. Prius enim orationem definiet, demum enuntiationem, postea 
affirmationem, tandem negationem, cum hie e converso ea ponat. Sed 
videtur hoc ab Aristotele provide et artificiose factum. Quae enim 
priora sunt cognitione agnoscenda, etiam priora sunt dispositione. 

35 Nomen quippe et verbum prius oportet cognosci, quam orationes, quae 
ex eis constitutionem et significationem contrahunt. Sicut enim nomen • 
et verbum priora sunt natura, ita etiam cognitione, atque ideo recte 
nomen et verbum prius ceteris hie quoque ponit, sicut exsecuturus est in 
traetatu. Quod vero species generibus hie praeponit, ideo factum 

40 puto, quod unaquaeque vox quae seeundum significationem nomina- 



9 Primum o. con. A 12 simul . . . reddit A in marg. 15 sub- 

stantialia A 31 servat A 



p. 25« 



312 Peter Abaelards Logiea ,Ingredientibus'. 

torum alicuius species est, id est inferius, tanto certior est in nomina- 
tione rerum, quanto pauciora nominat. Unde Aristoteles 1 unamquam- 
que speciem substantiae magis substantiam appellat quam genus. 

Negationem vero aflirmationi ideo praeponi astruit Boethius 2 , 
quod naturaliter quantum ad veritatem sensus negatio prior est affir- 5 
matione in omnibus his rebus in quibus quandoque affirmationem veram 
contingit, quandoque negationem, hoc est circa res commutabiles, ut 
sunt creaturae. Prius quippe contingit Socratem non esse quam esse 
vel non videre quam videre. Si quis autem requirit causas conversi 
ordinis quem habet in tractatu, in sequentibus exponemus, cum ad 10 
tractatum ventum fuerit. 
Hoeth. Sunt ergo. Postquam praelibavit materiam promittendo deiini- 

tiones propositorum, in quibus singulorum proprietates distinguet, 
differens eas adhuc ponere communem omnium proprietatem assignat, 
ostendens scilicet ea in eo convenire, quod animi passiones, id est 15 
intellectus, designant, secundum quam quidem assignationem, quae 
videlicet est de intellectus communi nomine, ut dictum est, ea vocat 
interpretationes. Huius quidem interpositionis teste Boethio 3 Hermi- 
nius et Alexander et Porphyrius causas reddiderunt. Herminius 
namque ideo hanc interpositionem ab Aristotele factam esse dicit, ut 20 
utilitatem propositi operis inculcaret. Cum enim dicit voces esse notas 
passionum animae, idestintellectuum, idquod valde necessarium erat, nos 
scire facit, quod videlicet per voces nostros intellectus manifestare possi- 
mus et aliorum percipere, ut supra 4 quoque meminimus. Alexander 
vero ait significantia ex significatis suas contrahere proprietates, sicut 25 
et ipse ostendit Aristoteles, qui statim voces variabit secundum di- 
versitatem intellectuum quos signil'icant. Unde bene voces signil'icare 
intellectus ostendit, ut ex proprietate signil'icatorum proprietatem 
insinuet significationum. Porphyrii autem haec est causa. Ait enim 
dubium constitisse apud antiquos philosophos, quid esset proprie quod 30 
a vocibus significaretur. Alii namque putabant res proprie et princi- 
paliter a vocibus signii'icari, alii incorporeas quasdam naturas 
quas Plato meditatus est, alii sensus vel imaginationes. At vero 
ut plenius distinguamus proprietatem intellectus quae ad vim orationis 
pertinet, de vi rationalis animae pauca consideremus. 35 

Sunt autem animae diversae vires secundum diversas ipsius po- 
tentias. Nam eademet vegetabilis est et sensibilis et rationalis. 



12 praemittendo A 18 interpos.] interpretationis A 19 porhlius A 

1 Boeth., In Categ. PL 64, 186 B. 

2 Boeth., In libr. Arist. IleQl £qu., I. c. II, 18 32 sq. 

3 Boeth. I. c, p. 25 19 sqq. 

4 CT. supra p. 310 1 . 



3. Die Glossen zu üegl iQfiijveiag. 313 

Quod autem vegetabilis est, hoc est quod corpus animare potest et 
iucrementum promovere, commune habet cum animabus plantarum 
vel bestiarum. In sensu cum animabus bestiarum tantum convenit. 
Sensus vis quaedam animae est, quae nunquam in exercitium ducitur 
5 nisi per instrumenta corporea *, ut tactus qui communis est omni ani- 
malis animae, per manum vel per ceteras corporis partes, ut visus 
per oculos et ceteri per alias partes corporis quasi per quasdam 
fenestras. Ubi vero sensus est et nondum sit ratio, potest imaginatio 
esse, non intellectus. Quippe intellectus quasi effectus rationis est 2 . 

10 Est autem ratio potentia discernendi, id est attendendi et deliberandi, 
apud se aliquid quasi in aliqua natura vel proprietate consistens 3 , 
veluti si aliquis rem aliquam vel in eo quod est res, vel in eo quod 
est substantia vel corporea vel sensibilis vel colorata penset vel quasi 
in aliqua natura vel proprietate excogitet ipsam, etsi ipsa non sit, 

15 sicut hircocervus vel dies crastina vel lapis risibilis. 

Differt autem intellectus a sensu sive a imaginatione, quia in- 
tellectus irrationalium non est, sicut sunt illa 4 . Praeterea sensus, 
quem Aristoteles 5 perhibet semper cum sensato in animali consistere, 
quaedam vis est et potentia animae, intellectus vero actio est. 

20 Unde intelligere dicimur, dum aliquid cogitamus. Denique sensus, ut 
exerceri valeant, corporeis indigent instrumentis et corpora tantum 
percipiunt sive corporum propria accidentia, ut visus colorem vel lon- 
gitudinem, auditus sonum, qui in aere fit, gustus saporem, olfactus 
l'oetorem, tactus calorem vel asperum vel durum. Unde Aristoteles 

26 in Ad aliquid , , sensus inquit, circa corpus et in corpore sunt', circa 
corpus quidem, quia corpora tantum cum permixtis accidentibus perci- 
piunt; in corpore vero sunt, corporis enim instrumentis | exercentur. r. 45r 
Unde etiam eos corporeos appellamus, non videlicet, quia corpus per 
eos quicquam percipere possit, sed quia per corporea instrumenta eos 

30 exercet et corporalia tantum per eos percipit atque in remotis cor- 
poribus in quae agebat ipsa vis sensuum, exercitium tollitur, veluti 
absente Roma ipsam videre non possum, imaginari vero sive intelligere 
eam possum. Quippe imaginatio sive intellectus corporea instrumenta 
non exigunt, ut sint, nee tantum sensibilia, verum insensibilia et incor- 

35 poralia percipiunt, ut animam vel paternitatem, quia per formas quasdam 
imaginarias quas sibi animus fingit, prout vult, rerum naturam con- 
templatur, imaginationem sive intellectum saepe retinens. Ut si quis 



6 vel] et A vel super scriptum iTde ratione int. in marg. A 16-17 quo- 
modo intellectus diff. a se in marg. A. 31 ratio A superscriptum: exercitium 

1 Tract. de intell. ed. Cousin. Petri Abaelardi opera t. II. Paris 1859, 
p. 734 10 . z l. c., p. 735H. 3 i c<> p . 73422, 

4 l. c., p. 784 2i ; C f t SU p r a p. 20 20 isqq. 

5 Boeth., In Categ. PL 64, 232 C. 6 Boeth. I. c, p. 231 D. 



314 Peter Abaelards Logica .Ingredientibus'. 

recedens Koma iam eam propter remotionem videre non sufficit, instar 
tarnen quoddam civitatis in anima retinet, in quo absentem quoque 
civitatem speculatur. Sensus itaque perceptio quae per ipsam rem 
habetur, non per similitudinem rei, necessario tollitur re sublata, 
imaginatio vero vel intellectus per quandam rei effigiem, quam animus s 
confingit, sublata quoque re sive penitus destructa retinetur. 

Has autem rerum effigies quas sibi pro rebus ipsis animus con- 
fingit, ut in istis illas speculetur, Tullius in tertio Rhetoricorum 
ad Herminium de memoria scribens imagines, formas, notas, simu- 
lacra rerum appellat dicens l : Jmagines sunt formae quaedem et notae 10 
et simulacra eius rei, quam meminisse volumus, quod est genus equi, 
leonis, aquilae.' 

Quidam vero ideas sive exemplares formas ipsas nomi- 
nant. Quas etiam Plato res incorporeas appellat et divinae menti 
adscribit, sicut architypum mundum formasque exemplares rerum, is 
quasPriscianus- inprimo Constructionum dicit intelligibiliter et in 
mente divina constitisse, antequam in corpora prodirent, quia videlicet 
sicut aliquis artifex domum compositurus, priusquam operetur, domum 
imaginariam quandam in animo concipit, ad instar cuius operetur, ita 
more humano de Providentia Dei Plato locutus est eum ostendens non 20 
improvide, sed consulte et praemeditate mundum hunc composuisse, 
cuius primum quasi instar modo mente concepit, dum videlicet prae- 
scivit ab aeterno, in effectum qualem operis praescientia sua prodiret, 
dum secundum hoc quod praescisset, operaretur. 

Si quis autem quaerat, utrumipsae imaginariae formae, 25 
secundum quas imaginatio sive intellectus habentur, aliquid 
sint, negamus. Non enim vel substantiae sunt vel formae a sub- 
slantiis sustentatae. Cum enim visa aliqua turre eius absentis vel 
penitus destructae recordor, illud immensum et longum et quadratum 
instar quod confingit animus et quasi ante oculos mentis constituitur, 30 
nee substantia est nee forma 3 . 

Sunt tarnen qui velint ipsam animam illud esse, quae ita se 
formare potest, ut singularum rerum similitudines exprimat et in se 
ipsa possit singula speculari, in similitudinem quorum quoque se trans- 
format. Sed cum anima omnino indivisibilis sit, quomodo longitudinem vel 35 
latitudinem vel quantitatem totius turris in se repraesentare potest, cum 
ipsa in longum vel latum se non possit porrigere vel in formam totius 
mundi, cum ipsum cogitat. Praeterea ipsa saepe eodem tempore diversa 
cogitat, ad quorum similitudinem non potest se habere, ut si fixum vel 



15 architipura A 32 quod non sit anima A in marg. 

1 [Ciceronis] ad Herennium IL IV de arterhet. III 16, ed. G.Friedrich, 
Lipsiae 1908, p. 59*. 2 Cf. supra p. 22 28 . 

3 Cf. supra p. 20 35 . Boeth., In libr. Arist. Ilegl £Q t u. I. c, p. 35 *. 



3. Die Glossen zu Ilegi iQ^iijueiag. 315 

mobile simul attendat vel compositum et simplex simul exeogitet. 
Unde eam oportet simul et in modum t'ixi et in modum mobilis con- 
sistere, ut scilicet et motum habeat ex quo mobile praesentet, et con- 
trarium, alioquin non erit transformatio animae, si et in uno statu 

5 semper consistat. Unde nullo modo animam illud instar esse conce- 
dimus nee aliquam substantiam, sed nee formam aliquam. 

Sed fortasse dicetur illud instar ipse intellectus J esse iuxta illud 
Aristotelis 2 : ,et quorum hae similitudines, res etiam eaedem'. Sed nee 
id reeipimus. Ipse enim intellectus qui forma est animae indivisibilis, 

10 subiectum suum non potest excedere, ut sese ad quantitatem omnium 
rerum possit aecommodare vel in omnes l'ormas transfigurare, sicut nee 
anima. Unde nil penitus esse concedimus huiusmodi imagines vel 
simulacra rerum, quas sibi animus fingit, ut in eis res absentes con- 
templari queat. Nam dum res praesens est, quae attraetatur sensu, 

15 imagine non egemus, sed ipsa rei veritas et sensu et cogitatione 

pereipitur nulla intercedente imagine •'. Quippe similitudo non nisi 

pro re coneepta erat. Ubi vero res tenetur, non est opus similitudine. 

Has autem similitudines sive imagines rerum, quae figmenta 

quaedam sunt animi et non existentiae verae, sicut sunt castella illa 

20 phantastica vel civitates quas somniamus, incorporeas naturas, id est 
insensibiles similitudines, Plato nominat. Naturam quippe Boethius 4 
dicit similitudinem nascentium rerum. Sunt autem similitudines in 
quibus aliquid figurantes intelligimus, quaedam sensibiles, quae videlicet 
sensu quoque pereipiuntur, sicut statua Achillis, quaedam insensibiles, 

äs sicut ista rerum simulacra, quae finguntur et cogitationi tantum, non 
etiam sensui subiacent. Unde incorporeas eas, id est non tractabiles 
corporeis sensibus, Plato 5 nominat. Quas quidam volebant a voeibus 
designari et in primo loco, quod Aristoteles omnino reprobat. Non enim 
propter similitudines rerum vel propter intellectus similitudinem voces re- 

3o pertae sunt, sed magis propter ipsas res et earum intellectus, ut videlicet de 
rerum naturis doctrinam facerent, non de huiusmodi figmentis, et intel- 
lectus de rebus constituerent, non de figmentis, sed tantum per figmenta» 
quando pro rebus absentibus ipsa constituimus quasi quaedam intersigna 
rerum. Unde potius voces per ea quibus quasi intersignis utimur, intellec- 

35 tus de rebus, non de ipsis constituunt, cum videlicet voces animum 
audientis ad similitudinem rei applicant, ut in ea non ipsam, sed rem 
pro qua ponitur, attendat. Veluti si quis cernens statuam Achillis ea 
non pro se, sed pro Achille utitur, in ea non ipsam, sed Achillem 



8 A in marg. : Quotl non sint intellectus 

1 üf. supra p. 21 1 2 Boeth., In libri Arist. IIsqI iQ t u. I. c, II 25 12 . 

3 Cf. supra p. 2121.22. 

4 Boeth., In Categ. PL 64, 166 A. Cf. supra p. 57 20 . 

5 Cf. Boeth., In libri Arist. IIeqI igp. I. c, p. 26 25 . 



31(5 Peter Abaelards Logica ,lngredientibus'. 

attendens, utens ea scilicet tanquam similitudine, non tanquam re, ut 
videlicet non se intellectui praesentet, sed Achillem figuret, et dum 
eam sensus percipit, ad Achilleam rem dirigat intellectum. Si vero 
eandem statuam tanquam rem ponerem, in ea aliud non attenderem 
et tunc sensus et intellectus eiusdem esset. Quod in ficta imagina- 5 
tione contingere potest, ut videlicet aliquando pro imagine utar, ali- 
quando pro re. Cum autem ea pro imagine utar, aliud in ipsa attendo, 
cuius est intellectus. Cum vero nil in ipsa attendo nisi ipsam, eius 
est intellectus, qui nomine ipsius imaginis, non nomine rei exprimendus 
est, ac si dicerem: hoc simulacrum vel imago. Si vero nomen rei 10 
ponam, eius intellectum oportet esse, cuius est nomen etiam, quando 
per imaginem rei habetur. Hae vero imagines, sicut super Por- 
phyrium diximus 1 , quaedam propriae sunt et pro una certa sub- 
stantia constitutae, quadam communes, ad plura scilicet se habentes 
aequaliter. Nam per „Socrates", hoc nomen, ad propriam applicamus, 15 
per homo ad communem omnium hominum et quasi vagam. Visa 
autem differentia intellectus ad sensum sive ad res incorporeas eius 
differentiam ad imaginationem annotemus. Quae quidem differentia 
in eo consistit, quod imaginatio confusa est animi conceptio 2 et ex 
sensualitate bestiis quoque communis. Et cum ipsa sine intellectu 20 
haberi possit, intellectus sine ipsa non haberi Aristoteles astruit, 
ubi videlicet ipse inlibro de anima differentiam imaginationis osten- 
deret ad compositos intellectus affirmationis et negationis <et> ad simplices 
qui sunt dictionum, quos primos appellat, dicens 3 : ,Est autem imaginatio 
diversa affirmatione et negatione; complexio namque intellectuum est 25 
veritas et falsitas. Primi vero intellectus aliquid discrepabunt, ut non sint 
f. 45 v imaginationes, sed sine imaginationibus | non sunt.' Quam etiam 
sententiam Boethius plenius exsequens et diligentius distinguens 
intellectum simplicem ab imaginatione, sine qua tarnen non est, ait 
sie 4 : ,Qui intellectus praeter imaginationem fieri non potest. Sensus ao 
enim atque imaginatio quaedam primae figurae sunt, super quas velut 
fundamento quodam superveniens intelligentia nitatur. Nam sicut 
pictores solent designare lineatim corpus atque substernere, ubi 
coloribus cuiuslibet exprimant vultum, sie sensus atque imaginatio 
naturaliter in animae pereeptione substernitur. Nam cum res aliqua 35 
sub sensum vel sub cogitationem cadit, prius eius quaedam mentis 



1 eam A 25 complexio nam A 26 primi scripsi seeundum Boethium 
primum A aliquid] quid Boethius, sed cf. lect. var. edit. laudatae 27 hna- 
ginibus A 35 subsistunt A super scriptum: vel ternitur 3(i sensu . . . 

cogitatione A 

1 Cf. supra p. 21 28 2 cf. supra p. 272^. Tract. de intell. p. 735 26 . 

3 Boeth., Comm. in libr. Arist. lJegl &$(*., I. c. p. 28*. 
* Boeth. I. c., p. 28 2 7. 



3. Die Glossen zu lleyi tyfujvetag. 317 

imaginatio innascitur, post plenior superveniat intellectus cunctas eius 
explicans partes quae confuse fuerant imaginatione praesumptae. 
Quocirca imperfectum quiddam est imaginatio, nomina vero et verba 
non curta quaedam, sed perfecta significant. Quare recta est Aristo- 

5 telis sententia: quaecumque in verbis nominibusque versantur, ea 
neque sensus neque imaginationes, sed solam significare intellectus 
qualitatem.' 

Ex utriusque itaque verbis aperte monstratur intellectus humanos 
sine imaginationibus non haberi. Cum enim ad intelligendum primum 

10 se animus applicat, ipsa applicatio atque inchoatio cogitandi, antequam 
distinguat naturam aliquam rei vel proprietatem, imaginatio dicitur. 
Ubi vero attendit naturam aliquam rei vel in eo quod res est vel ens 
vel substantia vel corpus vel alba vel Socrates, intellectus dicitur, 
cum quidem de confusione quae imaginationis erat, ad intellectum per 

15 rationem ducitur. Per imaginationem rem simpliciter accipimus, non- 
dum aliquam eius naturam vel proprietatem attendendo, per intellec- 
tum vero supervenientem rei naturam aliquam vel proprietatem distin- 
guimus atque attendimus, ut quod imaginatio confuse et quasi infirme 
capit, superveniens intellectus per rationem formae et quasi quodam- 

20 modo depingat, aliquam scilicet eius naturam vel proprietatem attendens, 
ut dictum est. Sed haec perfectius distinguemus, si ubi re praesente 
tria simul concurrunt, sensus scilicet imaginatio, intellectus, quid 
uniuscuiusque proprium sit, assignabimus. 

Aliter autem sensus, aliter imaginatio, aliter intellectus rem 

35 eandem et in eodem tempore percipiunt. Sensu quidem rem l'eviter 
attingimus, ut videntes eam nee tarnen ei inhaerentes illam vel imagine- 
mur vel intelligamus, Unde saepe contingit, ut si quis de aliquo sollicitus 
illud studiose cogitet, si qua alia exterius videat vel quoquomodo 
sentiat, nullam ad ea cogitationem applicat, sed cum aliud sensus 

30 exterius capit, aliud intus animus meditatur 1 . Si vero ad id quod 
sentit, meditationem quoque applicet, ipsa applicatio, dum in re sentita 
haberi ineipit, imaginatio est, quae communis est et bestiis. Si vero 
postquam in re haeserit figens in ea animum postpositis aliis rebus 
aliquam eius naturam vel proprietatem ex ratione deliberat, intellectus 

35 est. Imaginari itaque est figere animum in re, intelligere vero non 
est rem ipsam, sed aliquam ipsius naturam vel proprietatem attendere. 
Si vero non sit res praesens, quam sensus capere possit, facilius 
distingui possunt imaginatio et intellectus. Tunc enim imaginatio est 
ea pereeptio animi per quam imaginem rei pereipimus, nullam adhuc 



14 quidem] quod A 20 depingant A 26 illam] aliam A 28 quo- 
modo A 33, 35 i'ingens, fingere A 35 re] vel A 

i Cf. super p. 21 23 , Iract. de intell. p. 735 31 . 



318 Peter Abaelards Logica .Ingredientibus'. 

naturam eius vel proprietatem diiudicantes. Cum vero imaginem pro 
re constitutam eam depingimus, attendendo scilicet rei aliquam naturam 
vel proprietatem, intellectum habebimus. Per imaginationem ergo 
imaginem rei tantum capimus, unde fortasse imaginatio dicta est ex 
imagine quam capit; per intellectum vero ipsam imaginem, ut dictum 5 
est, quibusdam naturis vel proprietatibus depingimus, quam per ima- 
ginationem cepimus et tenemus, ut imaginatio tantum imaginem teneat 
confuse quidem quasi obstupescens et admirans et nil attendens in ea 
vel definiens, sicut facit intellectus. Sicut ergo una manu lignum 
tenemus et alia manu ipsum sculpimus et depingimus, ita quod per io 
imaginationem capimus, per intellectum formamus. Unde bene 
Boethius hominis depingentis similitudinem inducit pro homine 
imaginante et intelligente. Quippe is qui depingit, in corpore in quo 
pingit, prius lineamentis quibusdam spatium definit adhuc informe 
et nudum a coloribus, postea colores substernens formare ac 15 
vestire incipit, quod ante ambitu spatii tantum circumscripserat. Sic 
etiam quod imago prius indiscrete perceperat nee ulla natura vel 
proprietate formaverat, intellectus superveniens quodammodo de- 
pingit, dum ipsum in aliqua natura vel proprietate attendit. Intellectus 
itaque sine imaginatione non est, quia ut perfectum sit, imperfectum 20 
aliquid oportet esse, quia <si> dimidia domus <non> fuerit, domus esse 
non potest. 

Assignata nunc differentia intellectus ad sensum sive imagi- 
nationem facile est ostendere non propter |sensus sive imaginationes 
voces esse inventas, sed propter intellectus tantum, sicut Aristoteles 25 
ait. Si enim propter sensus essent inventae, ut scilicet per eas non 
sensus haberemus quos antea habebamus, sed in exercitium eos 
duceremus, profecto omnis vocum significatio ad sentiendum aliquid 
pertrahere nos deberet. Quod omnino falsum est, cum sint voces 
significativae in sensibilium rerum, ut animae, virtutis et aliorum. 30 
Sed neque propter imaginem quae communis est bestiis et indiscretae 
coneeptionis, voces repertae sunt, alioquin nullam doctrinam exci- 
tarent, si in nulla natura vel proprietate nos rem attendere facerent. 
Unde bene ait Boethius 1 nominibus et verbis non curta significari, 
sed perfecta, hoc est non confusa, sed seeundum aliquid coneepta. 35 

Nunc itaque data differentia intellectus ad cetera propter eam 
causam quam de hac interpositione Porphyrius reddit, literam persi- 
stamus usque illuc. Est autem quemadmodum. Ibi vero naturas 
intellectuum ab invicem convenientius cum ipso Aristotele distri- 
buemus. 



7 ut in codice vix discerni potest 26 per] propter A 27 sensus 
sensum A 29 falsum] factum A 31 propter] per A 34 significare A 
1 Boeth., In libr. Arist. liegt ÖQp. I. c, p. 29 12 . 



3. Die Glossen zu Ilegl igfMjvelag. 319 

Quoniam ergo Aristoteles de vocibus intendebat, ut dictum 
est, secundum significationem intellectus, in ea significatione prius 
unit omnes voces, de quibus agit dicens eas animi passiones quae 
intellectus sunt, designare, deinde ipsas quoque voces per diversitatem 

5 intellectus ab invicem separat. 

Sic continua: Definiendum est nomen et verbum et oratio et 
per hoc assignandae sunt differentiae earum inter se. Ergo prius 
assignemus eorum convenientiam ad invicem secundum eorum signi- 
ficationem, de qua intenditur. A causa. Et hoc est: Ea quae prae- 

io missa sunt, scilicet nomen, verbum, oratio, etc., quae sunt in voce, id 
est quae sunt voces, sunt notae, id est significativae earum passionum, 
quae sunt in anima, id est intellectuum. Quae ideo passiones dicuntur 
esse, quia dum aliquid intelligimus, quandam passionem animus habet, 
dum se ad rem coarctat et afficitur vel per ipsam rem vel per imaginem 

15 eius, ut dictum est. 

Et attende, quod, ut ait Boethius 2 , dum dicit passiones 
animae, <intellectus> a vocibus designari innuit. Videtur autem nobis 
expresse pro veritate intellectus assignasse, cum ait ,passiones animae'. 
Nam sensus vel imaginatio leviter rem attingere videntur, dum nil ex 

20 ratione deliberant, intellectu vero quoddammodo utimur, ut naturam 
aliquam vel proprietatem discernamus. Quod autem ait: ,quae sunt in 
voce', ad discretionem necessarium fuit in Graeco, quia videlicet haec 
omnia nomina: nomen et verbum, oratio etc. triplicem signi- 
ficationem habent apud Graeco s. Significant enim voces sive 

25 etiam scripturam repraesentantem voces nee non et ipsius 
vocis intellectum. Apud Latinosvero haec determinatio necessaria 
non esset, quia tantum in designatione vocum his vocibus, id est 
nominibus, utimur. 

Et attende, quod diligenter ait: ,quae sunt in voce', non: quae 

30 sunt voces, ut scilicet has voces innueret tanquam partes includi sub 
hoc vocabulo quod est vox, non idem penitus esse cum hoc nomine 
quod est vox, quod quidem nomen non solum has voces continet 
quae significant ad placitum, verum etiam | naturales et insuper nil f. 46 r 
significantes. 

35 Et ea quae scribuntur. Postquam voces et intellectus coniunxit, 

ostendens scilicet hos ab illis significari, ne quis secundum proprie- 
tatem significatorum significantia iudicaret vel e converso, ut scilicet 
voces easdem esse apud gentes diversarum linguarum existimaret, 
sicut intellectus eidem sunt, vel intellectus non esse eosdem, sicut 

4u nee voces, hunc errorem aufert dicens voces non esse easdem, sicut 
nee litteras, a quibus voces repraesentando significantur, sed intel- 



10 n. v. o. A 14 afficit A 17 intellectus addidi sec. Boeth. 

1 Boeth. I. c, p. 27 24 , 2 Boeth. I. c, 406 B. 



320 Peter Abaelards Logica ,Ingredientibus'. 

lectus eosdem esse sicut et res, ex quibus habentur. Inducit itaque 
convenienter litteras propter similitudinem vocum et res propter 
similitudinem intellectuum, et litteras et voces quarum est significare, 
ad invicem coniungit, in eo scilicet, quod non sunt eaedem et rursus 
res et intellectus, quorum est significari, unit inter se per contrarium. 5 
Sic iunge litteram : Nomina et verba et cetera, quae sunt in voce, 
significant intellectum et non solum habent significare, sed etiam 
significari, ab his nominibus et verbis et ceteris quae scribuntur. Et 
hoc est: ea scilicet nomina et verba et orationes, quae scribuntur, 
sunt notae, id est significativae eorum, scilicet nominum et verborum 10 
et orationum, quae sunt in voce. 

Et quemadmodum. Ostenso quod voces significant intellectus 
et quod rursus ipsae a litteris significantur, demonstrat significationem 
vocum et litterarum non pertinere ad naturam, sed ad positionem 
nominum, cum videlicet dicit eas non esse easdem in officio signi- J & 
ficandi apud gentes diversarum linguarum. Si enim Graecus vocem 
Latini audiret vel in scriptura eius aspexerit, nulluni officium signi- 
ficandi apud eum vel vox vel littera habebit; quippe diversis vocibus 
ad significandum et diversis litteris, id est figuris litterarum, diversae 
gentes utuntur. Voces ergo et litterae in eo quod voces sunt vel 20 
litterae, bene eaedem permanere in officio vocis vel litterae denegantur, 
et eaedem esse secundum essentiam suam tanquam res acceptae bene 
apud eos eaedem esse, sicut ceterae res conceduntur. Sicut enim 
haec substantia ,homo\ si sit apud gentes alterius linguae, propter 
linguae diversitatem essentiam suae substantiae non amittit, sie neque 25 
vox aliqua nee littera esse suum variat, quod natura condidit, sed 
officium significandi perdit, quod hominum voluntas instituit. 

Continuatio. Dictum est voces significare intellectus. Quos 
scilicet intellectus eosdem apud omnes constat esse et tarnen voces 
non sunt eaedem et hoc confirmat per similitudinem litterarum eas 30 
significantium, dicens videlicet, quod quemadmodum litterae in usu 
significandi non sunt eaedem omnibus, sie nee voces, quae ab eis 
significantur. Quorum autem. Ne forte alicui videretur, quod quia 
dixerat voces quae intellectus significant, non esse easdem omnibus, 
similiter contingeret intellectus non esse eosdem, dicit intellectus 35 
eosdem omnibus permanere et hoc per suprapositam rerum simili- 
tudinem ostendit, quia videlicet quemadmodum res de quibus haben- 
tur intellectus eaedem sunt, ita etiam intellectus. 

Sic iunge: Voces quae intellectus significant, non sunt eaedem, 
sed passiones animae, hoc est intellectus sunt idem omnibus. Quorum 40 
primorum. Neutraliter dicit pro , quarum primarum', ac si diceret: 



6 etc. A 41 primo Boeth. 



3. Die Glossen zu Hegl i-Qfujveiac,. 321 

quarum, scilicet passionum animae, hae, videlicet voces, sunt notae, 
id est significativae, primarum, id est in primo loco signüicatarum, 
pro eo videlicet quod cum a vocibus tarn res quam intellectus de- 
signentur, principaliter intellectus, secundario res significantur secun- 
5 dum causam scilicet inventionis vocum, quae scilicet propter intellectus 
tantum facta est, ut supra 1 docuimus. Et attende, quod ubi in- 
tellectus [videlicet] principaliter significari dicit respectu scilicet rerum, 
aperte monstrat intellectus et res significari, sicut prius voces et 
litteras significare, ut maiorem inter bina convenientiam ostendat. 

io Intellectus autem eosdem apud omnes in eo perhibet esse, quod per 
linguae diversitatem non est diversa animi conceptio. Si enim Graecus 
et Latinus simul equum viderint, nequaquam iste hominem esse, ille 
vero equum esse existimabit, sed uterque secundum naturam equi, 
quam viderit, eundem, hoc est consimilem de substantia equi habebit 

15 intellectum, sed cum uterque rem ipsam ostendere suumque intel- 
lectum manifestare voluerit, alia voce utetur, quam alius. 

Et quoruni. Per identitatem rerum ostendit a simili vel a causa 
identitatem intellectuum. Nam quia res apud diversas gentes eaedem 
permanent nee propter commutationem linguae suam substantiam commu- 

20 tant, intellectus qui ad naturam rei pereipiendam applicantur, necesse 
est eosdem esse. Hoc enim loco passiones animae pro sanis intel- 
lectibus tantum ponit, qui videlicet cum statu rei concordant, non pro 
cassis opinionibus. Quippe cassae opiniones quae ad nullam rei 
naturam applicantur, nullam identitatem ex substantia rei habent, quia 

25 id quod non est, quoquo modo iingant, nil impedit. Praeterea intel- 
lectus similitudo rei dici non potest ipsa re non existente; quod enim 
non est, similitudinem non habet. Unde qui audit ,hircocervus', hoc 
nomen, et cetera nomina non existentium, coneeptionem quidem 
aliquam in animo sumit, sed cum nulla res huiusmodi existat, in rerum 

3o natura nullius rei similitudo est quae coneipitur. Similiter si quis se- 
dente Socrate eum ut sedentem imaginetur, rei similitudinem in animo 
tenet; si vero surgat et eadem animi conceptio retineatur, idem poterit 
esse pereipiendi modus et eadem imaginatio, quae prius erat, sed non 
iam similitudinem Socratis gerens. Unde cassam oportebit opinionem 

35 esse quam [hie nullo modo nomine intellectus includit, sed sanas 
tantum, ut dictum est, animi coneeptiones. Ipse etiam Boethius 
super hunc locum per hoc nomen intellectus sanas tantum animi con- 
eeptiones aeeipit, ubi scilicet in Commento 2 opinionem Aspasii 
refellit. Dicebat enim Aspasius: Quomodo fieri potest eosdem esse 

40 intellectus apud omnes, cum tarn diversa sententia sit de bono ac 
iusto, quod unus arbitratur bonum esse, alius intelligit bonum non 



7 intellectus super scriptum 28 existentia A 

1 Cr. supra p. 309™. ■ Boeth. /. c, p. 4113-20. 



322 Peter Abaelards Logica ,Ingredientibus'. 

esse. Ad quod Boethius respondet eum qui fallitur, non intellexisse. 
In quo plane ostendit cassum intellectum hoc loco non appellari in- 
tellectum, cum tarnen ipse statim Aristoteles in nomine intellectus 
largius accepto falsos quoque includat intellectus, quaslibet scilicet 
conceptiones, secundum nuas voces inventae sunt, tarn sanas quam 5 
falsas. Unde hircocervus, quod nomen est non existentis, simplicem 
intellectum habere astruit. 

Continuatio. Intellectus sunt idem apud omnes et res eaedem sunt. 
Quorum, neutraliter, id est quarum rerum, hae, scilicet passiones 
animae, sunt similitudines, secundum hoc scilicet quod rerum simili- 10 
tudinem concipiunt, in quam agunt, non tarnen semper etiam quando 
sunt sani intellectus, quia, ut supra 1 docuimus, quando res praesens 
est, non est opus imagine rei, sed rem ipsam in se ipsa speculamur. 
quae sensui ipsa se repraesentat. Sed et ipsam imaginem rei si cogi- 
tamus, per se ipsam, non per aliam imaginem accipere videmur, quia ift 
cum ipsa se praesentet intellectui, non est opus pro ea aliam sup- 
ponere. Ceteras vero res insensibiles non nisi per imagines pro eis 
constitutas intelligere possumus nee etiam ipsos intellectus. Cum 
enim haec propositio: ,Socrates est homo', quendam intellectum com- 
positum et verum constituat, qui per imagines Socratis et hominis 20 
discurrit, si de ipso rursus intellectu cogitare coepero, eius imaginem 
unam ante animum pono, in quo totum intellectum contemplor et 
simplicem habeo intellectum, qui proprie nomine ipsius intellectus 
exprimi potest, alioquin per nomen quoque intellectus compositum in- 
tellectum haberemus de rebus. Ex quo liquidum est pro aliis rebus 25 
imagines constitui nee eas imagines idem esse cum intellectibus, pro 
quibus quidem imaginibus quando rei existentis similitudinem expri- 
munt, ipsi hoc loco intellectus similitudines vocantur, quia in eas 
diriguntur. Quod aperte Boethius in comraento- declarat loquens 
de passionibus animae, scilicet intellectibus, hoc modo: ,Sed hae 30 
passiones animarum ex rerum similitudine proereantur. Videns enim 
aliquis sphaeram vel quadratum vel quamlibet aliam rerum figuram, 
eam <in> animi intelligentia quadam vi ac similitudine capit. Nam 
qui sphaeram viderit, eius similitudinem in animo perpendit et cogitat 
atque eius in animo quandam passus imaginem id cuius imaginem 35 
patitur, agnoscit. Omnis vero imago rei cuius imago est, similitudinem 
tenet. Mens igitur cum intelligit, rerum comprehendit similitudinem.' 
Ubi itaque dicit, quod mens cum intelligit, rerum similitudinem com- 
prehendit, proiecto ad sanos intellectus nos mittit, quando scilicet ita 
est in statu rerum, sicut <in> exemplari cernitur. 40 



8 sunt e idem A 13 ipsa] ipsum A 14 quae] de A si postea 

correctum in sie A 15 videraus A 33 in addidi sec. Boeth. intelli- 

gentia Boeth., intelligentiam A 37-38 comprehendit . . . similit. A in marg. 

1 Cf. snpra p. 315H 2 Boeth. /. c. II, p. 3424-35«- 



3. Die Glossen zu Ilegl i^^i>ivslag. 323 

Dictum est autem. Ne quis de passionibus animae plura hie 
requireret, invitat nos || ad librum de anima, in quo de his plura f. 46v 
dieta sunt, dicens ita: De his, hoc est de passionibus animae, dictum 
est et diligenter traetatur inter ea quae dieta sunt de anima. Notan- 
5 dum vero, quod Andronicus ex hoc loco confirmare nititur hunc librum 
Peri ermenias non esse Aristotelis 1 . Ait enim eum qui hunc librum 
composuit, dicere se traetasse de passionibus animae in libro quem de 
anima composuit. Atvero Aristoteles in eo libro quem de anima fecit, 
de passionibus animae nil dixisse teste Andronico reperitur. Quippe 
10 Andronicus in hoc nomine quod est passiones animae, deeeptus erat 
et cum videret Aristoteiem ibiagere de intellectibus quos ipse Aristo- 
teles hie vocat passiones animae, negabat tarnen eum agere de pas- 
sionibus animae, quia scilicet ignorabat quod intellectus passiones 
animae dicerentur et potius passiones animae existimabat dici affec- 
15 tiones vel commotiones animi ex tristitia vel gaudio, de quibus ibi nil 
conscriptum reperiebat. 

Occurrit autein hoc loco quaestio, quaremagis intellectus eosdem 

esse perhibeat apud gentes diversarum linguarum quam voces. Quippe 

sicut intellectus eosdem iudicamus non seeundum identitatem suae 

20 essentiae, sed seeundum consimilem modum coneeptionis, ita etiam 

voces diversarum linguarum easdem esse contingit seeundum eundem 

significationis modum de eadem re. Eandem namque rem significat 

anthropos quam significat homo et eodem modo, seeundum hoc scilicet 

quod est animal rationale mortale. Unde quemadmodum intellectus 

25 Graeci et Latini eidem dieuntur non essentialiter quidem, sed seeundum 

consimilem modum coneipiendi, ita etiam voces earum easdem esse 

contingit quantum ad consimilem modum significationis. Quare non 

bene ad differentiam dicit Aristotel